Feccere tawaande

E ndungu, Karim ruttii galle ɓesngu makko. O waɗi jiba makko ɓadiinde damal suudu makko, caggal ɗuum o jooɗii e hiraande e nokku makko ɓooyngo. Miñiiko debbo makko wonti yotta e sahan tawa omo darataa e dow jooɗorde. O yi’i honndu makko, o ɓadini jooɗorde mum seeɗa, o waɗi kaayitafee ɓiɗtaande ɓadiinde sahan makko. O naamni ko faati e nyalaande mum tawa omo udditoo ɓataake fedde.

Bappa makko haali haala ceɗnoore, fof ceɗi. Karim ceɗi e maɓɓe caggal hedde sekonda famɗo, tawa gite makko e seŋgel les taabal. Baaba makko yaadini gite mum iwde e sahan laabi gootiri, o ndaari juŋngo Karim les taabal, caggal ɗuum o ruttii e sahan mum. Miñiiko makko waɗi kaasa kule ɓadiinde kaayitafee mum, o daari ndaarde.

Neene makko naamni mo: «To a yahi?». O ummini hoore makko, o wi’i: «Ɗoo, ɗoo». Ndee ɗaɓɓi mo o hokkan mo buuredi, kono o yaadi sahan salat. Miñiiko makko ceɗi. O ruttini sahan e nokku mayre, o naamni ndee ko woni e kaayitafee ndee. Ndee fuɗɗi sifaade kule, tee honndu ndu hojjii e juuɗe makko, o ndaari ndu. Miñiiko makko daari e hakkunde konngol.

Miñiiko makko udditi kaayitafee ndee: ɓesngu e dow taabal, tee suka gorko bulo o ina ndaara rektaŋgel famɗo. Karim wi’i: «Ina moƴƴi», tawa gite makko e honndu makko. Ndee wi’i e deeƴre: «Aan ndaaraaki ngal». Mo woni e suudu fof ceɗi, so wonaa kanko. O waylii honndu ndu e yeeso mum, o ruttini kaayitafee ndee e yeeso makko. Dow taabal honndu ndu hojjii e kabaaru; o yaadi juŋngo makko o waylii ndu kadi. O ɗaɓɓii naamnude ko faati e kule, kono jaabawol fedde ndee heddi ɓoyyaama e hoore makko. O yaadini honndu ndu e juŋngo makko e jiiba makko. Caggal minti gootiire ndu hojjii toon, o yaadi juŋngo makko feewde jiiba.

Foti a jooɗii e ɓe yiɗ-ɗaa tee a jaabata e saanga laaɓɗo, caggal ɗuum a yi’a wonde a nanaano konngol cakkitiire. Ɓanndu maa ina e jooɗorde, hakkille maa ina daara yiɗugol goɗngol. Ƴeew ko juŋngo maa ɗon waɗa nde haala ɗon deeƴa seeɗa: mbele aɗa daara gooto oo, walla aɗa udditoo ko ɗum ɓoyyan e makko?

Hakkille fecciiɗo duumiiɗo

Linda Stone ko binndoowo debbo golli duuɓi e fedde mawɗe kuutorɗe duuniyaaji. O tagi innde nde huunde alaa innde adii: «hakkille fecciiɗo duumiiɗo»¹.

Mo woni feccere e nder haala ina sikka wonde omo jokka. Mo woni e yeeso makko ina nana wonde omo nanaaka. Ndee ko toɓɓere ndee en yi’ataa e hoore meeɗen: en ndikka woodugol meeɗen e nokku ɓanndu meeɗen, tee ɓe sara meeɗen ndikka ɗum e nokku hakkille meeɗen.

En ngonaa ɓoyaaɓe e saanga ndee fof, tee en ngonaa woodooɓe heen timmuɗo kadi. En ndaara kala huunde e feccere famɗere e hakkille meeɗen, ngam kulol wonde huunde fewata en. Ngam ɗuum en hokkataa hay huunde hakkille meeɗen timmuɗo.

Tiiɗnaare ina suɓa huunde gootere tee ina accitoo ko heddii, e anniya. Kono hakkille fecciiɗo ina nanngoo kala huunde, tee kala huunde ina fewa e makko seeɗa.

Kabaaruji honndu ɗii ekkini hakkille meeɗen yaakaade fiɗɗugol ari e kala sahaa. Hay nde ɗi daari, en ngoni e heblaago famɗo, ina njaadi ngam ndaarde.

Woodi caɗeele ɓuri ɗuum tiiɗude, tee wiɗtoowo debbo Sophie Leroy firti ɗum. Nde a yaadata e golle gootere feewde goɗngo hade a timminde gootere, feccere e hakkille maa ina heddoo e maggo². E ƴeewndooji mum, yaadugol yaawngo e golle tawa timmaaki wallii golle garoowo ɓuri famɗude. Ɗum waɗi hay nde golle ɗiɗi ngoni famɗe.

Mbele ɗum yottii ma waylude honndu e yeeso mum? Wiɗtooɓe goɗɗo njahii ɓuri ɗuum. Ɓe tawi wonde woodugol honndu ɓadiinde, ndu deeƴi, ndu waylaa e yeeso mum, foti ɓesda feccere e doole hakkille meeɗen. Ɗum waɗi hay nde en nyoƴƴaani ndu³. E ƴeewndo maɓɓe, ɓen acci honndu maɓɓe e suudu goɗngo ngolli ɓuri moƴƴude e golle ɗe ɓe ndikkiri ɓuri ɓen waɗi ndu dow taabal. Kono ɓen ndu ɓami e jiibaaji maɓɓe walla e jaaɓi maɓɓe, golle maɓɓe ceertaano e fedde ɗiɗi ɗin e limgal.

Ndee toɓɓere ina ɗaɓɓa hakkilaaji. Ƴeewndooji ruttinaaɗi njaadi e ceertugol, tee ƴeewtugol mo hawti ƴeewndooji 56 e wallitooɓe 7093 tawi sifaa ɓuri famɗude no ko aranndeere sikkaa, e yeedaago famɗo ngam miijo ngoo, e ŋakkere laawol e heewɗe e ƴeewndooji ɗii⁴. Naamnal ngal haani ƴeewtugol e nguurndam maa aan: mbele ɗum yottii ma muuytude honndu, walla aɗa ɗaɓɓa ittude ndu goonga?

Wiɗtoowo Cal Newport, e deftere mum Deep Work, innitoo baawɗe hakkille tiiɗude e huunde gootere «golle tiiɗɗe»⁵. O sikki ɗum ina ñaama kala nyalaande ɗo fiɗɗugol wontii doosgal, wonaa tan saanga ceertunde.

E makko, ndaaroowo-kabaaru Johann Hari, e deftere mum Stolen Focus, ina mooɓta seedeeji e wiɗtooji ko faati e gujjugol hakkille meeɗen mawnugol⁶. Feccere e ko Hari ɓamta ina woodi ɗo wiɗtooɓe tiimata. Ɗum haani janngugol ɗaɓɓungol, wonaa jaɓgol timmuɗol.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Gooŋɗii malaama gooŋɗinɓe ɓen. Ɓeen huloɓe ka ndeer Juulde maɓɓe koɓe yankiniiɓe. (Al-Mu'minun: 1–2)⁷; yankinaago ko ɓamtude hoore e Alla e ɓernde e ɓanndu, tee heen ina woodi woodugol ɓuri tiiɗnaare hakkille tan.

Suudu wonndu

Hade hiraande Karim ƴetti honndu makko feewde suudu makko. O wi’i e neene makko: «Ndu heddoto ɗoo hedde waktu». Ndee waɗi honndu mum ɗoon kadi. E jemma aranndeere o ummii laabi nayo haa damal suudu; e laabi nayaɓere o naati, o janngi ɓataake o daari, caggal ɗuum o ɓami honndu ndu o yahii e suudu mawndu. O teskaaki ɗum so wonaa nde miñiiko makko ƴetti kaayitafee mum. O ruttini ndu, o winndi e diidol nyalaande: mi naati ɗum laabi gootiri. E jaŋngo, deeƴre ndee tampini mo, o udditi deftere Engele o acci e hello capanɗe nayo. O timminaano feccere; o janngi hello gootiri, o uddi ɗum nde miñiiko makko fuɗɗii haalude. Neene makko wi’i e jemma jeegoɓere: «Mi nani a e men e balɗe ɗee». E jemma cakkitiire e yontere aranndeere natal kesal ari: taabal gootiire, tawa rektaŋgel alaa. O naamni miñiiko makko ko faati e kala kule. Ndee wi’i: «Ndoo ko aan, a mawni». E yontere ɗiɗmere honndu ndu ruttii e taabal laabi ɗiɗi, tee kala laabi o accii ndu e suudu e hiraande garoonde. O wi’i: «Mi ɗaɓɓi ittude ndu ngam nanude».

Yaɓɓere famɗere jooni: ƴeew to honndu maa woni e saanga ndee. So ina e juŋngo maa walla e yeeso gite maa tigi, yaadin ndu e nokku ɗo haani a ummu ngam yottaade heen, hay ngam minti joy tan.

A nguuri woodugol timmuɗo

A nguuri woodugol nde a nanii sehil maa ina woya, tawa a miijaaki jaabawol maa hade o timmindude haala makko. Ko ɗaɓɓaa ko ruttinde baawɗe ndee.

Caggal ruttugol iwde e suudu goɗngo

Acc honndu ndu e suudu goɗngo, tee winndu: e hol sahaa nyalaande maa juŋngo maa yaadata feewde mayre e dow, hay hade ndu wulude?

E jemma cakkitiire makko e galle, miñiiko makko waɗi natal kesal e jiiba aranndeejo jiba makko tawa o yi’aani. E nde ndee o winndaano hay huunde les mayre.