O‘zingdan iste’fo berish
Bu bobni kitob o‘qiganday o‘qing: varaqlanadigan sahifalar, to‘xtagan joyingiz esa saqlanadi.Bu bobni kitobda ochish

O‘n sakkizinchi bob

Yarim hozir

Ekranlar shu yerda bo‘lish qobiliyatimizni qanday tortib oldi?

Taxminan 6 daqiqalik mutolaa

Yozda Karim oilasi bag‘riga qaytdi. Sumkasini xonasining eshigi yoniga qo‘ydi, so‘ng kechki ovqatga o‘zining eski joyiga o‘tirdi. Singlisi endi stul ustiga chiqmasdan ham likopchaga qo‘li yetadigan bo‘lib qolibdi. U Karimning telefonini ko‘rdi-da, stulini sal yaqinroq surib, uning likopchasi yoniga buklangan qog‘oz qo‘ydi. Karim jamoasidan kelgan xabarni ochar ekan, singlisidan kuni qanday o‘tganini so‘radi.

Amakisi latifa aytdi va hamma kuldi. Karim ham yarim soniya kechikib ular bilan birga kuldi, ko‘zlari esa stol ostidagi ekranda edi. Otasi bir marta likopchasidan boshini ko‘tarib, Karimning stol ostidagi qo‘liga qaradi, so‘ng yana ovqatiga qaytdi. Singlisi qog‘ozi yoniga bo‘yoqlar qutisini qo‘ydi va akasi qarashini kutdi.

Onasi undan: “Qayoqlarda xayol surib o‘tiribsan?”, deb so‘radi. U boshini ko‘tarib: “Shu yerdaman, shu yerda”, dedi. Onasi undan nonni uzatib yuborishni so‘radi, u esa unga salat idishini uzatdi. Singlisi kulib yubordi. Karim idishni joyiga qo‘ydi va singlisidan qog‘ozda nima borligini so‘radi. Singlisi qandaydir rangni tasvirlay boshladi, Karimning qo‘lidagi telefon titradi va u telefonga qaradi. Singlisi gapning yarmida jim bo‘lib qoldi.

Singlisi qog‘ozni ochdi: stol atrofidagi oila va kichik to‘rtburchakka qarab turgan ko‘k bola. Karim ko‘zlari telefonda bo‘lgancha: “Chiroyli ekan”, dedi. Singlisi bosiqlik bilan: “Sen unga qaramading ham”, dedi. Undan boshqa xonadagilarning barchasi kulib yubordi. U telefonni yuzi bilan pastga qaratib qo‘ydi va qog‘ozni o‘z oldiga qaytardi. Stol usti bildirishnoma bilan titradi; u qo‘l uzatib, telefonni yana o‘girdi. Rang haqida so‘ramoqchi bo‘ldi, ammo jamoasiga beradigan javobi xayolida chala qolgan edi. Telefonni qo‘lidan cho‘ntagiga soldi. Bir daqiqadan so‘ng u yerda ham titradi va u qo‘lini cho‘ntagiga uzatdi.

Yaxshi ko‘rgan insonlaring bilan birga o‘tirishing, o‘z vaqtida javob qaytarishing, so‘ng oxirgi jumlani eshitmaganingni payqab qolishing mumkin. Jisming davrada, ammo diqqating navbatdagi titrashni kutmoqda. Suhbat bir oz tutilib qolganda qo‘ling nima qilayotganiga qara: u qarshingdagi insonni kutyaptimi yoki seni undan uzoqlashtiradigan narsani ochyaptimi?

Doimiy qisman diqqat

Linda Stoun yirik texnologiya kompaniyalarida yillar davomida ishlagan yozuvchidir. U bungacha nomi bo‘lmagan holatga nom berdi: “doimiy qisman diqqat”1.

Yarim hozir bo‘lgan odam o‘zini kuzatib boryapman deb o‘ylaydi. Uning ro‘parasidagi inson esa uni tinglamayotganini his qiladi. Bu o‘zimizda ko‘rmaydigan jihatimizdir: biz hozirligimizni jismimiz turgan joy bilan o‘lchaymiz, atrofimizdagilar esa uni diqqatimiz qayerda ekani bilan o‘lchaydilar.

Biz ayni lahzadan butkul g‘oyib emasmiz, ammo unda to‘liq hozir ham emasmiz. Nimadir o‘tib ketishidan qo‘rqib, hamma narsani diqqatimizning kichik bir qismi bilan kuzatib boramiz. Natijada hech narsaga to‘liq diqqatimizni bermaymiz.

Diqqatni jamlash bitta narsani tanlaydi va qolganini ataylab e’tibordan chetda qoldiradi. Tarqoq diqqat esa hamma narsani ushlab qolishga urinadi-yu, oqibatda har bir narsa undan bir oz sirg‘alib ketadi.

Bildirishnomalar miyamizni har qanday lahzada bo‘linish sodir bo‘lishini kutishga o‘rgatib qo‘ydi. Ular hatto jim turganda ham, qarashga tayyor holda, yengil hushyorlik holatida qolamiz.

Tadqiqotchi Sofi Lerua tushuntirgan bundan ham chuqurroq muammo bor. Birinchi vazifani tugatmasdan boshqasiga o‘tganingda, diqqatingning bir qismi unda qolib ketadi2. Uning tajribalarida tugallanmagan vazifadan erta chalg‘ib ketish keyingi vazifadagi faoliyatning susayishiga olib keldi. Bu hatto ikkala vazifa ham oddiy bo‘lganda sodir bo‘ldi.

Xo‘sh, telefonni yuzi bilan pastga qaratib qo‘yishning o‘zi yetarlimi? Boshqa tadqiqotchilar bundan ham ilgarilab ketishdi. Ular telefonning shunchaki yonimizda, ovozsiz va to‘ntarilgan holda bo‘lishining o‘zi ham mavjud aqliy quvvatimizning bir qismini sarflab qo‘yishi mumkinligini aniqladilar. Bu unga qo‘l tekkizmasak ham sodir bo‘ladi3. Ularning tajribasida telefonlarini boshqa xonada qoldirganlar o‘lchangan vazifalarni stol ustiga qo‘yganlarga qaraganda yaxshiroq bajardilar. Telefonlarini cho‘ntaklarida yoki sumkalarida saqlaganlarning natijasi esa statistik jihatdan har ikki guruhdan ham farq qilmadi.

Aynan mana shu natija ehtiyotkorlikni talab qiladi. Tajribani takrorlashga bo‘lgan urinishlar turlicha natija berdi, 56 ta tadqiqot va 7093 nafar ishtirokchini qamrab olgan sharh esa kutilganidan kichikroq ta’sirni, bu g‘oyaga cheklangan dalilni va ko‘plab tadqiqotlardagi uslubiy zaiflikni aniqladi4. O‘z hayotingda sinab ko‘rishga arziydigan savol esa shunday: telefonni shunchaki ovozsiz qilish yetarlimi yoki uni rostdan ham uzoqlashtirish kerakmi?

Tadqiqotchi Kel Nyuport o‘zining Deep Work kitobida diqqatni bitta narsaga to‘liq jamlay olish qobiliyatini “chuqur ishlash” deb ataydi5. U chalg‘ish istisno emas, odatga aylanib borayotgan har bir kunda bu qobiliyat yemiriladi deb hisoblaydi.

U bilan birga jurnalist Yoxan Xari o‘zining Stolen Focus kitobida jamoaviy diqqatimizning o‘g‘irlanishi haqidagi guvohliklar va tadqiqotlarni jamlaydi6. Xari ilgari surgan ba’zi fikrlar ilmiy bahs mavzusidir. U to‘liq qabul qilishni emas, sinchkovlik bilan o‘qishni talab etadi.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Batahqiq, mo‘minlar najot topdilar. Ular namozlarida xushu’lidirlar. (Al-Mo‘minun: 1–2)7; xushu’ esa qalb va a’zolar bilan Allohga bo‘ysunishdir, unda shunchaki diqqatni jamlashdan yuqoriroq bir hozir bo‘lish bor.

Boshqa xona

Kuningda kichik bir darchadan boshla:

Qachon qo‘llaysan: jisming davrada-yu, diqqating telefonda ekanini ko‘rganingda. Davomiyligi: tayyorgarlik uchun besh daqiqa, so‘ng bir hafta davomida o‘zing tanlaydigan kunlik darcha.

  1. Avval kichik kunlik darchani tanla: kechki ovqatning yarim soati, universitetga borish yo‘li yoki uyqudan uyg‘ongach dastlabki yigirma daqiqa.
  2. Telefonni qo‘ling yetmaydigan joyga qo‘y: boshqa xonaga yoki yopiq sumkaga, ro‘parangdagi stol ustiga to‘ntarib emas.
  3. Odatda telefon to‘ldiradigan bo‘sh daqiqalar uchun muqobil tayyorlab qo‘y: kichik kitob, daftar, uydagi bola bilan o‘yin yoki hatto derazadan bir oz qarab turish.
  4. Atrofdagilarga bu tajriba haqida ayt: “Keyingi bir soat davomida telefonim boshqa xonada bo‘ladi”, bu gap ularni kuzatuvchilardan guvohlarga aylantiradi.
  5. Har kuni farqni uzun tahlil emas, bitta jumlada qayd et: bugun hozir bo‘lishingda nimani sezding?

Agar yosh bola yoki bemorga qarashga mas’ul bo‘lsang yoxud kechiktirib bo‘lmaydigan qo‘ng‘iroqni kutayotgan bo‘lsang, boshqa yarim soatni tanla yoki bitta raqam uchun qo‘ng‘iroq ovozini ochiq qoldir. Zarur aloqaga xalaqit bermasdan, odatiy chalg‘ishlarni kamaytir.

Agar yiqilsang: keyingi darchada telefonni o‘z joyiga qaytar; ikki marta o‘tkazib yuborilgan darcha butun haftani bekor qilmaydi.

Kechki ovqatdan oldin Karim telefonini xonasiga olib bordi. Onasiga: “U shu yerda yarim soat turadi”, dedi. Onasi ham o‘z telefonini uning yoniga qo‘ydi. Birinchi oqshom u to‘rt marta xona eshigigacha bordi; to‘rtinchi marta ichkariga kirib, kutayotgan xabarini o‘qidi, so‘ng telefonni o‘zi bilan mehmonxonaga olib chiqdi. Buni faqat singlisi qog‘ozini ko‘targandagina payqab qoldi. U telefonni qaytarib olib bordi va bugungi satriga yozdi: uning oldiga bir marta kirdim. Ertasiga u bo‘shliqdan siqilib, qirqinchi sahifada qoldirgan inglizcha kitobini ochdi. Bobni tugatmadi; bir sahifa o‘qidi va singlisi gapira boshlaganda uni yopdi. Oltinchi kechada onasi dedi: “Shu kunlarda biz bilan birgasan, buni his qilyapman”. Birinchi haftaning so‘nggi kechasida yangi rasm paydo bo‘ldi: o‘sha stol, to‘rtburchaksiz. U singlisidan har bir rang haqida so‘radi. Singlisi: “Bu sensan, katta bo‘lding”, dedi. Ikkinchi haftada telefon stol ustiga ikki marta qaytdi va har gal u keyingi kechki ovqatda uni xonada qoldirdi. U: “Eshitishim uchun uni uzoqlashtirishim kerak”, dedi.

Hozir kichik bir qadam: ayni daqiqada telefoning qayerdaligiga qara. Agar u qo‘lingda yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘z o‘ngingda bo‘lsa, hatto besh daqiqaga bo‘lsa ham, unga yetish uchun o‘rningdan turish kerak bo‘lgan joyga olib borib qo‘y.

To‘liq hozir bo‘lishni yashab ko‘rgansan

Yig‘layotgan do‘stingni gapini tugatmasidan oldin unga nima deb javob berishni o‘ylamasdan, diqqat bilan tinglaganingda to‘liq hozir bo‘lishni yashab ko‘rgansan. Talab qilinayotgan narsa — ana shu qobiliyatni qaytarib olishingdir.

Boshqa xonadan qaytgach

Telefonni boshqa xonada qoldir va yoz: kuningning qaysi daqiqasida, u hatto jiringlamasidan oldin ham, qo‘ling beixtiyor unga qarab cho‘ziladi?

Uydagi oxirgi kechasida singlisi u ko‘rmasdan sumkasining old cho‘ntagiga yangi rasm solib qo‘ydi. Bu safar u rasm tagiga hech narsa yozmagan edi.

Manbalar (7)
  1. 1Stone, L. (2009, November 30). Beyond simple multi-tasking: Continuous partial attention. lindastone.net. https://lindastone.net/2009/11/30/beyond-simple-multi-tasking-continuous-partial-attention/
  2. 2Leroy, S. (2009). Why is it so hard to do my work? The challenge of attention residue when switching between work tasks. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 109(2), 168–181.
  3. 3Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one's own smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140–154.
  4. 4Parry, D. A. (2024). Does the mere presence of a smartphone impact cognitive performance? A meta-analysis of the “brain drain effect”. Media Psychology, 27(5), 737–762.
  5. 5Newport, C. (2016). Deep Work: Rules for Focused Success in a Distracted World. Grand Central Publishing.
  6. 6Hari, J. (2022). Stolen Focus: Why You Can't Pay Attention—and How to Think Deeply Again. Crown.
  7. 7Qur’oni karim, Al-Mo‘minun: 1–2. https://quran.com/23/1-2