Qalx… hətta yüzüncü dəfə olsa belə — Özündən istefa

İdman çantası Kərimin otağının qapısı ağzında aylarla qaldı, halbuki onu çantadan uzaq salan qızdırma cəmi iki həftə çəkmişdi. Yayı sonlarında yataqxanaya qayıtdı və onu qoyduğu kimi tapdı; içəri girəndə çantasının qayışı ona ilişdi. Qayışı ayırıb yatağın üstünə qoydu. Telefonda köhnə bazar günü zəngli saatı, çantada isə xəstələnməzdən əvvəl yuduğu köynək var idi. Zəncirbəndi açdı, sonra bağladı. Kərim xəstələnəndən bəri tək qaçan otaq yoldaşı gəldi və dedi: «Gəl yenə birlikdə qayıdaq». Kərim: «Əvvəlki gücümə qayıdanda», – dedi. Otaq yoldaşı onunla mübahisə etmədi. Kərim yalnız bazar günləri qaçmaqla başlayan, sonra həftədə dörd dəfəyə çatan və qışdakı iki həftəlik qızdırma gələnə qədər davam edən dörd ayı xatırladı. Ayaqqabını çıxartdı; axırıncı dəfə qaçışa çıxandan bəri düyünü açılmamış qalmışdı. Onu açmağa çalışdı, amma daha bərk sıxdı. Ayaqqabını çantadan kənarda qoydu. Bazar səhəri pəncərənin önünə keçdi, otaq yoldaşı isə qapının ağzında ayaqqabısını bağlayırdı. Tanış sualı eşitdi: «Qaçdın?». «Hələ yox», – dedi. Otaq yoldaşı açarını götürdü və qapını aralı qoydu. Kərimin ekranında zəngli saat göründü: «Bazar, saat altı, park». Nə zəngi söndürdü, nə də ayağa qalxdı. Aralı qapıdan otaq yoldaşının pilləkəndəki ayaq səsləri gəldi, sonra isə kəsildi.

Bir günü buraxa bilərsən, sonra isə bu fasiləni bir həftəyə çevirən cümləni eşidərsən: bütün zəhmət hədər getdi. Hər fasilə büdrəmə deyil; xəstəliyin və istirahətin öz haqqı var. Amma qayıda bildiyin zaman baş verənləri hansı cümlə ilə təsvir edirsən? Qaib olmağın həcmi ilə ona verdiyin hökmün həcmi arasındakı fərqə bax.

Büdrəməklə yıxılmaq arasındakı məsafə

Büdrəmə kiçik və məhdud bir hadisədir: buraxılmış bir gün, plandan kənar bir yemək və ya məşqsiz iki həftə. Təkrarlanma isə bundan qat-qat böyükdür: başlamazdan əvvəlki vəziyyətinə tam qayıdış.

Tədqiqatçılar Alan Marlatt və Cudit Qordon asılılığın müalicəsi proqramlarında məhz bu keçidi araşdırdılar və baş verənlərə dəqiq bir ad verdilər: çəkinmənin pozulması effekti¹.

Bir insan hər hansı bir davranışdan çəkinməyə söz verib sonra büdrədikdə, bunu qəddarcasına yoza bilər: mən uğursuzam. Bu yozum tam qayıdışa qapı açır: onsuz da uğursuzluğa düçar olmuşamsa, niyə dayanım? Təkrarlanmanın qarşısını almaq istədiyi hökm onu məhz buna sövq edir.

Büdrəmədən əvvəlki və sonrakı xətt

3-cü fəsil-dəki Kərimi və kafedə çəkdiyi, bir aydan sonra onu bütöv bir qutuya qaytaran siqareti xatırlaya bilərsən. Orada demişdik ki, ilk istisna presedentə çevrilir və parlaq xətt bunun qarşısını alır. Burada isə deyirik ki, büdrəmək geriləmə deyil. Bəs hansına inanaq?

Hər ikisinə, iki fərqli məqamda. Parlaq xətt ilk addımdan əvvəl işləyir. Əgər o qırılarsa, növbəti cümlə qərar verir: bircə siqaret, yoxsa tam qayıdış? Kərim kafedəki siqareti növbəti gecə məclisində özünə bəhanə etdi. 6-cı fəsil-da tanıdığın vəkil isə bu müdafiəni əla bacarır: madam ki xətt qırılıb, artıq heç bir fərqi yoxdur.

Əgər Kərim: «Bircə siqaret çəkdim və indi yenidən çəkinməyə qayıdıram», – desəydi, özünə bir şans vermiş olardı. Xətt başlanğıcı qoruyur, cümlə isə qırılmadan sonranı qoruyur.

Kərimin bu il qaçışı dayandırması büdrəmə deyildi; bu, xəstəlik idi və onda istirahət nöqsan deyil, haqdır. Problem bundan sonra onun bütün qabiliyyətinə verdiyi hökmdə idi.

Tədqiqatçılar Ceyms Proçaska, Karlo DiKlemente və Con Norkross asılılıq davranışının dəyişdirilməsi ilə bağlı araşdırmaların icmalında dəyişikliyin mərhələlərinin xəritəsini təqdim etdilər: bu barədə düşünməməkdən düşünməyə, sonra hazırlığa, hərəkətə və onu qorumağa qədər². Onların xəritəsində geriləmə yolun sonu deyil. O, insanı əvvəlki mərhələyə qaytarır və oradan yenidən başlayır.

Onların nəzərdən keçirdikləri tədqiqatlarda asılılıq davranışına son qoymazdan əvvəl bu mərhələlərdən bir neçə dəfə keçmək ümumi bir qanunauyğunluq idi. Bu xəritədə dəyişiklik heç də həmişə düz xətt üzrə getmir.

Əgər büdrəmə təkrarlanarsa, özünə yenidən hökm çıxarmaq əvəzinə, planda və ya dəstəkdə nəyin dəyişdirilməli olduğunu soruş.

Əlli gecə, sonra isə qayıdış

6-cı fəsil-da Kəb ibn Malikin hazırlığı təxirə saldığını, sonra isə doğruluğu seçdiyini gördük. Peyğəmbərin ﷺ əmri ilə insanlar onunla danışmaqdan çəkinmişdilər. Boykot başlayandan bəri əlli gecə tamam olana qədər o, bu vəziyyətdə qaldı. Həmin günün səhəri, sübh namazından sonra Sələ dağından onu müjdələyən bir səs eşitdi. Səcdəyə qapandı, sonra Peyğəmbərin ﷺ yanına çıxdı. İnsanlar onu qarşılayır və təbrik edirdilər, məscidə daxil olanda isə Təlhə ibn Ubeydullah ayağa qalxıb onun yanına gəldi, onunla əl tutub təbrik etdi. Kəb deyir ki, Təlhənin bu hərəkətini heç vaxt unutmadı.

Hekayə ilk etirafla bitmir. Ondan sonra uzun bir vaxt, sonra görüş, təbrik və gələcəyə dair bir vəd var: Kəb ömrünün qalan hissəsində doğruluğu özünə bir öhdəlik etdi. Qayıdış baş verənlərin silinməsi deyildi, əksinə, bundan sonra nə edəcəyini danışdığı yeni bir başlanğıc idi.

Bizi Kəbin hekayəsindən bu fəslin vasitəsinə aparan şey hadisənin təsvirindən aydın bir növbəti hərəkətə keçid etməkdir. Başqasının hekayəsindəki gözləmə müddətini öz qayıdışının meyarına çevirmə; mümkün addımının indi müəyyən edə biləcəyin bir vaxtı var.

Müjdə isə belə idi: «Anandan doğulduğun gündən bəri keçirdiyin ən xeyirli günlə sevin!»³.

Açılmamış düyün

Kərim telefonunda xəstələnməzdən əvvəl riayət etdiyi qaçış proqramını axtardı. Oradakı ilk gün onun indiki gücünün çatacağından daha uzun idi. Gələn həftə üçün dörd məşq təyin etdi, sonra qapının yanındakı ayaqqabıya baxdı. Otaq yoldaşına: «Ya əvvəlki kimi qayıdacam, ya da mənası yoxdur», – dedi. Otaq yoldaşı proqramın ilk xanasına işarə etdi: «Bu, bu gündür?». Kərim ekranı söndürdü. On dəqiqəliyə çıxsa belə, köhnə cədvəldə buna bir xana tapmayacaqdı. Çantanın zəncirbəndini ikinci dəfə açdı, sonra köynəyi çıxarmadan bağladı.

Büdrəmədən sonrakı üç cümlə

Büdrədikdən sonrakı ilk dəqiqədə, məsələ böyüməmişdən əvvəl cümləni tənzimlə. Budur «Hər şeyi bərbad etdim» cümləsini əvəz edən üç cümlə və onları tamamlayan iki addım:

Nə vaxt istifadə etməli: Vərdişini buraxdıqdan sonrakı ilk dəqiqədə və ya əvvəlki görkəmini bərpa edənə qədər qayıdışı təxirə saldıqda. Müddət: Yazmaq üçün beş dəqiqə və vəziyyətinin imkan verdiyi qədər bu gün vaxtını təyin edəcəyin bir qayıdış addımı.

Təsvir cümləsi: Baş verənləri ona qarşı olan hissinin böyüklüyü ilə deyil, real ölçüsü ilə təsvir et. «Xəstəlik səbəbindən iki həftə dayandım, sonra isə qayıdışı aylarla gecikdirdim» dəqiq bir cümlədir. «Hər şeyi itirdim» isə şişirdilmiş bir cümlədir.
Ayırma cümləsi: Yaz: Büdrəmək bir hadisədir, yeni kimlik deyil. İki həftə ərzində tənbələ çevrilmədin, necə ki əvvəlki dörd ay ərzində qəhrəman deyildin.
Qayıdış cümləsi: Həftənin başlanğıcını və ya «əvvəlki gücünün» tam bərpasını gözləmə. Bu gün ən kiçik mümkün variantla qayıt: bütöv bir saat deyil, on dəqiqə.
Mükəmməl davamlılığa deyil, məhz qayıdışın özünə bir şahid seç: Tam hazır olana qədər yoxa çıxmaq əvəzinə, bir dosta de: «Bu gün qayıtdım, kiçik bir addımla olsa belə».
Xəstəliyin məcbur etdiyi fasilə ilə öz seçdiyin fasiləni bir-birindən ayır: Birincisinə görə heç kəs mühakimə olunmur. İkincisinə görə isə bütün qabiliyyətinə qəti hökm çıxarmadan peşman ola bilərsən. Hər iki halda, fasilədən əvvəlki gücünə deyil, bugünkü gücünə uyğun bir qayıdış addımı müəyyən et.

Əgər büdrəsən: Təsvir cümləsini təkrarla, kiçik addım üçün ən yaxın fürsəti müəyyən et və şahidindən yenidən dəstək istə.

Bazar ertəsi səhəri Kərim bir kağıza yazdı: Xəstəlik səbəbindən iki həftə dayandım, sonra isə qayıdışı aylarla gecikdirdim. Altında bir sətir qoydu: Xəstəlik bir hadisədir, ondan sonrakı hökmüm isə başqa bir hadisə. Otaq yoldaşı çıxmaq istəyəndə onu səslədi: «Bu gün mənimlə gəl, cəmi on dəqiqə». Otaq yoldaşı soruşdu: «Bazar gününü gözləmirik?». Dedi: «Bu gün bacardığımla qayıdıram». Yaxınlıqdakı döngəyə qədər çıxdılar. Dəqiqələr bitməmiş nəfəsi kəsildi, otaq yoldaşı onun yanında yeridi və yolun qalan hissəsini piyada getdilər. Otaqda yazdı: On dəqiqəliyə çıxdım; yarısı yeriş oldu. Birinci həftədə iki dəfə qaçışa çıxdı. İkincisində isə gec yatdı və bir günü buraxdı. Otaq yoldaşının mesajı gəldi: «Düşüm?». Əlini uzatdı ki, yazsın: Həftə bitdi. Dayandı və «Əgər büdrəsən» sətrinə qayıtdı. Yazdı: «Bir gün buraxıldı. Sabah on dəqiqə». Ayaqqabını qapının yanına qoydu və bu dəfə yatmazdan əvvəl onun düyününü açdı. Ertəsi gün otaq yoldaşından qabaq astanaya çatdı.

Şahid çəkildikdə

Xarici şahid divar deyil, taxtabənddir. Tikili möhkəmlənənə qədər sənə kömək edir, sonra isə tədricən çəkilir.

Və Kərimin tanımadığı adlarla oynadığı bir gecədə, oyundan sonra mesajlarına qayıtdı və adi komandasından heç kimin oxumayacağı bir cümləni düzəltdi. Bu dəfə ondan heç kim soruşmadı; o, öz-özündən soruşdu: əgər adımı bilsəydilər, bunu belə yazardım? Şahid belə işləyir: sualla başlayır, sonra insan onu özünə verməyi öyrənir.

8-ci fəsil-də öz imzalayacağını seçməzdən əvvəl miras aldıqlarını nəzərdən keçirməyə necə başlamağı gördük. Vədinə gəlincə də eynidir: onu kimə görə deyil, nə üçün yerinə yetirdiyini bildiyin zaman. 1-ci fəsil-də psixoloqların «daxili tənzimləmə» adlandırdıqları şey məhz budur.

Dostunun soruşmasını məcburi bir vaxta görə deyil, ehtiyacına görə seyrəlt: hər gündən həftədə bir dəfəyə, sonra isə özün ona xəbər verənə qədər. Dəftərin və bu sətir qalır: getdim, yoxsa getmədim. Əgər büdrəsən, onun dəstəyini yenidən istə.

Və taxtabəndin sonunda, hər bir şahid çəkildikdə, sən tək qalmırsan. Və ehsanın mənası qalır: «Sən Onu görməsən də, şübhəsiz ki, O səni görür» (Buxari 50, Müslüm 8). Bir şahid ki, qeyb olmaz, mürgüləməz və hər çərşənbə axşamı mesaj gözləməz. Kitabın əvvəlində insanlardan şahidlər borc almışdıq, çünki başqasına öyrəşməmişdik. Sonunda isə bütün bu müddət ərzində bizi görəni xatırlayırıq.

Qayıdışa layiq olmaq üçün büdrəmələrini saymağa ehtiyacın yoxdur. Sənə indi uyğun olan tək bir addım lazımdır, heç vaxt büdrəməyən birinə layiq olan addım yox.

Büdrəmədən sonrakı ilk dəqiqələr

Sınamaq üçün yeni bir büdrəməni gözləmə. Dayandırdığın son vərdişi götür və bir dəftərdə və ya səni heç nəyin yayındırmadığı bir yerdə onun haqqında cəmi üç cümlə yaz: Kərimin etdiyi kimi, real rəqəmlərlə təsvir cümləsi. Və ayırma cümləsi: nə hadisə idi və sən nəyi hökmə çevirdin? Həmçinin növbəti bir saat ərzində edə biləcəyin ən kiçik variantla qayıdış cümləsi.

Sonra kitabı bağlamazdan əvvəl bu cümləni tamamla: «Növbəti dəfə büdrəyəndə özümə deyəcəyim ilk söz bu olacaq: …».

Bəhanələr səni heç hara aparıb çıxarmaz. Səni uğursuzluqdan keçən əzm aparıb çıxarar.

Bu səhifələr büdrəməyinin qarşısını almaz, lakin onunla qalxmaq arasındakı məsafəni qısalda bilər. İndi yazdığın addım isə başlanğıcdır.

Və dərslər başlamazdan əvvəlki son həftəsonunda Kərim ailəsinə baş çəkdi və məhəllənin gəncləri onu yaxınlıqdakı kafeyə kart oynamağa dəvət etdilər; onlar üç nəfər idi, dördüncüsü çatmırdı. Biri kartları payladı, masanın kənarında isə onun tanıdığı rəngdə açıq bir siqaret qutusu var idi. İki dövrədən sonra köhnə bir dostu qutunu ona uzatdı: «Biri?». Kərim ovcunu pul qabının üstünə qoydu, barmaqlarının altında isə kənarları sürtülmüş kart var idi; onu çıxarmadan da sətrini bilirdi.

Kərim dedi: «Mən siqaret çəkmirəm».