Đứng dậy… dù là lần thứ một trăm

Chiếc túi thể thao nằm bên cửa phòng Karim suốt mấy tháng, dù cơn sốt khiến cậu phải nghỉ chỉ kéo dài hai tuần. Cuối hè, cậu trở lại ký túc xá và thấy nó vẫn nguyên chỗ cũ. Khi bước vào, quai túi cậu mang mắc vào đó. Cậu gỡ ra, đặt túi lên giường. Trên điện thoại vẫn còn báo thức Chủ nhật cũ. Trong túi thể thao là chiếc áo cậu đã giặt trước khi ốm. Cậu kéo khóa mở ra rồi đóng lại. Bạn cùng phòng bước tới. Từ khi Karim ốm, anh đã chạy một mình. Anh nói: “Đi chạy lại cùng nhau nào.” Karim đáp: “Khi nào tớ khỏe lại như trước.” Anh không tranh luận. Karim nhớ lại bốn tháng bắt đầu từ buổi chạy duy nhất vào Chủ nhật, rồi tăng lên bốn buổi mỗi tuần, cho đến hai tuần sốt hồi mùa đông. Cậu lấy giày ra. Nút dây vẫn còn từ lần chạy cuối. Cậu thử gỡ, nhưng lại siết chặt hơn. Cậu để giày bên ngoài túi. Sáng Chủ nhật, cậu đứng dậy đến bên cửa sổ. Bạn cùng phòng đang buộc giày ở cửa. Cậu nghe câu hỏi quen thuộc: “Đã chạy chưa?” Cậu đáp: “Chưa.” Anh cầm chìa khóa, để cửa hé. Trên màn hình Karim hiện báo thức: “Chủ nhật, sáu giờ, công viên.” Cậu không tắt tiếng chuông, cũng không đứng dậy. Qua khe cửa, tiếng bước chân anh vang trên cầu thang rồi mất hút.

Bạn có thể bỏ lỡ một ngày, rồi nghe câu nói biến một ngày vắng mặt thành cả tuần: mọi công sức đều mất hết rồi. Không phải lần dừng lại nào cũng là một lần lỡ bước. Khi ốm, bạn có quyền nghỉ ngơi. Nhưng khi đã có thể trở lại, bạn dùng câu nào để mô tả chuyện vừa xảy ra? Hãy nhìn khoảng cách giữa thời gian bạn vắng mặt và mức độ phán xét bạn gán cho nó.

Khoảng cách giữa vấp chân và ngã xuống

Một lần lỡ bước là một sự việc nhỏ, có giới hạn: bỏ một ngày, ăn một bữa ngoài kế hoạch, hoặc nghỉ phòng tập hai tuần. Sự tái diễn lớn hơn nhiều: quay hẳn về nếp sống trước khi bạn bắt đầu.

Hai nhà nghiên cứu Alan Marlatt và Judith Gordon đã nghiên cứu chính sự chuyển biến này trong các chương trình điều trị nghiện. Họ đặt cho hiện tượng ấy một cái tên chính xác: hiệu ứng vi phạm cam kết kiêng bỏ¹.

Khi đã cam kết kiêng một hành vi rồi lỡ làm lại, một người có thể giải thích chuyện đó rất khắc nghiệt: tôi là kẻ thất bại. Cách hiểu ấy mở đường cho sự quay lại hoàn toàn: đã thất bại rồi thì dừng làm gì nữa? Lời phán xét mà người ấy dùng để ngăn sự lặp lại lại đẩy họ vào đó.

Ranh giới trước và sau một lần lỡ bước

Bạn có thể nhớ Karim ở chương 3, và điếu thuốc trong quán cà phê đã đưa cậu trở lại cả một bao sau một tháng. Khi ấy, ta nói ngoại lệ đầu tiên trở thành tiền lệ, và ranh giới rõ ràng ngăn chuyện đó. Ở đây, ta lại nói một lần lỡ bước không phải sự tái diễn. Vậy tin điều nào?

Cả hai, ở hai thời điểm khác nhau. Ranh giới rõ ràng có tác dụng trước bước đầu tiên. Nếu nó đã bị phá vỡ, câu nói tiếp theo sẽ quyết định: một điếu thuốc, hay quay lại hoàn toàn? Karim lấy điếu thuốc ở quán cà phê làm lý lẽ cho buổi đi chơi tiếp theo. Vị luật sư bạn đã biết ở chương 6 rất giỏi kiểu biện hộ này: ranh giới đã bị phá rồi thì có thêm cũng chẳng khác gì.

Nếu Karim nói: “Mình đã hút một điếu, và giờ mình trở lại việc kiêng thuốc”, cậu đã cho mình một cơ hội. Ranh giới bảo vệ bước đầu. Câu nói bảo vệ những gì xảy ra sau khi ranh giới bị phá.

Việc Karim ngừng chạy trong năm nay không phải một lần lỡ bước. Cậu bị ốm, và nghỉ ngơi khi ấy là quyền của cậu, không phải sự thiếu trách nhiệm. Vấn đề là sau đó cậu phán xét toàn bộ khả năng của mình.

Trong một bài tổng quan nghiên cứu về thay đổi hành vi gây nghiện, các nhà nghiên cứu James Prochaska, Carlo DiClemente và John Norcross trình bày một bản đồ các giai đoạn thay đổi: từ chưa nghĩ đến việc thay đổi, sang cân nhắc, rồi chuẩn bị, hành động, và duy trì². Trên bản đồ của họ, sự tái diễn không phải điểm kết thúc. Nó đưa người ấy về một giai đoạn trước, từ đó họ bắt đầu lại.

Trong các nghiên cứu họ tổng hợp, đi qua những giai đoạn này nhiều lần là một kiểu diễn biến thường gặp trước khi chấm dứt hành vi gây nghiện. Trên bản đồ này, sự thay đổi không phải lúc nào cũng đi theo đường thẳng.

Nếu bạn vấp ngã nhiều lần, hãy hỏi kế hoạch hoặc sự hỗ trợ cần thay đổi điều gì, thay vì lại phán xét chính mình.

Năm mươi đêm rồi trở lại

Ở chương 6, ta thấy Ka‘b ibn Malik trì hoãn việc chuẩn bị, rồi chọn nói thật. Theo lệnh của Thiên sứ ﷺ, mọi người đã ngừng nói chuyện với ông. Tình trạng ấy kéo dài đến đủ năm mươi đêm kể từ khi bị tẩy chay. Sáng hôm đó, sau lễ nguyện Fajr, ông nghe một tiếng báo tin vui từ núi Sal‘. Ông phủ phục, rồi đi gặp Thiên sứ ﷺ. Mọi người gặp ông và chúc mừng. Khi ông vào thánh đường, Talhah ibn Ubaydullah đứng dậy tiến đến, bắt tay và chúc mừng ông. Ka‘b nói ông không bao giờ quên việc Talhah đã làm.

Câu chuyện không kết thúc ở lời thú nhận đầu tiên. Sau đó còn một khoảng thời gian dài, rồi cuộc gặp, lời chúc mừng, và lời hứa cho những ngày tới: Ka‘b cam kết giữ sự thật trong phần đời còn lại. Sự trở lại không xóa đi điều đã xảy ra. Đó là một khởi đầu, cùng với lời ông kể về những gì mình sẽ làm tiếp theo.

Điều nối câu chuyện của Ka‘b với công cụ trong chương này là bước chuyển từ mô tả sự việc sang một hành động tiếp theo rõ ràng. Đừng lấy thời gian chờ đợi trong câu chuyện của người khác làm chuẩn cho việc trở lại của bạn. Bạn có thể định ngay bây giờ thời điểm thực hiện bước mình làm được.

Và lời báo tin vui là: “Hãy vui mừng đón ngày tốt đẹp nhất của anh kể từ ngày mẹ sinh ra anh.”³.

Nút dây chưa được gỡ

Karim tìm trên điện thoại chương trình chạy cậu theo trước khi ốm. Ngày đầu tiên trong đó dài hơn sức cậu lúc này. Cậu xếp bốn buổi cho tuần tới, rồi nhìn đôi giày bên cửa. Cậu nói với bạn cùng phòng: “Tớ phải trở lại như trước, nếu không thì chẳng có ích gì.” Anh chỉ vào ô đầu tiên trong chương trình: “Hôm nay chạy buổi này à?” Karim tắt màn hình. Nếu ra ngoài mười phút, cậu sẽ không tìm được ô nào cho nó trong lịch cũ. Cậu lại kéo khóa túi ra, rồi đóng lại mà không lấy áo.

Ba câu sau một lần lỡ bước

Sáng thứ Hai, Karim viết trên giấy: mình nghỉ hai tuần vì ốm, rồi trì hoãn trở lại suốt mấy tháng. Bên dưới, cậu để một dòng: bệnh là một sự việc, lời phán xét của mình sau đó là một sự việc khác. Khi bạn cùng phòng định đi ra, cậu gọi: “Hôm nay đi cùng tớ nhé, chỉ mười phút thôi.” Anh hỏi: “Không đợi Chủ nhật à?” Cậu đáp: “Tớ trở lại với những gì hôm nay mình làm được.” Hai người đi đến khúc rẽ gần đó. Chưa hết mười phút, cậu đã hụt hơi. Anh đi bộ bên cậu, và hai người đi bộ nốt đường còn lại. Về phòng, cậu viết: ra ngoài mười phút, một nửa là đi bộ. Tuần đầu, cậu ra chạy hai lần. Tuần thứ hai, cậu ngủ muộn và bỏ lỡ một ngày. Tin nhắn của anh đến: “Tớ xuống nhé?” Cậu đưa tay định viết: cả tuần hỏng rồi. Cậu dừng lại, quay về dòng “Nếu bạn vấp ngã”. Cậu viết: “Bỏ một ngày. Ngày mai mười phút.” Cậu đặt giày bên cửa. Lần này, cậu gỡ nút dây trước khi ngủ. Hôm sau, cậu ra đến ngưỡng cửa trước anh.

Khi người chứng kiến rút lui

Người chứng kiến bên ngoài là giàn giáo, không phải bức tường. Họ hỗ trợ cho đến khi công trình vững hơn, rồi từ từ rút lui.

Một đêm chơi với những cái tên không quen, sau buổi chơi Karim quay lại xem tin nhắn và sửa một câu mà chẳng ai trong đội quen thuộc của cậu sẽ đọc. Lần này không ai hỏi. Cậu tự hỏi mình: mình có viết thế này nếu họ biết tên mình không? Người chứng kiến có tác dụng như thế: khởi đầu câu hỏi, rồi người được hỏi học cách tự hỏi chính mình.

Ở chương 8, ta thấy việc xem lại những gì bạn thừa hưởng bắt đầu thế nào trước khi bạn chọn điều mình tự ký nhận. Với lời hứa cũng vậy, khi bạn biết vì sao mình giữ lời, chứ không phải giữ lời cho ai. Đó là điều các nhà tâm lý học ở chương 1 gọi là “sự điều chỉnh từ bên trong”.

Giảm dần những lần bạn của bạn hỏi theo nhu cầu, không theo một lịch bắt buộc: từ mỗi ngày xuống một lần mỗi tuần, rồi đến lúc bạn tự báo cho họ. Cuốn sổ vẫn còn, với một dòng: đã đi, hoặc chưa đi. Nếu vấp ngã, hãy lại nhờ họ hỗ trợ.

Khi đã tháo hết giàn giáo, khi mọi người chứng kiến đều rút lui, bạn vẫn không đơn độc. Ý nghĩa của ihsan vẫn còn: “Dù anh không nhìn thấy Ngài, Ngài vẫn nhìn thấy anh.” (Al-Bukhari 50, Muslim 8). Một Đấng chứng kiến không vắng mặt, không chợp mắt, không chờ tin nhắn mỗi thứ Ba. Đầu cuốn sách, ta mượn những người chứng kiến, vì ta chưa tập hướng đến một Đấng chứng kiến khác. Cuối sách, ta nhớ đến Đấng vẫn nhìn thấy ta suốt thời gian ấy.

Bạn không cần đếm số lần vấp ngã để xứng đáng được trở lại. Bạn cần một bước phù hợp ngay lúc này, không phải bước đi xứng với người chưa bao giờ vấp ngã.

Những phút đầu sau khi vấp ngã

Đừng chờ lần vấp ngã mới để thử. Chọn thói quen gần nhất bạn đã dừng, rồi viết về nó trong sổ, hoặc ở nơi không có gì làm bạn phân tâm. Chỉ ba câu: một câu mô tả bằng những con số thật, như Karim đã làm. Một câu tách biệt: điều nào là sự việc, điều nào bạn đã biến thành phán xét? Và một câu trở lại, với phiên bản nhỏ nhất bạn làm được trong một giờ tới.

Rồi hoàn thành câu này trước khi đóng sách: “Lần tới khi vấp ngã, điều đầu tiên mình sẽ nói với chính mình là…”

Lý do biện hộ không đưa bạn đến đâu. Sự kiên trì đi qua thất bại sẽ đưa bạn đến đích.

Những trang này không ngăn bạn vấp ngã, nhưng có thể rút ngắn khoảng cách từ vấp ngã đến đứng dậy. Bước bạn vừa viết là khởi đầu.

Vào cuối tuần cuối cùng trước khi trở lại học, Karim về thăm gia đình. Mấy người trẻ trong khu rủ cậu chơi bài buổi tối ở quán cà phê gần nhà. Họ có ba người, thiếu người thứ tư. Một người chia bài. Mép bàn có bao thuốc mở, đúng màu cậu biết. Sau hai ván, một người bạn cũ đưa bao thuốc: “Một điếu nhé?” Karim đặt tay lên ví. Dưới những ngón tay là mép tấm thẻ đã sờn. Cậu biết dòng chữ trên đó mà không cần lấy ra.

Karim nói: “Tôi không hút thuốc.”