Qad rostla… hatto yuzinchi marta bo‘lsa ham — O‘zingdan iste’fo berish

Sport sumkasi Karimning xonasi eshigi oldida oylab yotdi, holbuki uni undan uzoqlashtirgan isitma atigi ikki hafta davom etgan edi. Yoz oxirida u yotoqxonaga qaytdi va uni qanday qoldirgan bo‘lsa, shunday holatda topdi; kirayotganda sumkasining tasmasi unga ilashib qoldi. Uni bo‘shatib, karavotga qo‘ydi. Telefonda yakshanba kungi eski budilnik bor edi, sumkada esa kasal bo‘lishidan oldin yuvgan futbolkasi turardi. U zanjirbandni ochdi, so‘ng yana yopdi. Karim kasal bo‘lganidan beri yolg‘iz yugurayotgan xonadoshi kelib: “Yur, yana birga yuguramiz”, dedi. Karim: “Avvalgi kuchimga qaytganimda”, dedi. Xonadoshi u bilan bahslashmadi. Karim yakshanba kunlari yolg‘iz yugurish bilan boshlangan, keyin haftada to‘rt martagacha yetgan va qishdagi ikki haftalik isitma kelgunga qadar davom etgan to‘rt oyni esladi. Poyabzalni chiqardi; uning tuguni oxirgi marta yugurishga chiqqanidan beri yechilmay turardi. Uni yechmoqchi bo‘ldi, ammo battarroq tortib yubordi. Poyabzalni sumkadan tashqarida qoldirdi. Yakshanba tongida deraza oldiga bordi, xonadoshi esa eshik oldida poyabzalini bog‘layotgan edi. O‘ziga tanish bo‘lgan savolni eshitdi: “Yugurdingmi?”. Karim: “Hali yo‘q”, dedi. Xonadoshi kalitini oldi va eshikni qiya ochiq qoldirdi. Karimning ekranida budilnik paydo bo‘ldi: “Yakshanba. Soat olti. Bog‘”. U jiringlashni o‘chirmadi ham, o‘rnidan turmadi ham. Qiya ochiq eshikdan xonadoshining zinadagi qadam tovushlari eshitildi, so‘ng o‘chdi.

Bir kunni o‘tkazib yuborishing, so‘ng bu yo‘qlikni bir haftaga aylantiradigan gapni eshitishing mumkin: butun mehnat zoe ketdi. Har bir to‘xtash ham toyilish emas; kasallik va dam olishning o‘z haqqi bor. Ammo qaytishga qodir bo‘lganingda, sodir bo‘lgan voqeani qaysi jumla bilan tasvirlaysan? Yo‘qlikning ko‘lami bilan unga bergan hukmingning ko‘lami o‘rtasidagi farqqa qara.

Qoqilish va yiqilish orasidagi masofa

Toyilish — kichik, chegaralangan bir hodisa: o‘tkazib yuborilgan bir kun, rejadan tashqari taom yoki sport zaliga bormay o‘tkazilgan ikki hafta. Qaytadan avvalgi holga tushish esa bundan ancha kattaroq: boshlashdan oldin qanday bo‘lgan bo‘lsang, o‘sha holatga butunlay qaytish.

Tadqiqotchilar Alan Marlatt va Judit Gordon qaramlikni davolash dasturlarida aynan mana shu o‘tishni o‘rgandilar va sodir bo‘layotgan narsaga aniq nom berdilar: tiyilishni buzish ta’siri¹.

Kishi biror xatti-harakatdan tiyilishga ahd qilib, keyin toyilib ketsa, buni shafqatsizlarcha tushunishi mumkin: men omadsizman. Bu xulosa to‘liq ortga qaytishga yo‘l ochadi: modomiki baribir omadsizlikka uchragan ekanman, nega to‘xtashim kerak? Takrorlanishning oldini olmoqchi bo‘lgan hukm uni aynan o‘sha narsaga itaradi.

Toyilishdan oldingi va keyingi chiziq

3-bobdagi Karimni va uni bir oydan so‘ng butun boshli qutiga qaytargan qahvaxonadagi sigaretani eslarsiz. U yerda birinchi istisno pretsedentga aylanadi va ravshan chiziq uning oldini oladi degan edik. Bu yerda esa toyilish butunlay orqaga qaytish emas, deyapmiz. Xo‘sh, qaysi biriga ishonish kerak?

Ikkalasiga ham, turli lahzalarda. Ravshan chiziq birinchi qadamdan oldin ishlaydi. Agar u buzilsa, keyingi jumla hal qiladi: bitta sigaretami yoki to‘liq qaytishmi? Karim qahvaxonadagi sigaretani keyingi oqshomdagi o‘z vaji qilib oldi. Siz 6-bobda tanigan advokat esa bu himoyani qoyillatadi: modomiki chiziq buzilgan ekan, endi hech qanday farqi yo‘q.

Agar Karim: “Bitta sigareta chekdim, hozir esa yana chekmaslikka qaytaman”, deganida, o‘ziga imkoniyat bergan bo‘lardi. Chiziq boshlanishni himoya qiladi, jumla esa buzilishdan keyingi holatni himoya qiladi.

Karimning bu yil yugurishni to‘xtatgani toyilish emas edi; bu kasallik edi, unda dam olish esa kamchilik emas, haq-huquqdir. Muammo shundaki, u bundan keyin butun qobiliyatiga yakuniy hukm chiqardi.

Tadqiqotchilar Jeyms Prochaska, Karlo DiKlemente va Jon Norkross qaramlik xatti-harakatlarini o‘zgartirish bo‘yicha tadqiqotlar sharhida o‘zgarish bosqichlari xaritasini taqdim etdilar: bu haqda o‘ylamaslikdan, o‘ylashga, so‘ng tayyorgarlikka, so‘ng amaliy harakatga va uni saqlab qolishga qadar². Ularning xaritasida butunlay orqaga qaytish yo‘lning oxiri emas. U insonni oldingi bosqichga qaytaradi va u yerdan qaytadan boshlaydi.

Ular ko‘rib chiqqan tadqiqotlarda qaramlik xatti-harakatini tugatishdan oldin bu bosqichlardan bir necha marta o‘tish odatiy hol bo‘lgan. Bu xaritada o‘zgarish doim ham to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bormaydi.

Agar qoqilish takrorlanaversa, o‘zingga qaytadan hukm chiqarish o‘rniga, rejada yoki qo‘llab-quvvatlashda nimani o‘zgartirish kerakligini so‘ra.

Ellik kecha, so‘ng qaytish

6-bobda Ka’b ibn Molikning tayyorgarlikni kechiktirib, so‘ng to‘g‘rilikni tanlaganini ko‘rgan edik. Payg‘ambarimizning ﷺ amrlari bilan odamlar u bilan gaplashmay qo‘ygan edi. Boykot boshlanganidan beri ellik kecha to‘lguncha u shu holatda qoldi. Uning tongida, bomdod namozidan keyin Sal’ tog‘idan unga xushxabar beruvchi ovozni eshitdi. Sajda qildi, so‘ng Payg‘ambarimiz ﷺ huzurlariga chiqdi. Odamlar uni qarshilab tabriklardilar, masjidga kirganida esa Talha ibn Ubaydulloh o‘rnidan turib unga peshvoz chiqdi, qo‘lini siqib tabrikladi. Ka’b Talhaning bu ishini hech qachon unutmaganini aytadi.

Qissa birinchi e’tirof bilan tugab qolmaydi. Undan keyin uzoq vaqt bor, so‘ng uchrashuv, tabrik va kelajak uchun va’da: Ka’b to‘g‘rilikni qolgan butun umri uchun burchga aylantirdi. Qaytish bo‘lib o‘tgan narsani o‘chirib yuborish emas edi, balki undan keyin nima qilishini aytib beradigan yangi ibtido edi.

Bizni Ka’b qissasidan ushbu bob vositasiga olib o‘tadigan narsa — voqeani shunchaki tasvirlashdan aniq keyingi amaliy harakatga o‘tishdir. Birovning qissasidagi kutish muddatini o‘z qaytishing uchun o‘lchov qilib olma; sen qila oladigan imkonli qadamning hoziroq belgilashing mumkin bo‘lgan vaqti bor.

Xushxabar shunday edi: “Onang seni tuqqanidan beri boshdan kechirgan eng yaxshi kuning bilan xushxabar bo‘lsin”³.

Yechilmagan tugun

Karim telefonidan kasal bo‘lishidan oldin amal qilgan yugurish dasturini qidirdi. Undagi birinchi kun uning hozirgi kuchidan ko‘ra uzunroq edi. Kelasi hafta uchun to‘rtta mashg‘ulot belgiladi, so‘ng eshik oldidagi poyabzalga qaradi. Xonadoshiga: “Avvalgidek qaytaman, aks holda foydasi yo‘q”, dedi. Xonadoshi dasturdagi birinchi katakka ishora qildi: “Buni bugun qilasanmi?”. Karim ekranni o‘chirdi. Agar o‘n daqiqaga chiqsa, eski jadvalda unga joy topolmasdi. Sumka zanjirbandini ikkinchi marta ochdi, so‘ng futbolkani chiqarmasdan yana yopdi.

Toyilishdan keyingi uch jumla

Qoqilgandan keyingi birinchi daqiqada, gap kattalashib ketmasidan oldin uni to‘g‘rilab ol. Mana, “hammasini barbod qildim” o‘rnini bosadigan uchta jumla va ularni to‘ldiruvchi ikki qadam:

Qachon qo‘llaysan: odating o‘tib ketganidan keyingi birinchi daqiqada yoki eski holatingga to‘liq qaytguningcha qaytishni kechiktirayotganingda. Davomiyligi: yozish uchun besh daqiqa va holating imkon berganicha, bugun vaqtini belgilaydigan bitta qaytish qadami.

Tavsif jumlasi: sodir bo‘lgan narsani unga nisbatan his-tuyg‘ung hajmida emas, asl hajmida tasvirlab ber. “Kasallik tufayli ikki hafta to‘xtab qoldim, keyin qaytishni oylab kechiktirdim” — aniq jumla. “Hamma narsani yo‘qotdim” — bo‘rttirilgan jumla.
Ajratish jumlasi: yoz: Toyilish bu bir hodisa, yangi shaxsiyat emas. Ikki hafta ichida yalqov bo‘lib qolmading, xuddi oldingi to‘rt oy davomida qahramon bo‘lmaganing kabi.
Qaytish jumlasi: haftaning boshlanishini ham, “avvalgi kuching” to‘liq tiklanishini ham kutma. Bugun mumkin bo‘lgan eng kichik shaklda qayt: to‘liq bir soat emas, o‘n daqiqa.
Mukammal davomiylikka emas, aynan qaytishning o‘ziga guvoh tanla: to‘liq tayyor bo‘lguningcha ko‘zdan g‘oyib bo‘lish o‘rniga do‘stingga ayt: “Bugun kichik qadam bilan bo‘lsa ham qaytdim”.
Kasallik majbur qilgan to‘xtash bilan o‘zing tanlagan to‘xtashni ajrat: birinchisi uchun hech kim malomat qilinmaydi. Ikkinchisidan esa butun qobiliyatingga yakuniy hukm chiqarmasdan afsuslanishing mumkin. Har ikki holatda ham, to‘xtashdan oldingi kuchingga emas, bugungi kuchingga mos qaytish qadamini belgilab ol.

Agar yiqilsang: tavsif jumlasini takrorla, kichik qadam uchun eng yaqin fursatni belgilab ol va guvohingdan yana yordam so‘ra.

Dushanba tongida Karim qog‘ozga yozdi: Kasallik tufayli ikki hafta to‘xtab qoldim, keyin qaytishni oylab kechiktirdim. Uning ostida bir satr qoldirdi: Kasallik bir hodisa, undan keyingi hukmim esa boshqa hodisa. Xonadoshi chiqmoqchi bo‘lganida uni chaqirdi: “Bugun men bilan chiq, atigi o‘n daqiqa”. Xonadoshi so‘radi: “Yakshanbani kutmaymizmi?”. U dedi: “Bugun qo‘limdan keladigani bilan qaytaman”. Ular yaqin burilishgacha chiqishdi. Daqiqalar tugamasidan uning nafasi yetmay qoldi, xonadoshi uning yonida yurdi va yo‘lning qolgan qismini piyoda bosib o‘tishdi. Xonada u yozdi: O‘n daqiqaga chiqdim; yarmi piyoda yurish. Birinchi haftada ikki marta yugurishga chiqdi. Ikkinchi haftada esa kech yotdi va bir kunni o‘tkazib yubordi. Xonadoshining xabari keldi: “Tushaymi?”. U: Hafta tugadi, deb yozishga qo‘l uzatdi. To‘xtadi va “Agar yiqilsang” satriga qaytdi. Yozdi: “Bir kun qoldi. Ertaga o‘n daqiqa”. Poyabzalni eshik yoniga qo‘ydi va bu safar uxlashdan oldin uning tugunini yechdi. Ertasi kuni u xonadoshidan oldin ostonaga yetib bordi.

Guvoh chekinganda

Tashqi guvoh devor emas, suvoq xarrakidir. U bino mustahkamlangunga qadar senga yordam beradi, so‘ng sekin-asta chekinadi.

Karim o‘zi tanimaydigan ismlar bilan o‘ynagan bir kechada o‘yindan keyin xabarlariga qaytdi va doimiy jamoasidan hech kim o‘qimaydigan bir jumlani to‘g‘rilab qo‘ydi. Bu safar undan hech kim so‘ramadi; u o‘zidan so‘radi: agar ular ismimni bilishganda ham shunday yozarmidim? Guvoh mana shunday ishlaydi: avval savol beradi, so‘ng inson bu savolni o‘ziga berishni o‘rganadi.

8-bobda o‘z qo‘ling bilan imzolaydigan narsani tanlashdan oldin meros qilib olgan narsalaringni ko‘rib chiqish qanday boshlanishini ko‘rgan edik. Va’dangga kelganda ham xuddi shunday: uni kimgadir emas, nima uchun bajarishingni bilganingda shunday bo‘ladi. 1-bobda psixologlar buni “ichki tartibga solish” deb atagan edilar.

Majburiy muddat bo‘yicha emas, ehtiyojingga qarab do‘stingning savolini kamaytirib bor: har kundan haftada bir martagacha, so‘ng so‘rashini kutmasdan o‘zing aytadigan bo‘lguncha. Daftaring va “bordim” yoki “bormadim” degan satring qoladi. Agar qoqilsang, yana uning ko‘magini so‘ra.

Xarrakning oxirida, barcha guvohlar chekinganda ham yolg‘iz qolmaysan. Va ehsonning ma’nosi qoladi: “Chunki sen Uni ko‘rmayotgan bo‘lsang ham, U seni ko‘rib turibdi” (al-Buxoriy 50, Muslim 8). G‘oyib bo‘lmaydigan, mudramaydigan va har seshanba xabar kutmaydigan Guvoh. Kitobning boshida odamlardan guvoh qarzga olgan edik, chunki boshqasiga o‘rganmagan edik. Uning oxirida esa butun vaqt davomida bizni ko‘rib turgan Zotni eslaymiz.

Qaytishga loyiq bo‘lish uchun qoqilishlaringni sanashing shart emas. Senga hech qachon qoqilmagan odamga munosib qadam emas, aynan hozir o‘zingga to‘g‘ri keladigan bitta qadam kerak.

Qoqilgandan keyingi dastlabki daqiqalar

Sinab ko‘rish uchun yangi qoqilishni kutma. To‘xtatib qo‘ygan oxirgi odatingni ol va daftar yo seni hech narsa chalg‘itmaydigan joyda u haqda atigi uchta jumla yoz: Karim qilganidek, haqiqiy raqamlar bilan tavsif jumlasi. Va ajratish jumlasi: nima hodisa edi-yu, sen nimani hukmga aylantirding? Hamda keyingi bir soat ichida qo‘lingdan keladigan eng kichik shaklda qaytish jumlasi.

So‘ng kitobni yopishdan oldin ushbu jumlani to‘ldir: “Keyingi safar qoqilganimda, o‘zimga aytadigan birinchi gapim shunday bo‘ladi: …”.

Bahonalar seni hech narsaga olib bormaydi. Seni muvaffaqiyatsizlik orqali o‘tadigan qat’iyat manzilga yetkazadi.

Bu sahifalar qoqilishingning oldini olmaydi, ammo u bilan qad rostlash orasidagi masofani qisqartirishi mumkin. Hozir yozgan qadaming esa ibtidodir.

O‘qish boshlanishidan oldingi oxirgi dam olish kunida Karim oilasini ko‘rib keldi va mahalladagi yigitlar uni yaqin oradagi qahvaxonaga karta o‘yiniga taklif qilishdi; ular uch kishi edi, to‘rtinchisi yetishmayotgandi. Ulardan biri qog‘ozlarni tarqatdi, stol chetida esa Karimga tanish rangdagi ochiq sigareta qutisi turardi. Ikki davradan so‘ng eski bir do‘sti unga qutini uzatdi: “Bittami?”. Karim kaftini hamyoniga qo‘ydi, barmoqlari ostida chetlari siyqalangan kartochka bor edi; u kartochkani chiqarmasdan ham undagi satrni bilardi.

Karim: “Men chekmayman”, dedi.