Ummo… hay so tawii ko laawol teemedere

Jiba tuugirde heddii e damal suudu Karim lewruuji, tee wulaare ñawu mo yaadi ɗum yoɓaano so wonaa yonteree ɗiɗi. O ruttii e suudu almudɓe e cakkitiire ndungu, o tawi ɗum no o acci ɗum; ɓoggol jiba makko nanngi heen nde o naatata. O sooɗi ɗum, o waɗi ɗum dow ɗaanirde. E honndu ina woni koolol Alet ɓooyngol, tee e jiba ina woni ɓorgo mo o lootii hade ñawu. O udditi sippiri, caggal ɗuum o uddi ɗum. Gollodiiɗo makko ari, mo fuɗɗii dogugo hoore mum gila Karim ñawi, o wi’i: «Yaa en ruttu e wootere». Karim wi’i: «Nde mi ruttoto e semmbe am aranndeere». Gollodiiɗo makko jaabaano mo. Karim siftori lewruuji nayo ɗi fuɗɗi e dogugo Alet gooto, caggal ɗuum o fuɗɗi dogugo laabi nayo e yontere, haa yonteree ɗiɗi wulaare ñawu nde ngari e ndunngu. O wurtini paɗe, tee kaɓɓol ɗum nanngoo gila nde o dogii cakkitiire. O tampi ngol sellude, kono o tiidini ngol. O acci paɗe makko woɗɗa e jiba. E subaka Alet o ummii feewde falannde, tawa gollodiiɗo makko ina ɓaɗa paɗe mum e damal. O nani naamnal mo o anndi: «A dogii?». O wi’i: «Mi dogaani tawo». Gollodiiɗo makko ƴetti caabi makko, o acci damal ina udditiimo seeɗa. E seŋgel Karim koolol feeñi: «Alet, waktu jeegom, ngesa». O nyoƴƴaani ngol ngam haɗude, o ummaaki. Gila damal udditiimo daande koyɗe gollodiiɗo makko e eskaliye yaltii, caggal ɗuum ɗum ɓoyyi.

Foti nyalaande luurii a, caggal ɗuum a nani konngol ngol hoodata luurugol wonta yontere: ko tampi-ɗaa fof halkii. Alaa kala dari wonaa ferre; ñawu e deeƴre ina ngoodi hakkeeji maɓɓe. Kono nde a waawi ruttude, e hol konngol sifa-ɗaa ko waɗi? Ƴeew ceertugol hakkunde mawnugol luurugol e mawnugol ñaawoore ɗe a ɓamti e maggol.

Ceertugol hakkunde tampude e yanude

Ferre ko huunde famɗo waɗnde e kaaɗdi: nyalaande luurunde, walla ñaamdu mo yaltii e pewjigal, walla yonteree ɗiɗi tawa suudu sportu alaa. Ruttiingo ko ɓuri ɗuum mawnude: ruttugol timmuɗo e ko a wonnoo ngoo hade a fuɗɗude.

Wiɗtooɓe ɗiɗo, Alan Marlatt e Judith Gordon ƴeewii waylugol ngol tigi e pewjigal moƴƴinal haɗugol, tee ɓe sifii ko waɗata e innde laaɓnde: ko waɗata luural haɗugol¹.

Nde gooto hoolni haɗugol kuuwoore, caggal ɗuum o yanii, foti o firtira ɗum e tiiɗnaare: miin mi luuroowo. Firtugol ngol udditi damal ruttugol timmuɗo: so mi luurii gila fuɗɗoode, ko ngam ɗum mi haɗa? Ñaawoore ngol o waɗi ngam haɗde ruttugol ina ardana mo ruttugol.

Diidol hade ferre e caggal mayre

Foti a siftori Karim e feccere 3, e simme kafe mo ruttini mo caggal lewru e koroo timmuɗo. Ɗoon en mbi’i wonde moƴƴere aranndeere wontoo misaalu, tee diidol jalbingol haɗa ɗum. Jooni en mbi’a wonde ferre wonaa ruttiingo. Hol e majji goonɗinan-en?

Ɗiɗi ɗin, e saangaaji ɗiɗi ceertuɗi. Diidol jalbingol golla hade yaɓɓere aranndeere. So ɗum ɓatti, kalaamu garoowu ina ñaawa: simme gootere, walla ruttugol timmuɗo? Karim waɗi simme kafe daliilu mum e cewgol garoowo. Awooka mo a anndi e feccere 6 anndi ndee ɗemngal: tawa nde diidol ɓattii, sendindiral alaa.

So Karim wi’i: «Mi yari simme gootere, tee jooni mi ruttoto e haɗugol», o hokki hoore mum fartaŋŋe. Diidol ina reena fuɗɗoode, tee kalaamu ndu ina reena ko caggal ɓattugol.

Dogugo Karim to hitaande ndee wonaano ferre; ko ñawu, tee deeƴre heen ko hakke, wonaa luural. Caɗeele ko ñaawoore makko caggal ɗuum e dow baawɗe makko fof.

Wiɗtooɓe James Prochaska e Carlo DiClemente e John Norcross, e ƴeewtugol wiɗtooji ko faati e waylugol ngonka haɗuɗo, mbi’i sahaaji waylugol: gila e naamnaade, haa e miijaade, caggal ɗuum heblaago, caggal ɗuum gollal, caggal ɗuum reenugol ɗum². Ruttiingo e sahaaji maɓɓe wonaa cakkitiire laawol. Ina ruttina neɗɗo e sahaa adii, tee heen o fuɗɗoto kadi.

E wiɗtooji ɗi ɓe ƴeewtii, naatugol e sahaaji ɗii laabi ɗuuɗi ko nanndugol heewngol hade timmude kuuwoore haɗuɗo. Waylugol, e natal ndee, yaataa sahaa fof e laawol peewngol.

So tampugol ruttii, naamno ko haani wayleede e pewjigal walla wallude, wonaa ruttinde ñaawoore e dow hoore maa.

Jemmaaji capanɗe jowi, caggal ɗuum ruttugol

E feccere 6 en njiyi Ka’b ibn Malik ina ɓoyyina heblaago, caggal ɗuum o suɓi goonga. Yimɓe ɓe haɗaano haalude e makko e yamiroore Nelaaɗo ﷺ. O heddii e ngonka makko haa jemmaaji capanɗe jowi timmi gila fuɗɗoode haɗugol. E subaka mayre, caggal julde fajiri, o nani daande ummorii e hoseere Sal’ ina anndina mo. O sujudi, caggal ɗuum o yaltii feewde Nelaaɗo ﷺ. Yimɓe ɓe ina nasta e makko, ɓe weltinoo mo, nde o naati e juulirde Talha ibn Ubaydillah ummii feewde makko, o jaɓi e juŋngo makko, o weltini mo. Ka’b wi’i wonde o yejjitaano ɗuum e Talha.

Daartol ngol ndarataa e anndinnde aranndeere. Ina woodi sahaa juutngo caggal mum, caggal ɗuum hawtugol e anndinnde e hoolaare ko garoowo: Ka’b waɗi goonga hoolaare e ko heddii e nguurndam makko. Ruttugol wonaano ittugo ko waɗi, kono fuɗɗoode mo o daartani e hawtugol mum ko o waɗata caggal.

Ko hawta ma e daartol Ka’b haa kuutorgal feccere ndee ko wayluyugol hakkunde sifaade huunde waɗnde e gollal fotndal garoowo laaɓɗo. Woto waɗ sahaa daarugol e daartol gooto ndikka ruttugol maa aan; yaɓɓere maa waawaande ina woodi saanga waawi-ɗaa suɓude jooni.

Tee anndinnde ndee ko: «Heɓu anndinnde moƴƴo ñalnde ɓurnde moƴƴude ngartiinde ma gila nde inna maa ɓiyi ma»³.

Kaɓɓol ngol sellaaka

Karim wiɗti e honndu makko pewjigal dogugo mo o hoolnoo hade ñawu. Ñalnde aranndeere heen ina juutti ɓuri ko o waawi jooni. O suɓi saangaaji nay ngam yontere garoowo, caggal ɗuum o ndaari paɗe e damal. O wi’i e gollodiiɗo makko: «Mi ruttoto no mi wonnoo, walla alaa nafa». Gollodiiɗo makko holli suudu aranndeejo e pewjigal: «Ndee ko hannde?». Karim uddi seŋgel. So o yaltii minti sappo, o tawataa suudu mayre e taabalo ɓooyngo. O udditi sippiri jiba ɗiɗmere, caggal ɗuum o uddi ɗum tawa o wurtinaani ɓorgo ngo.

Kalaamuuji tati caggal ferre

E subaka Altine, Karim winndi e kaayitafee: Mi accii dogugo yonteree ɗiɗi ngam ñawu, caggal ɗuum mi ɓoyyini ruttugol lewruuji. O acci les mayre diidol: Ñawu ko huunde waɗnde, ñaawoore am caggal mum ko huunde waɗnde goɗnde. Nde gollodiiɗo makko yiɗi yaltude o noddi mo: «Aru e am hannde, minti sappo tan». Gollodiiɗo makko naamni mo: «En ndaaranat Alet?». O wi’i: «Mi ruttoto e ko mbaawi hannde». Ɓe ngummii haa hoore laawol ɓadiingo. Yonki makko ɓatti hade cakkitiire minti ɗin, tee gollodiiɗo makko yaadi ɓadiinde makko, ɓe njaadi ko heddi e laawol. E suudu o winndi: Mi yaltii minti sappo; feccere majji ko yaadugol. O yaltii ngam dogugo laabi ɗiɗi e yontere aranndeere. E ɗiɗmere o ɗaanii ɓooyaaɗo, tee nyalaande luurii mo. Ɓataake gollodiiɗo makko ari: «Mi jippo?». O yaadi juŋngo makko ngam winndude: yontere timmii. O daari, caggal ɗuum o ruttii e diidol «So a yanii». O winndi: «Nyalaande luurii. Jaŋngo minti sappo». O waɗi paɗe e damal, o sellii kaɓɓol ngol hade ɗaanaade. E nyalaande garoonde o adii gollodiiɗo makko e damal.

Nde seedee woppata

Seedee yaasi ko ɗaadal mahdugo, wonaa tabbere. Ina wallita ma haa mahdugol tiidi, caggal ɗuum o woppoto e deeƴre.

E jemma gooto nde Karim fijii e yimɓe ɓe o anndaa, o ruttii e ɓataake makko caggal fijirde, o moƴƴini konngol mo gooto e fedde makko ɓooyka waawataano janngude. Gooto naamniraano mo e nde ndee; kanko tigi naamni hoore mum: mbele mi winndoto ɗum wayi nii so tawii ɓe nganndi innde am? Nii woni seedee golla: o fuɗɗa naamnal, caggal ɗuum joom mo ekka naamnude ɗum hoore mum.

E feccere 8 en njiyi no ƴeewtugol ko roni-ɗaa fuɗɗa hade a suɓude ko siynan-ɗaa hoore maa. Ko nanndungo woni e woowlaare maa nde anndi-ɗaa ko ngam ɗum hoolnan-ɗaa ɗum, wonaa ngam hol mo. Ɗum woni ko annduɓe hakkille mbi’i e feccere 1 «yuɓɓo nder».

Famɗin naamnal sehil maa no haani e maa, wonaa e saanga hoolnaaɗo: gila kala nyalaande haa laabi gootiri e yontere, caggal ɗuum haa nde a anndinan-ɗaa mo. Deftere maa e diidol: mi yahii, walla mi yahaano ina ngoodi heddude. So a yanii, ɗaɓɓu wallugol makko kadi.

E cakkitiire ɗaadal mahdugo, nde seedee kala woppata, a heddaataa hoore maa. Maana ihsaan ina heddi: «So a yi’aa Mo, kono Kanko yi’a ma» (Al-Bukhari 50, Muslim 8). Seedee mo ɓoyyataa, mo ɗaanataa, mo daarataa ɓataake kala Talaata. E fuɗɗoode deftere en ƴetti seedeeji e yimɓe, ngam en ekkaano goɗɗo. E cakkitiire en siftorii mo yi’ata en sahaa fof.

Haanaani a limi ñoftaaji maa ngam a haani ruttugol. A ɗaɓɓi yaɓɓere gootere jaɓoore ma jooni, wonaa yaɓɓere ɓesda neɗɗo mo ñoftaano abada.

Minti aranndeere caggal ñoftugol

Woto daar ñoftugol kesum ngam ƴeewtude. Ƴetto doosgal cakkitiire mo a woppi, winndu heen, e deftere walla nokku ɗo huunde tampintaa ma, kalaamuuji tati tan: konngol ciimtol e limgal goonga, no Karim waɗi. E konngol sendindiral: hol ko wonnoo huunde waɗnde, e hol ko waɗ-ɗaa ñaawoore? E konngol gartol, e feccere famɗere ɓurere waawde e nder waktu garoowo.

Caggal ɗuum timmin kalaamu ngu hade a uddude deftere: «Nde garoonde ñoftiyaa-mi, ko aranndeere mi wi’ata hoore am ko…».

Sabuuji yottataa ma e hay huunde. Tiiɗnaare naatoo e luurugol yottan ma.

Hellaaji ɗii haɗataa ñoftugol maa, kono ina waawi famɗinde laawol hakkunde makko e ummugol. Tee yaɓɓere mo winndi-ɗaa jooni ko fuɗɗoode.

E timmoode yontere cakkitiire hade jaŋde fuɗɗude, Karim ruttii e ɓesngu makko, tee sukaaɓe wuro noddi mo e cewgol keefi e kafe ɓadiinde; ɓe ngoni tati, tee gooto ina ŋakki. Gooto e maɓɓe fecci kaayitafee, tee dow bangal taabal ina woni koroo simme udditiingo, e kule o anndi. Caggal fijirde ɗiɗi sehil ɓooyɗo hokki mo kolgal: «Gootel?». Karim waɗi juŋngo makko dow boosa makko, tee les kolli makko ina woni bangal kaayitafee mashaaka; o anndi diidol mayre hay o wurtinaani ɗum.

Karim wi’i: «Miin mi yarataa simme».