Бархез… ҳатто агар бори садум бошад — Истеъфо аз худ

Сумкаи варзишии Карим чанд моҳ назди дари утоқаш монд, ва табларзае, ки ӯро аз он дур кард, ҷуз ду ҳафта давом накард. Дар охири тобистон ба хобгоҳ баргашт ва онро ҳамон тавр ёфт, ки гузошта буд: тасмаи сумка ҳангоми воридшавӣ ба ӯ часпид. Тасмаро кушод ва сумкаро ба болои бистар монд. Бар телефон занги якшанбаи кӯҳна буд, ва дар сумка куртае буд, ки пеш аз беморӣ шуста буд. Занҷирро кушод, сипас пӯшид. Ҳамкораш омад, ки аз он вақт, ки Карим бемор шуд, танҳо медавид, ва гуфт: «Биё, якҷоя бармегардем». Карим гуфт: «Вақте ки бо қувваи аввалинам бармегардам». Ҳамкораш бо ӯ баҳс накард. Карим чор моҳро ба ёд овард, ки бо як давиши якшанбе танҳо оғоз шуда буд, ва сипас чор бор дар як ҳафта давид, то ин ки ду ҳафта табларза дар зимистон расид. Пойафзолро берун овард; гиреҳи бандаш аз бори охирине, ки барои давидан берун рафта буд, ҳамон тавр мондааст. Кӯшид онро бикушояд, аммо он бештар сахт шуд. Пойафзолро берун аз сумка гузошт. Субҳи якшанбе ба тиреза рафт, ва ҳамкораш назди дар пойафзолашро мебаст. Ҷумлаеро шунид, ки медонист: «Давидӣ?». Гуфт: «Ҳанӯз не». Ҳамкораш калиди худро гирифт ва дарро ниммавбаст гузошт. Дар экрани Карим ҳушдор буд: «Якшанбе, соати шаш, боғ». Занг хомӯш нашуд, ва ӯ набархост. Аз дари ниммавбаст садои қадамҳои ҳамкораш дар зина омад, сипас нопадид шуд.

Шояд як рӯз аз даст диҳӣ, ва сипас ҷумлае бишнавӣ, ки ғоиб шудани як рӯзро ба як ҳафта табдил медиҳад: ҳама кӯшиш бе фоида гашт. Ҳар таваққуф лағзиш нест; беморӣ ва истироҳат ҳақи худро доранд. Аммо вақте ки метавонӣ бозгардӣ, бо кадом ҷумла воқеаро тавсиф мекунӣ? Фарқи миёни андозаи ғоибшавӣ ва андозаи ҳукме, ки ба он мечаспонӣ, бинигар.

Масофа миёни лағзидан ва афтодан

Лағзиш ҳодисаи хурди маҳдуд аст: як рӯз ғоиб шудан, ё ғизое, ки аз нақша берун рафт, ё ду ҳафта бе бошгоҳ. Бозгашт ба шеваи пешин хеле бузургтар аст: бозгашти пурра ба он чи пеш аз оғоз буд.

Пажӯҳишгарон Алан Марлат ва Ҷудит Гордон ҳамин гардишро дар барномаҳои табобати вобастагӣ омӯхтанд ва он чиро, ки рӯй медиҳад, бо номи дақиқ тавсиф карданд: зарари вайронкунии худдорӣ¹.

Вақте ки шахс аз рафтор худдорӣ мекунад ва сипас лағзад, онро ба сахтӣ шарҳ медиҳад: ман ноком ҳастам. Ин шарҳ роҳи бозгашти пурраро мекушояд: агар ҳақиқатан ноком будаам, пас чаро истам? Ҳукме, ки мехост такрорро пешгирӣ кунад, худаш ӯро ба он мебарад.

Хати пеш аз лағзиш ва баъд аз он

Шояд дар боби 3 Карим ва сигори қаҳвахонаро ба ёд орӣ, ки пас аз як моҳ ӯро ба як қуттии пурра баргардонд. Дар он ҷо гуфтем, ки истиснои аввал пешина мешавад ва хати равшан онро нигоҳ медорад. Ҳоло мегӯем, ки лағзиш бозгашт нест. Пас кадомашро бовар кунем?

Ҳардуяш, дар ду лаҳзаи гуногун. Хати равшан пеш аз қадами аввал кор мекунад. Ва агар шикаст, ҷумлаи навбатӣ қарор медиҳад: як сигор, ё бозгашти пурра? Карим сигори қаҳвахонаро ҳуҷҷати шаби навбатии худ кард. Ва вакиле, ки дар боби 6 шинохтӣ, ин дифоъро хуб медонад: агар хат шикаст, пас фарқе нест.

Агар Карим мегуфт: «Як сигор кашидам, ва ҳоло ба худдорӣ бармегардам», ба худ имкон медод. Хат аввалро ҳимоя мекунад, ва ҷумла баъд аз шикастан.

Таваққуфи Карим аз давидан имсол лағзиш набуд; беморӣ буд, ва истироҳат дар он ҳақ аст, на кӯтоҳӣ. Мушкил ҳукме буд, ки баъд аз он ба тамоми қудрати худаш дод.

Пажӯҳишгарон Ҷеймс Прочаска, Карло Диклементе ва Ҷон Норкрос дар баррасии таҳқиқот дар бораи тағйири рафтори вобаста ба одат, харитаи марҳилаҳои тағйирро пешниҳод карданд: аз андеша накардан ба он, ба андеша дароомадан, омодагӣ, амал ва нигоҳдорӣ². Ва бозгашт дар харитаи онҳо охири роҳ нест. Шахсро ба марҳилаи пешин бармегардонад, ва аз он ҷо дубора оғоз мешавад.

Дар таҳқиқотҳое, ки онҳо баррасӣ карданд, гузаштан аз ин марҳилаҳо бори чандум як намуди маъмул пеш аз хотима додан ба рафтори вобаста ба одат буд. Тағйир дар ин харита ҳамеша дар хатти рост намеравад.

Агар лағзиш такрор шавад, пурс, ки кадом чиз дар нақша ё дастгирӣ бояд иваз шавад, на ин ки бори дигар ба худат ҳукм кунӣ.

Панҷоҳ шаб, сипас бозгашт

Дар боби 6 дидем, ки Каъб ибни Молик тайёр шуданро ба таъхир меандозад, сипас ростгӯиро интихоб мекунад. Мардум ба фармони Паёмбар ﷺ аз сухан гуфтан бо ӯ худдорӣ карданд. Ӯ то расидани панҷоҳ шаб аз оғози бойкот дар ҳамон ҳол монд. Субҳи ҳамон рӯз, пас аз намози бомдод, аз кӯҳи Салъ овозе шунид, ки ба ӯ бишорат медод. Саҷда кард, сипас назди Паёмбар ﷺ баромад. Мардум ба истиқболаш меомаданд ва ӯро табрик мегуфтанд; ва вақте ки ба масҷид даромад, Толҳа ибни Убайдуллоҳ бархост, дасти ӯро гирифт ва табрик гуфт. Каъб мегӯяд, ки ин кори Толҳаро фаромӯш накардааст.

Ва ҳикоят бо эътирофи аввал тамом намешавад. Баъди он вақти дароз ҳаст, сипас мулоқот ва табрик ва ваъда барои оянда: Каъб ростгӯиро барои боқимондаи умри худ ӯҳдадорӣ гардонд. Бозгашт маънои несту нобуд кардани он чи рӯй дод надошт, балки оғозе буд, ки бо он мегӯянд, чӣ коре дар пасашон хоҳанд кард.

Он чи аз ҳикояи Каъб ба абзори ин боб мегузарад, гузариш аз тавсифи воқеа ба амали минбаъдаи равшан аст. Ва муддати интизории ҳикояи касе, мезони бозгашти ту набошад; қадами имконпазири ту мӯҳлате дорад, ки ҳоло метавонӣ муайян кунӣ.

Ва бишорат ин буд: «Шодбош ба беҳтарин рӯзе, ки аз рӯзи таваллудат, ки модарат туро зод, бар ту гузашт»³.

Гиреҳе, ки кушода нашуд

Карим дар телефонаш барномаи давиданро, ки пеш аз беморӣ риоя мекард, ҷустуҷӯ кард. Рӯзи аввали он аз он чи ҳоло метавонист дарозтар буд. Барои ҳафтаи оянда чор машқро муайян кард, сипас ба пойафзол дар назди дар нигарист. Ба ҳамкораш гуфт: «Ман ҳамон тавр бармегардам, ё фоидае надорад». Ҳамкораш ба аввалин хонаи барнома ишора кард: «Ҳамин имрӯз?». Карим экранро хомӯш кард. Агар даҳ дақиқа берун меомад, дар ҷадвали кӯҳна ҷои онро намеёфт. Занҷири сумкаро бори дигар кушод, сипас бе он ки курта бароварад, пӯшид.

Се ҷумла пас аз лағзиш

Ҷумларо дар даҳи аввал пас аз лағзиш танзим кун, пеш аз он ки калон шавад. Инак се ҷумла, ки ба ҷои «ҳама чизро вайрон кардам» мегузорӣ, ва ду қадаме, ки онҳоро пурра мекунанд:

Кай истифода мекунӣ: дар даҳи аввал пас аз фавти одати ту, ё вақте ки бозгашти худро то барқарор шудани симои пешинаат ба таъхир меандозӣ. Муддат: панҷ дақиқа барои навиштан, ва қадами бозгашт, ки имрӯз вақташро муайян мекунӣ, мувофиқи ҳолати ту.

Ҷумлаи тавсиф: воқеаро бо андозаи ҳақиқии худ тавсиф кун, на бо андозаи эҳсоси худат. «Ду ҳафта аз сабаби беморӣ давидан накардам, сипас бозгаштро чанд моҳ ба таъхир андохтам» ҷумлаи дақиқ аст. «Ҳама чизро аз даст додам» ҷумлаи муболиғаомез аст.
Ҷумлаи ҷудосозӣ: нависед: лағзиш ҳодиса аст, на ҳувияти нав. Дар ду ҳафта танбал нашудӣ, чунон ки дар чор моҳи пешин қаҳрамон набудӣ.
Ҷумлаи бозгашт: ба ибтидои ҳафта интизор нашав, ва на барқарор шудани «қувваи аввалин»-ро комилан. Имрӯз бозгард, бо нусхаи хурдтарини имконпазир: даҳ дақиқа, на як соати пурра.
Шоҳиди бозгаштро интихоб кун, на доимӣ будани идеалии ҳаракат: ба дӯст бигӯ: «Имрӯз баргаштам, ҳатто бо қадами хурд», ба ҷои пинҳон шудан то он даме, ки тайёр шавӣ.
Таваққуфе, ки беморӣ ба ту таҳмил кард, ҷудо кун аз таваққуфе, ки худат интихоб кардӣ: аввалӣ ба ҳисоб кашида намешавад. Дуюмро шояд пушаймон шавӣ, бе он ки ҳукми ниҳоӣ ба тамоми қудратат диҳӣ. Ва дар ҳарду ҳол, қадами бозгаштро барои қувваҳои имрӯзат муайян кун, на қувваҳои пеш аз таваққуф.

Агар афтодӣ: ҷумлаи тавсифро аз нав нависед, наздиктарин имкониятро барои қадами хурд муайян кунед, ва аз шоҳиди худ дубора дастгирӣ бихоҳед.

Субҳи душанбе Карим дар варақа навишт: ду ҳафта аз сабаби беморӣ истодам, сипас бозгаштро чанд моҳ ба таъхир андохтам. Зери он сатре гузошт: беморӣ ҳодиса буд, ва ҳукми ман пас аз он ҳодисаи дигар. Ва ҳангоме ки ҳамкораш омода шуд ба берун баромадан, ӯро хонд: «Имрӯз бо ман бо, танҳо даҳ дақиқа». Ҳамкораш пурсид: «Наход якшанберо мунтазир нашавем?». Гуфт: «Бо он чи имрӯз метавонам, бармегардам». Ҳар ду то гардиши наздики роҳ баромаданд. Нафаси ӯ пеш аз охири даҳ дақиқа бурида шуд, ва ҳамкораш дар паҳлуяш роҳ рафт, ва то охир ҳамроҳ рафтанд. Дар ҳуҷра навишт: даҳ дақиқа баромадам, нисфи онро роҳ рафтам. Ҳафтаи аввал ду бор давид. Дар ҳафтаи дуюм дер хобид ва як рӯз аз даст дод. Паёми ҳамкораш расид: «Фаромадан?». Дастро дароз кард, ки нависад: «Ҳафта тамом шуд», сипас таваққуф кард ва ба сатри «Агар афтодӣ» баргашт. Навишт: «Як рӯз гум шуд. Фардо даҳ дақиқа». Пойафзолро назди дар гузошт ва гиреҳашро ин дафъа пеш аз хоб кушод. Рӯзи дигар пеш аз он ки ба остона бирасад, ҳамкорашро пешдастӣ кард.

Вақте ки шоҳид канор мегирад

Шоҳиди беруна сақолаест, на девор. Туро то он вақт кӯмак мекунад, ки бино мустаҳкам шавад, сипас оҳиста канор мегирад.

Ва шаби бозии Карим бо номҳое, ки намешинохт, пас аз машғулият ба паёмҳояш баргашт ва ҷумлаеро ислоҳ кард, ки ҳеҷ кадоми дастаи одатии ӯ намехонд. Ин дафъа ҳеҷ кас аз ӯ напурсид; худаш пурсид: оё агар номи маро медонистанд, инро ин тавр менавиштам? Шоҳид ҳамин тавр кор мекунад: савол медиҳад, сипас соҳибаш ёд мегирад, ки худаш аз худ пурсад.

Дар боби 8 дидем, ки чӣ гуна баррасии мероси худ оғоз мешавад, пеш аз он ки ту он чиро, ки ба худ пешбинӣ мекунӣ, интихоб кунӣ. Ҳамин тавр аст барои ваъдаи ту, вақте ки медонӣ чаро онро адо мекунӣ, на барои кӣ. Ин он чизест, ки олимони равоншинос дар боби 1 «танзими дохилӣ» номиданд.

Суолии дӯстатро аз рӯи ниёзи худ сабук кун, на мувофиқи мӯҳлати ҳатмӣ: аз ҳар рӯз то як бор дар як ҳафта, сипас то он ки ту ба ӯ хабар диҳӣ. Дафтари худ ва як сатр бимонад: рафтам, ё нарафтам. Ва агар лағзидӣ, аз нав аз ӯ мадад бихоҳ.

Ва дар охири сақола, вақте ки ҳар шоҳид канор мегирад, ту танҳо намемонӣ. Ва маънои эҳсон бокӣ мемонад: «Агар ту Ӯро намебинӣ, Ӯ туро мебинад» (Бухорӣ 50, Муслим 8). Шоҳиде, ки ғоиб намешавад, намехобад ва барои паёми ҳар сешанбе интизор намешавад. Дар аввали китоб шоҳидонро аз мардум гирифтем, зеро ба ғайр аз онҳо машқ накардем. Ва дар охири китоб ба ёд меорем он касеро, ки ҳамеша моро мебинад.

Барои он ки арзиши бозгаштро дошта бошӣ, шумора кардани лағзишҳоятро лозим нест. Ба як қадами мувофиқи худ дар ҳоли ҳозир ниёз дорӣ, на қадаме, ки шоиста будани касест, ки ҳеҷ гоҳ нағзидааст.

Даҳи аввал пас аз лағзиш

Интизори лағзиши нав нашав, то машқ кунӣ. Охирин одатеро, ки аз он даст кашидӣ, бигир ва дар бораи он дар дафтар ё ҷое, ки ҳеҷ чиз таваҷҷуҳатро парешон намекунад, се ҷумла нависед: ҷумлаи тавсиф бо рақамҳои ҳақиқӣ, чунон ки Карим кард. Ҷумлаи ҷудосозӣ: кадом чиз ҳодиса буд ва кадом чиз онро ҳукм кард? Ва ҷумлаи бозгашт, бо хурдтарин нусхае, ки дар соати оянда метавонӣ.

Сипас ин ҷумларо пеш аз пӯшидани китоб пурра кун: «Дафъаи оянда, ки лағзам, аввалин чизе, ки ба худ мегӯям, ин аст…».

Узрҳо ба ҷое намебаранд. Ба ту иродае мерасонанд, ки аз ноком шудан мегузарад.

Ин саҳифаҳо лағзиши туро манъ намекунанд, вале шояд масофаро миёни он ва бархостан кӯтоҳ кунанд. Қадаме ки ҳоло навиштӣ, оғоз аст.

Ва дар охири ҳафтаи истироҳат пеш аз оғози мактаб, Карим ба хонаи падару модараш ташриф овард, ва ҷавонони маҳалла ӯро ба шабнишинии бозии сахт дар қаҳвахонаи наздик даъват карданд; онҳо се нафар буданд ва як нафари чорум лозим буд. Яке аз онҳо ҷавобҳоро тақсим кард, ва дар канори миз қуттии сигор бо ранге, ки ӯ мешинохт, кушода буд. Пас аз ду даст, дӯсти кӯҳнаи ӯ қуттиро пеши ӯ дароз кард: «Яке?». Карим кафашро ба ҳамёнаш гузошт, ва зери ангуштонаш канори корти молидашуда буд; сатри онро медонист, ҳатто бе он ки онро берун орад.

Карим гуфт: «Ман намекашам».