Simama… Hata kwa Mara ya Mia — Kujiuzulu kutoka Kwako Mwenyewe

Begi la michezo lilikaa mlangoni mwa chumba cha Karim kwa miezi, ingawa homa iliyomzuia kulitumia ilidumu wiki mbili tu. Alirudi bweni mwishoni mwa majira ya kiangazi na kulikuta pale alipoliacha. Alipoingia, mkanda wa begi alilobeba ulinasa kwenye begi hilo. Aliutoa na kuweka begi lake kitandani. Kwenye simu kulikuwa na kengele yake ya zamani ya Jumapili, na ndani ya begi la michezo kulikuwa na fulana aliyoifua kabla ya kuugua. Alifungua zipu, kisha akaifunga. Mwenzake, ambaye alikuwa akikimbia peke yake tangu Karim augue, aliingia na kusema: “Turudi pamoja.” Karim alisema: “Nikisharudisha nguvu nilizokuwa nazo.” Mwenzake hakubishana naye. Karim alikumbuka miezi minne iliyoanza kwa kukimbia Jumapili tu, kisha akawa akikimbia mara nne kwa wiki, hadi zilipofika zile wiki mbili za homa wakati wa majira ya baridi. Alitoa viatu. Fundo lilikuwa bado pale tangu mara ya mwisho alipotoka kukimbia. Alijaribu kulifungua, lakini akalikaza zaidi. Aliacha viatu nje ya begi. Jumapili asubuhi, alisimama dirishani huku mwenzake akifunga viatu mlangoni. Alisikia swali alilolijua: “Umekimbia?” Alisema: “Bado.” Mwenzake alichukua ufunguo na kuacha mlango wazi kidogo. Kwenye skrini ya Karim, kengele ilionyesha: “Jumapili, saa kumi na mbili asubuhi, bustanini.” Hakuizima, wala hakusimama. Kupitia mlango ulioachwa wazi kidogo, alisikia hatua za mwenzake kwenye ngazi, kisha sauti ikatoweka.

Unaweza kukosa siku moja, kisha ukasikia sentensi inayogeuza kutokuwepo huko kuwa wiki: Juhudi zote zimepotea. Si kila kusimama ni kuteleza. Ugonjwa na mapumziko vina haki zake. Lakini unapoweza kurudi, unaeleza kilichotokea kwa sentensi gani? Angalia tofauti kati ya ukubwa wa kutokuwepo kwako na ukubwa wa hukumu unayoambatanisha nako.

Umbali kati ya kujikwaa na kuanguka

Kuteleza ni tukio dogo lenye mipaka: siku uliyokosa, mlo uliokiuka mpango, au wiki mbili bila kwenda kwenye klabu ya mazoezi. Kurudia mwenendo wa zamani ni jambo kubwa zaidi: kurudi kabisa ulipokuwa kabla ya kuanza.

Watafiti Alan Marlatt na Judith Gordon walichunguza hasa mabadiliko haya katika programu za kutibu uraibu. Walieleza kinachotokea kwa jina mahsusi: athari ya kuvunja azma ya kujizuia¹.

Mtu anapojifunga kujizuia na tabia fulani, kisha akateleza, anaweza kutafsiri tukio hilo kwa ukali: Mimi nimeshindwa. Tafsiri hii inafungua mlango wa kurudia kabisa mwenendo wa zamani: Ikiwa tayari nimeshindwa, kwa nini nijizuie? Hukumu aliyotaka itumike kuzuia kurudia tabia inamsukuma kuirudia.

Mpaka kabla na baada ya kuteleza

Huenda ukamkumbuka Karim katika sura ya 3, na sigara ya mkahawani iliyomrudisha, baada ya mwezi mmoja, kwenye pakiti nzima. Huko tulisema kwamba kujiondoa katika sheria kwa mara ya kwanza kunakuwa mfano wa kufuatwa, na kwamba mpaka ulio wazi huzuia hilo. Hapa tunasema kwamba kuteleza si kurudia mwenendo wa zamani. Tuamini lipi?

Yote mawili, katika nyakati mbili tofauti. Mpaka ulio wazi unafanya kazi kabla ya hatua ya kwanza. Ukivunjika, sentensi inayofuata huamua: sigara moja, au kurudia kabisa mwenendo wa zamani? Karim alitumia sigara ya mkahawani kama hoja yake kwenye mkusanyiko uliofuata wa usiku. Na wakili uliyemfahamu katika sura ya 6 anaijua vizuri hoja hii: Kwa kuwa mpaka umevunjwa, hakuna tofauti.

Laiti Karim angesema: “Nimevuta sigara moja. Sasa narudi kujizuia,” angejipa nafasi. Mpaka unalinda mwanzo, na sentensi inalinda kinachokuja baada ya kuvunjika kwake.

Karim kuacha kukimbia mwaka huu hakukuwa kuteleza. Alikuwa mgonjwa, na kupumzika wakati huo ilikuwa haki yake, si kushindwa kutimiza wajibu. Tatizo lilikuwa hukumu aliyotoa baadaye juu ya uwezo wake wote.

Katika mapitio ya tafiti kuhusu kubadili tabia za uraibu, watafiti James Prochaska, Carlo DiClemente na John Norcross waliwasilisha ramani ya hatua za mabadiliko: kutoyafikiria, kuyafikiria, kujiandaa, kutenda, kisha kudumisha mabadiliko². Katika ramani yao, kurudia mwenendo wa zamani si mwisho wa safari. Kunamrudisha mtu kwenye hatua ya awali, ambako anaanza tena.

Katika tafiti walizopitia, kupitia hatua hizi mara kadhaa ulikuwa mwenendo ulioonekana mara nyingi kabla ya kuacha tabia ya uraibu. Katika ramani hii, mabadiliko hayafuati mstari ulionyooka kila wakati.

Ukijikwaa mara kwa mara, jiulize kinachohitaji kubadilishwa katika mpango au msaada unaopata, badala ya kujihukumu tena.

Usiku hamsini, kisha kurudi

Katika sura ya 6 tulimwona Kaab bin Malik akiahirisha maandalizi, kisha akachagua kusema ukweli. Kwa amri ya Mtume ﷺ, watu walikuwa wameacha kuzungumza naye. Hali hiyo iliendelea hadi usiku hamsini ukatimia tangu kutengwa kuanze. Asubuhi yake, baada ya swala ya Alfajiri, alisikia sauti kutoka mlima Salaa ikimpa habari njema. Alisujudu, kisha akaenda kwa Mtume ﷺ. Watu walikutana naye na kumpongeza. Alipoingia msikitini, Talha bin Ubaidillah alisimama kumwendea, akampa mkono na kumpongeza. Kaab anasema hakumsahau Talha kwa jambo hilo.

Hadithi haiishii kwenye kukiri kwa mara ya kwanza. Kuna muda mrefu baada yake, kisha kukutana, kupongezwa na ahadi kuhusu siku zijazo: Kaab alijifunga kusema ukweli kwa maisha yake yaliyobaki. Kurudi hakukufuta kilichotokea. Kulikuwa mwanzo ambao aliambatanisha na kueleza atakachofanya baadaye.

Kinachotupeleka kutoka hadithi ya Kaab hadi zana ya sura hii ni kuhama kutoka kueleza tukio hadi tendo linalofuata lililo wazi. Usitumie muda wa kusubiri katika hadithi ya mtu mwingine kuwa kipimo cha kurudi kwako. Hatua unayoweza kuchukua ina wakati ambao unaweza kuutaja sasa.

Habari njema ilikuwa: “Furahia siku bora iliyowahi kukupitia tangu mama yako akuzalie.”³.

Fundo ambalo halikufunguliwa

Karim alitafuta kwenye simu yake programu ya kukimbia aliyofuata kabla ya kuugua. Siku yake ya kwanza ilikuwa na muda mrefu kuliko alioweza kuhimili sasa. Alipanga vipindi vinne kwa wiki iliyofuata, kisha akaangalia viatu mlangoni. Alimwambia mwenzake: “Nirudi kama nilivyokuwa, au hakuna faida.” Mwenzake alionyesha kisanduku cha kwanza katika programu: “Hiki ni cha leo?” Karim alizima skrini. Akitoka kwa dakika kumi, asingepata kisanduku chake kwenye ratiba ya zamani. Alifungua tena zipu ya begi, kisha akaifunga bila kutoa fulana.

Sentensi Tatu baada ya Kuteleza

Rekebisha sentensi katika dakika ya kwanza baada ya kujikwaa, kabla haijakuwa kubwa. Hizi ni sentensi tatu za kuchukua nafasi ya “Nimeharibu kila kitu”, na hatua mbili za kuzikamilisha:

Wakati wa kuitumia: Katika dakika ya kwanza baada ya kukosa zoea lako, au unapoahirisha kurudi hadi urudishe hali yako ya zamani. Muda: Dakika tano za kuandika, na hatua ya kurudi ambayo unaitengea wakati leo, kwa kadiri hali yako inavyokuruhusu.

Sentensi ya kueleza tukio: Eleza kilichotokea kwa ukubwa wake halisi, si kwa ukubwa wa hisia zako kukihusu. “Niliacha kwa wiki mbili kwa sababu ya ugonjwa, kisha nikaahirisha kurudi kwa miezi” ni sentensi sahihi. “Nimepoteza kila kitu” ni sentensi inayotia chumvi.
Sentensi ya kutenganisha: Andika: Kuteleza ni tukio, si utambulisho mpya. Hukugeuka kuwa mvivu ndani ya wiki mbili, kama vile hukuwa shujaa ndani ya miezi minne iliyotangulia.
Sentensi ya kurudi: Usisubiri mwanzo wa wiki, wala kurudisha kabisa “nguvu za mwanzo”. Rudi leo, kwa kiwango kidogo kabisa kinachowezekana: dakika kumi, si saa nzima.
Chagua shahidi wa kurudi kwenyewe, si wa kuendelea bila dosari: Mwambie rafiki: “Nimerudi leo, hata kwa hatua ndogo,” badala ya kutoweka hadi uwe tayari kabisa.
Tenganisha kusimama kulikosababishwa na ugonjwa na kusimama ulikochagua: Hakuna anayehukumiwa kwa aina ya kwanza. Unaweza kujutia ya pili bila kutoa hukumu ya mwisho juu ya uwezo wako wote. Katika hali zote mbili, taja hatua ya kurudi inayolingana na nguvu zako leo, si nguvu zako kabla ya kusimama.

Ukianguka: Andika tena sentensi ya kueleza tukio. Taja nafasi ya karibu zaidi ya kuchukua hatua ndogo, na uombe tena msaada wa shahidi wako.

Jumatatu asubuhi, Karim aliandika kwenye karatasi: Niliacha kwa wiki mbili kwa sababu ya ugonjwa, kisha nikaahirisha kurudi kwa miezi. Chini yake akaandika mstari: Ugonjwa ni tukio, na hukumu yangu baada yake ni tukio jingine. Mwenzake alipokuwa karibu kutoka, alimwita: “Njoo nami leo, dakika kumi tu.” Mwenzake aliuliza: “Tusisubiri Jumapili?” Alisema: “Ninarudi kwa ninachoweza leo.” Walitoka hadi kwenye kona iliyokuwa karibu. Aliishiwa pumzi kabla ya dakika kuisha, hivyo mwenzake akatembea pembeni yake, na wakatembea njia iliyobaki. Chumbani aliandika: Nilitoka kwa dakika kumi; nusu yake nilitembea. Wiki ya kwanza alitoka kukimbia mara mbili. Wiki ya pili alilala usiku sana na kukosa siku moja. Ujumbe wa mwenzake ukafika: “Nishuke?” Alinyoosha mkono kuandika: Wiki imekwisha. Akasimama na kurudi kwenye mstari wa “Ukianguka”. Aliandika: “Nimekosa siku moja. Kesho dakika kumi.” Aliweka viatu mlangoni, na safari hii akafungua fundo kabla ya kulala. Siku iliyofuata alifika kizingitini kabla ya mwenzake.

Shahidi anapoondoka

Shahidi wa nje ni kiunzi cha kusaidia ujenzi, si ukuta. Anakusaidia wakati jengo bado linaimarika, kisha anaondoka polepole.

Usiku mmoja, Karim alicheza na watu ambao majina yao hakuyafahamu. Baada ya mchezo, alirudia ujumbe wake na kurekebisha sentensi ambayo hakuna mtu katika timu yake ya kawaida angeisoma. Hakuna aliyemuuliza safari hii. Alijiuliza mwenyewe: Ningeiandika hivi kama wangejua jina langu? Hivi ndivyo shahidi anavyofanya kazi: anaanzisha swali, kisha mwenye swali anajifunza kujiuliza mwenyewe.

Katika sura ya 8 tuliona jinsi unavyoanza kuchunguza ulichokirithi kabla ya kuchagua unachosaini mwenyewe. Ndivyo ilivyo kwa ahadi yako unapojua kwa nini unaitimiza, badala ya kujua unaitimiza kwa ajili ya nani. Hiki ndicho wanasaikolojia katika sura ya 1 walichokiita “udhibiti wa ndani”.

Punguza mara ambazo rafiki yako anakuuliza kulingana na hitaji lako, si kwa kufuata tarehe ya lazima: kutoka kila siku hadi mara moja kwa wiki, kisha hadi wewe mwenyewe unapomjulisha. Daftari lako linabaki, pamoja na mstari: Nilienda, au sikuenda. Ukijikwaa, omba tena msaada wake.

Mwisho wa kiunzi hicho cha ujenzi, kila shahidi anapoondoka, hubaki peke yako. Maana ya ihsani inabaki: “Ikiwa wewe humwoni, hakika Yeye anakuona.” (Bukhari 50, Muslim 8). Shahidi asiyekosekana, asiyesinzia, na asiyesubiri ujumbe kila Jumanne. Mwanzoni mwa kitabu tuliomba watu watufanyie kazi ya ushahidi, kwa sababu hatukuwa tumejifunza kutumia mwingine. Mwishoni mwake, tunamkumbuka aliyekuwa akituona wakati wote.

Huhitaji kuhesabu mara ulizojikwaa ili ustahili kurudi. Unahitaji hatua moja inayokufaa sasa, si hatua inayomfaa mtu ambaye hajawahi kujikwaa.

Dakika za kwanza baada ya kujikwaa

Usisubiri kujikwaa tena ili ujaribu. Chukua zoea la mwisho uliloacha, kisha uandike kulihusu katika daftari au mahali ambapo hakuna kinachokukengeusha. Andika sentensi tatu tu: sentensi ya kueleza tukio kwa takwimu halisi, kama alivyofanya Karim. Sentensi ya kutenganisha: Ni kipi kilikuwa tukio, na kipi ulikigeuza kuwa hukumu? Na sentensi ya kurudi, kwa kiwango kidogo zaidi unachoweza ndani ya saa inayofuata.

Kisha kamilisha sentensi hii kabla ya kufunga kitabu: “Mara nyingine nitakapojikwaa, jambo la kwanza nitakalojiambia ni…”

Visingizio havikufikishi popote. Kinachokufikisha ni uvumilivu unaopita kwenye kushindwa.

Kurasa hizi hazikuzuii kujikwaa, lakini zinaweza kufupisha umbali kati ya kujikwaa na kusimama. Hatua uliyoandika sasa ndiyo mwanzo.

Katika mwisho wa wiki wa mwisho kabla ya masomo kuanza, Karim aliwatembelea watu wa nyumbani. Vijana wa mtaani walimwalika kucheza karata usiku katika mkahawa wa karibu. Walikuwa watatu na walihitaji wa nne. Mmoja aligawa karata. Pembeni mwa meza kulikuwa na pakiti ya sigara iliyo wazi, yenye rangi aliyoifahamu. Baada ya raundi mbili, rafiki wa zamani alimnyooshea pakiti: “Moja?” Karim aliweka kiganja kwenye pochi yake. Chini ya vidole vyake kulikuwa na ukingo wa kadi iliyochakaa. Aliujua mstari wake bila kuitoa.

Karim alisema: “Mimi sivuti sigara.”