उठा… अगदी शंभराव्यांदा असले तरी

करीमच्या खोलीच्या दाराशी खेळाची बॅग महिनोनमहिने पडून होती. ज्या तापामुळे त्याला तिच्यापासून दूर राहावे लागले तो फक्त दोन आठवडे होता. उन्हाळ्याच्या शेवटी तो निवासस्थानी परतला. बॅग ठेवली होती तशीच होती. आत येताना त्याच्या दुसऱ्या बॅगचा पट्टा तिच्यात अडकला. त्याने तो सोडवला आणि पलंगावर ठेवला. फोनवर रविवारचा जुना गजर होता. बॅगमध्ये आजाराआधी धुतलेला टीशर्ट होता. त्याने झिप उघडली आणि पुन्हा बंद केली. खोलीतला सोबती आला. करीम आजारी पडल्यापासून तो एकटाच धावत होता. तो म्हणाला, “चल, पुन्हा दोघं जाऊ.” करीम म्हणाला, “पूर्वीची ताकद आली की.” सोबत्याने वाद घातला नाही. करीमला ते चार महिने आठवले. सुरुवातीला तो फक्त रविवारी धावायचा. मग आठवड्यातून चार वेळा धावू लागला. त्यानंतर हिवाळ्यात ते तापाचे दोन आठवडे आले. त्याने बूट बाहेर काढला. शेवटच्या वेळी धावायला गेला तेव्हाची गाठ तशीच होती. सोडवण्याचा प्रयत्न केला तर ती आणखी घट्ट झाली. त्याने बूट बॅगच्या बाहेरच ठेवला. रविवारी सकाळी तो उठून खिडकीपाशी गेला. सोबती दाराशी बुटांच्या नाड्या बांधत होता. ओळखीचा प्रश्न ऐकू आला, “धावलास का?” तो म्हणाला, “अजून नाही.” सोबत्याने किल्ली घेतली. दार किलकिलेच ठेवले. करीमच्या स्क्रीनवर गजर दिसला: “रविवार, सहा वाजता, बागेत.” त्याने गजरही बंद केला नाही आणि उठलाही नाही. किलकिल्या दारातून जिन्यावरच्या सोबत्याच्या पावलांचा आवाज आला. मग तो विरला.

एखादा दिवस चुकतो. मग एक वाक्य ऐकू येते आणि गैरहजेरी आठवडाभराची होते: सगळी मेहनत वाया गेली. प्रत्येक थांबणे ही चूक नसते. आजाराला आणि विश्रांतीला त्यांचा हक्क आहे. पण परत येणे शक्य झाले की घडलेल्या गोष्टीचे वर्णन तुम्ही कोणत्या वाक्याने करता? गैरहजेरी किती होती आणि तिच्यावर लावलेला निकाल किती मोठा आहे, यातला फरक पाहा.

अडखळणे आणि पडणे यांमधले अंतर

चूक म्हणजे एक छोटी, मर्यादित घटना: एखादा दिवस चुकणे, एखादे जेवण योजनेबाहेर जाणे किंवा दोन आठवडे व्यायामशाळेत न जाणे. जुन्या सवयीत परत घसरणे यापेक्षा कितीतरी मोठे आहे: सुरुवात करण्याआधी होतात त्याच स्थितीत पूर्ण परत जाणे.

ॲलन मार्लट आणि ज्युडिथ गॉर्डन या संशोधकांनी व्यसनमुक्तीच्या उपचारक्रमांत नेमका हाच बदल अभ्यासला. काय घडते त्याला त्यांनी एक नेमके नाव दिले: वर्जनाच्या नियमभंगाचा परिणाम¹.

एखादा माणूस एखादे वर्तन टाळण्याचे ठरवतो. मग चूक झाली तर तिचा कठोर अर्थ लावतो: मी अपयशी आहे. हा अर्थ पूर्णपणे मागे परतण्याचा दरवाजा उघडतो: आधीच अपयश आले असेल तर आता का थांबू? पुनरावृत्ती रोखण्यासाठी लावलेला निकालच त्याला पुन्हा तिकडे ढकलतो.

चुकीच्या आधीची आणि नंतरची रेषा

प्रकरण 3 मधला करीम तुम्हाला आठवत असेल. कॅफेमधली एक सिगारेट त्याला महिनाभरानंतर पूर्ण पाकिटाकडे परत घेऊन गेली होती. तिथे आपण म्हटले की पहिली सूट पुढच्या वेळेसाठी दाखला बनते. स्पष्ट सीमारेषा ते रोखते. इथे आपण म्हणतो की चूक म्हणजे जुन्या सवयीत परत घसरणे नाही. मग कोणते खरे मानायचे?

दोन्ही. दोन वेगळ्या क्षणी. स्पष्ट सीमारेषा पहिले पाऊल पडण्याआधी काम करते. ती मोडली तर पुढचे वाक्य ठरवते: एक सिगारेट, की पूर्णपणे मागे परतणे? करीमने कॅफेमधली सिगारेट पुढच्या रात्रीच्या गाठीभेटीत कारण म्हणून वापरली. प्रकरण 6 मध्ये भेटलेला वकील ही बाजू छान मांडतो: रेषा मोडलीच आहे, तर आता काय फरक पडतो.

करीम म्हणाला असता, “एक सिगारेट ओढली. आता पुन्हा टाळायला सुरुवात करतो,” तर त्याने स्वतःला एक संधी दिली असती. रेषा सुरुवात जपते. ती मोडल्यानंतरचे वाक्य पुढचे जपते.

या वर्षी करीमने धावणे थांबवले ती चूक नव्हती. तो आजार होता. त्यात विश्रांती हा हक्क होता, कुचराई नव्हती. नंतर त्याने स्वतःच्या संपूर्ण क्षमतेवर लावलेला निकाल ही अडचण होती.

व्यसनाधीन वर्तन बदलण्यावरील संशोधनाच्या आढाव्यात जेम्स प्रोचास्का, कार्लो डिक्लेमेंते आणि जॉन नॉरक्रॉस यांनी बदलाच्या टप्प्यांचा नकाशा मांडला: बदलाचा विचारही नसणे, मग विचार करणे, नंतर तयारी, मग कृती आणि नंतर ती टिकवणे². त्यांच्या नकाशात जुन्या सवयीत परत घसरणे म्हणजे वाट संपणे नाही. त्यामुळे माणूस आधीच्या टप्प्यावर परत जातो. तिथून पुन्हा सुरुवात करतो.

त्यांनी पाहिलेल्या संशोधनात व्यसनाधीन वर्तन संपवण्याआधी या टप्प्यांतून अनेकदा जाणे ही नेहमी आढळणारी पद्धत होती. या नकाशात बदल नेहमी सरळ रेषेत होत नाही.

अडखळणे पुन्हा पुन्हा घडत असेल तर स्वतःवर पुन्हा निकाल लावण्याऐवजी विचारा: योजनेत किंवा आधारात काय बदलायला हवे?

पन्नास रात्रींनंतर परतणे

प्रकरण 6 मध्ये आपण कअब बिन मालिक यांना तयारी पुढे ढकलताना आणि नंतर सत्य निवडताना पाहिले. प्रेषित ﷺ यांच्या आदेशाने लोकांनी त्यांच्याशी बोलणे थांबवले होते. बहिष्कार सुरू झाल्यापासून पन्नास रात्री पूर्ण होईपर्यंत ही स्थिती राहिली. त्या सकाळी फजरच्या नमाजनंतर सला पर्वतावरून शुभवार्ता सांगणारा आवाज त्यांना ऐकू आला. त्यांनी सजदा केला. मग ते प्रेषित ﷺ यांच्याकडे गेले. लोक त्यांना भेटून अभिनंदन करत होते. मशिदीत प्रवेश केला तेव्हा तल्हा बिन उबैदुल्लाह उठून त्यांच्याकडे आले. त्यांनी हस्तांदोलन करून अभिनंदन केले. कअब म्हणतात: तल्हांनी केलेले हे मी कधी विसरलो नाही.

ही गोष्ट पहिल्या कबुलीजबाबावर संपत नाही. त्यानंतर बराच काळ जातो. मग भेट, अभिनंदन आणि पुढच्या काळाचे वचन येते: कअब यांनी उरलेल्या आयुष्यासाठी सत्याला बांधिलकी बनवले. परतणे म्हणजे घडलेले पुसणे नव्हते. ती एक सुरुवात होती. तिच्याबरोबर पुढे काय करणार हे ते सांगतात.

कअब यांच्या गोष्टीतून या प्रकरणाच्या साधनाकडे नेणारी गोष्ट म्हणजे घटनेच्या वर्णनाकडून पुढच्या स्पष्ट कृतीकडे जाणे. दुसऱ्या कोणाच्या गोष्टीतला प्रतीक्षेचा काळ तुमच्या परतण्याचा मापदंड करू नका. तुम्हाला शक्य असलेल्या पावलासाठीची वेळ तुम्ही आत्ताच ठरवू शकता.

शुभवार्ता अशी होती: “तुझ्या आईने तुला जन्म दिल्यापासून तुझ्यावर आलेल्या सर्वांत उत्तम दिवसाची शुभवार्ता घे.”³.

न सुटलेली गाठ

आजाराआधी पाळत असलेला धावण्याचा कार्यक्रम करीमने फोनवर शोधला. त्यातला पहिला दिवस आत्ता त्याला शक्य होते त्यापेक्षा मोठा होता. त्याने पुढच्या आठवड्यासाठी चार सत्रे ठरवली. मग दाराशी असलेल्या बुटाकडे पाहिले. सोबत्याला म्हणाला, “पूर्वीसारखा परत आलो तरच. नाहीतर उपयोग नाही.” सोबत्याने कार्यक्रमातल्या पहिल्या रकान्याकडे बोट दाखवले: “हे आज?” करीमने स्क्रीन बंद केली. दहा मिनिटांसाठी बाहेर पडला तर जुन्या तक्त्यात त्यासाठी रकानाच नव्हता. त्याने पुन्हा बॅगची झिप उघडली. टीशर्ट न काढताच पुन्हा बंद केली.

चुकीनंतरची तीन वाक्ये

सोमवारी सकाळी करीमने कागदावर लिहिले: आजारामुळे दोन आठवडे थांबलो. मग परत येणे महिनोनमहिने पुढे ढकलले. खाली एक ओळ ठेवली: आजार ही एक घटना. त्यानंतर मी लावलेला निकाल ही दुसरी घटना. सोबती बाहेर पडू लागला तेव्हा त्याने हाक मारली: “आज माझ्यासोबत ये. फक्त दहा मिनिटं.” सोबत्याने विचारले, “रविवारची वाट नाही पाहायची?” तो म्हणाला, “आज शक्य आहे तितकं करून परत येतो.” दोघे जवळच्या वळणापर्यंत गेले. दहा मिनिटे पूर्ण होण्याआधीच त्याला धाप लागली. सोबती त्याच्या बाजूने चालू लागला. उरलेला रस्ता दोघे चालले. खोलीत त्याने लिहिले: दहा मिनिटे बाहेर गेलो. त्यातली अर्धी चाललो. पहिल्या आठवड्यात तो दोनदा धावायला गेला. दुसऱ्या आठवड्यात उशिरा झोपला आणि एक दिवस चुकला. सोबत्याचा संदेश आला: “खाली येऊ?” तो लिहिण्यासाठी हात पुढे करणार होता: आठवडा संपला. थांबला. “पडलात तर” या ओळीकडे परत आला. लिहिले: “एक दिवस चुकला. उद्या दहा मिनिटे.” बूट दाराशी ठेवला. या वेळी झोपण्याआधी त्याची गाठ सोडवली. दुसऱ्या दिवशी तो सोबत्याच्या आधी उंबरठ्यावर पोहोचला.

साक्षीदार मागे होतो तेव्हा

बाहेरचा साक्षीदार म्हणजे बांधकामाची परांची. भिंत नव्हे. बांधकाम बळकट होईपर्यंत तो मदत करतो. मग हळूहळू मागे होतो.

एका रात्री करीम अनोळखी नावांच्या खेळाडूंसोबत खेळला. खेळ संपल्यावर त्याने पुन्हा संदेश पाहिले. नेहमीच्या संघातले कोणीही वाचणार नव्हते असे एक वाक्य दुरुस्त केले. या वेळी त्याला कोणी विचारले नव्हते. त्याने स्वतःलाच विचारले: त्यांना माझे नाव माहीत असते तर मी हे असे लिहिले असते का? साक्षीदार असे काम करतो. तो प्रश्नाची सुरुवात करतो. नंतर ज्याला तो विचारला जातो तो स्वतःलाच तो विचारायला शिकतो.

प्रकरण 8 मध्ये आपण पाहिले: स्वतः कशावर सही करायची हे निवडण्याआधी वारशाने मिळालेल्या गोष्टी तपासायला कसे सुरुवात करायची. वचनाचेही तसेच आहे. ते कोणासाठी पाळायचे याऐवजी का पाळायचे हे समजते तेव्हा. प्रकरण 1 मध्ये मानसशास्त्रज्ञांनी यालाच “अंतर्गत नियमन” म्हटले होते.

मित्राची विचारपूस तुमच्या गरजेनुसार कमी करा. बंधनकारक वेळापत्रकानुसार नव्हे. रोजवरून आठवड्यातून एकदा. मग तुम्ही स्वतः त्याला सांगण्यापर्यंत. तुमची वही आणि एक ओळ राहते: गेलो, किंवा गेलो नाही. अडखळलात तर त्याचा आधार पुन्हा मागा.

परांचीची गरज संपते आणि प्रत्येक साक्षीदार मागे होतो तेव्हाही तुम्ही एकटे राहत नाही. इहसानचा अर्थ उरतो: “तुम्ही त्याला पाहत नसाल तरी तो तुम्हाला पाहतो.” (बुखारी 50, मुस्लिम 8). गैरहजर नसलेला साक्षीदार. जो डुलकी घेत नाही. दर मंगळवारी संदेशाची वाट पाहत नाही. पुस्तकाच्या सुरुवातीला आपण माणसांमधले साक्षीदार उसणे घेतले. कारण इतर साक्षीदाराची आपल्याला सवय नव्हती. शेवटी आपण त्याची आठवण करतो. तो संपूर्ण काळ आपल्याला पाहत होता.

परत येण्यास पात्र ठरण्यासाठी अडखळलेले प्रसंग मोजण्याची गरज नाही. आत्ताच्या तुम्हाला साजेसे एक पाऊल हवे. कधीच न अडखळलेल्या माणसाला शोभेल असे पाऊल नव्हे.

अडखळल्यानंतरची पहिली मिनिटे

करून पाहण्यासाठी पुन्हा अडखळण्याची वाट पाहू नका. शेवटी जी सवय तुम्ही थांबवली ती घ्या. वहीत किंवा लक्ष विचलित होणार नाही अशा जागी तिच्याबद्दल फक्त तीन वाक्ये लिहा. करीमसारखे खरे आकडे वापरून वर्णनाचे वाक्य. मग वेगळे करणारे वाक्य: घटना काय होती आणि तुम्ही कशाचा निकाल बनवला? मग परतण्याचे वाक्य. पुढच्या तासात शक्य होईल अशा अगदी छोट्या रूपात.

पुस्तक बंद करण्याआधी हे वाक्य पूर्ण करा: “पुढच्या वेळी मी अडखळेन तेव्हा स्वतःला सर्वांत आधी सांगेन ते…”

सबबी कुठेच पोहोचवत नाहीत. अपयशातून पुढे जाणारा निर्धार पोहोचवतो.

ही पाने तुम्हाला अडखळण्यापासून रोखणार नाहीत. पण अडखळणे आणि उठणे यांमधले अंतर कदाचित कमी करतील. आत्ता लिहिलेले पाऊल ही सुरुवात आहे.

अभ्यास सुरू होण्याआधीच्या शेवटच्या आठवड्याच्या सुट्टीत करीम घरी गेला. शेजारच्या तरुणांनी त्याला जवळच्या कॅफेमध्ये रात्री पत्ते खेळायला बोलावले. ते तिघे होते. चौथा हवा होता. एकाने पत्ते वाटले. टेबलाच्या टोकाला सिगारेटचे उघडे पाकीट होते. त्याच्या ओळखीच्या रंगाचे. दोन डावांनंतर जुन्या मित्राने त्याच्याकडे पाकीट पुढे केले: “एक?” करीमने स्वतःच्या पाकिटावर तळहात ठेवला. त्याच्या बोटांखाली झिजलेल्या कार्डची कड होती. कार्ड बाहेर न काढताच त्याला त्यावरची ओळ माहीत होती.

करीम म्हणाला, “मी धूम्रपान करत नाही.”