Zengila ku pênc caran lêdixe

Ma te çaryek saetê tê bîra xwe?

Ew hevdîtina ku tu çûyî ji ber ku rêveberek li benda te bû, an ji ber ku navê te dê li hola dersê bihata xwendin. Paşê hevdîtinên te yên din: pirtûka girtî, pêlava li ber derî, û peywendiya ku te soz dabû diya xwe. Bi her hevdîtineke ku ji te diçû, te hinek ji baweriya xwe ya ku gotina te dê bibe kirin winda dikir.

Heke tu nikaribî çaryek saetê di rojê de biparêzî, nexwe tu çawa kesekî qanih dikî ku tu dikarî heşt saetên mayî hilgirî? Ev mantiqa rêveber e, û heta ku ji derve were em pir baş jê fêm dikin.

Û di beşa yekem de te dengê zengilê di sibeyekê de pênc caran bihîst, û di navbera wan de destekî tiştê ku te bi şev biryar dabû paşve dixist. Niha wêne berfirehtir dibe: pênc bangên belavbûyî yên di tevahiya rojê de, her yek ji wan bang li te dike ku tu tiştê di destê xwe de bihêlî û rabî ser pêyan. Ew bangên pênc nimêjan in.

Tu heman kes î

Tu heman kes î gava tu soz didî ku nimêj bikî, û gava tu soz didî ku bimeşî an bixwînî an telefonî diya xwe bikî. Ji ber vê yekê em li vir nimêjê dixwînin wekî ku me her soza beriya wê xwend. Û ew mînaka herî zelal e li ser tiştê di vê pirtûkê de: hevdîtinek ku şertên wê amade hatine. Demeke wê ya diyarkirî heye ku hewce nake tu hilbijêrî, bangek ku destpêka wê radigihîne, û cihek ku tu lê bisekinî, di mizgeftê de an li her cihekî paqij. Û tevahiya pênc nimêjên di roja te de çaryek saet heta bîst deqe ne, bi qasî wê hevdîtina ku ev pirtûk pê dest pê kir.

Lê dîsa jî, dibe ku ev hevdîtin mezintirîn soza ku em xira dikin be. Em dem û cihê wê dizanin, banga wê dibihîzin, paşê bi heman mekanîzmayên ku me di beşên pirtûkê de dîtin ji me diçe. Bang bilind dibe û em dibêjin: “Hinekî şûnda”, wekî ku tiliya mezin a Karim dengê zengila bezê dibirî. Parêzer sedemekî maqûl dibîne: Karê li ber destê me li bendê namîne. Û roja qelebalix dibe îstisnayek ku em jê re dibêjin: “Tenê carekê”. Û heke nimêjek ji destê me biçe, em wî dengê dibihîzin ku dibêje: “Madem min xira kir, ti cudahî nîne”, lewma ya pişt re jî ji destê me diçe.

Di beşa yekem de me bi Bandura re dît ku ezmûnên serkeftin û têkçûnê ji çavkaniyên hesta te ya li ser şiyana te ya çalakiyê ne¹. Ev nayê wê wateyê ku şemitîna di hevdîtinekê de li ser tevahiya jiyana te hukim dide. Lê bang li te dike ji bo pirsyareke hûrtir: Gava tu soz didî tu kî yî? Û ew çalakiya piçûk çi ye ku tu dikarî îro li tomara sozdariyê zêde bikî?

Û em nabêjin ku parastina nimêjê bi serê xwe bes e da ku tu pêbendî parêza xwarinê an dersên xwe bibî; belgeyên derbasbûna perwerdeya xweragirtinê bo warên din ji hev cuda ne². Her sozek kar û amadekariya xwe heye, her çend te ji sozek berê fêr bibû ka meriv çawa dest pê dike.

Û amûr heman ew e ya ku me bi her sozê re di vê pirtûkê de ceriband. Şertên amade li şûna te lingên te nahejînin; tiştê ku hewceyî rêkxistinê ye gihîştina te ye: tu yê li ku derê bî, tu yê dev ji çi berdî, û tu yê çawa nehêlî ku karê berê wextê daqurtîne.

Dibe ku tu hevdîtina kar biparêzî, paşê vê hevdîtinê ji bo tiştê ji roja te maye bihêlî. Binihêre ka cudahî çi ye wekî ku te di beşa çarem de li tomara hefteyê nihêrî: Navê wê deyne, paşê tiştê ku tu yê di banga bê de bikî biguhere, bêyî hinceteke bilez an hukmek li ser xwe.

Ev hevdîtin ji bo kê ye?

Hevdîtina rêveber heye ji ber ku pêdiviya rêveber bi karê te heye. Lê belê nimêja me, Xwedê jê bêhewce ye: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Kî têbikoşe, tenê ji bo xwe têdikoşe; bêguman Xwedê ji hemû gerdûnê bêhewce ye. (Al-Ankabut: 6)³. Û feyde ji bo me ye. Û ev pirtûk li ser aliyekî wê disekine: ku tu di rojê de pênc caran ji kar û ekrana xwe rabî ser xwe, da ku biryara xwe di rojekê de vegerînî ku hema hema te hemû dikişand.

Pênc lenger ji bo roja te

Di beşa duyem de me li lengerên sabît geriya ku em adetek piçûk pê ve girêbidin: qehweya sibê, gihîştina ser kar, û qedandina şîvê. Û hemû demê pênc lengerên te hebûn ku her roj vedigeriyan: bangên nimêjê. Demên azanê bi tavê re li seranserê salê diguherin, lê bang berdewam tên; nîşan deng e, ne hejmara li ser saetê. Li gorî cihê xwe dema wan kontrol bike, paşê tiştên derdora wan saz bike.

Tu dikarî piştî sibê dest bi xwendina xwe bikî, navbera kar li dora nîvro saz bikî, piştî esir bimeşî, piştî êvarê wextekî ji malbata xwe re bihêlî, û piştî xiftanê dest bi girtina roja xwe bikî.

Pênc lengeran bi bîst sozan tijî neke. Piştî nimêjeka ku tu diparêzî adetekê hilbijêre, û berî wextê wê pirtûk an pêlava wê amade bike. Gava nimêj diqede, tu gava din dizanî.

Li nivîsgeha nû ya Linayê, azana nîvro ji mizgeftekê ya li kolana beramber tê, bi heman pencereyê ku ronahiya wê dikeve ser kaxiza wê. Di Remezanê de, berî ku yê azanê dide bangê xwe biqedîne, ew radibû. Piştî cejnê dest pê kir di nîvê sêwiranekê de were ba wê, û ew di dilê xwe de dibêje: “Hinekî şûnda”. Paşê civînek tê, paşê guhertinek ku xerîdarek dixwaze, û ew nimêja nîvro bi lez dike, çend deqe berî esir, û çavê wê li saetê ye.

Roja ku hefteya xwe wekî ku berê hesab kontrol dikir kontrol kir, ev yek dît: ti deqeyek ji civîna sibê dereng nema, û gava bangê nimêja nîvro hat tenê carekê rabû. Kaxiza sarincê ya piştî cejnê anî bîra xwe, lewma lîsteyeke nû nenivîsand. Tenê nimêja nîvro hilbijart.

Sibeha yekşemê wê di kêşeya maseya xwe de lênûska zanîngehê ya kevn û pênûseke rasasî danî, û çend deqe berî nîvro destnimêj girt. Gava “Allahu Ekber” ji kolana beramber bilind bû, pel tomar kir û rabû ber bi cihê nimêjê yê li dawiya korîdorê. Hevkara wê pirsî: “Ber bi ku?”. Wê got: “Çaryek saet, ez vedigerim”. Piştî nimêjê venegeriya ser pelê pargîdaniyê. Lênûsk vekir û pencereya ku azan jê hatibû xêz kir.

Roja çarşemê civînek dirêj bû heta nêzîkî esirê, ji ber vê yekê wê nimêja nîvro piştî ku jê derket kir, bi lez wekî di hefteyên borî de. Wê çarşem nekir hukmek li ser hefteya xwe; roja pêncşemê, bi “Allahu Ekber”a yekem re pel tomar kir. Di dawiya hefteyê de di lênûskê de çar pencere hebûn, di her yekê de ronahiyeke cuda.

Her nimêjek ku tu diparêzî sozek e ku tu bi cih tînî. Û bi dubarebûna dilsoziyê re dibe ku gotina te hinekî ji giraniya xwe li cem te vegerîne. Te got tu yê rabî, paşê tu rabûyî. Êdî te tevgerek heye ku gava tu soza tiştekî din bidî wê bi bîr bînî.

Tiştê me fêr kir bi te re vedigere

Gava tu soz didî tu kî yî? Di Para Yekem de: dem, cih û şahid, lengergeha sabît, xêza ku nayê muzakerekirin, û tomara tiştê te kiriye. Di ya Duyem de: hevalê te “sibe”, parêzer, şîraniya ku tu xwe pê xelat dikî, û tiştê te ji ya te mîrat girtiye hilbijart. Di ya Sêyem de: çalakî ji hukmê li ser xwediyê wê cuda ye, hêrs ji peyvê cuda ye, raman ji biryarê cuda ye, û tiştê di destê te de ji tiştê ne di destê te de cuda ye. Di ya Çarem de: tu ji bo kê rola xwe dileyizî, tiştê ku te heye û tu nabînî, îstisnaya ku tu didî xwe, û ewê ku mafê hilbijartinê li şûna te dixwaze. Di ya Pêncem de: ji werzê ber bi rojê ve, ji ekranê ber bi şîvê ve, û ji şemitînê ber bi hevdîtina bê ve.

Roja şemiyê ya ku bavê wê piştî cejnê ew vexwendibû, Lina hat, û cara yekem bû ku wî bixwe bêyî ti xirabûnek di mala xwe de gazî wê kiribû. Qutiyek darîn a piçûk danîbû ser maseyê. Wê got: “Ka dornavîs?”. Wî got: “Îro ti xirabûn tune ye”. Rûnişt, û lênûska zanîngehê ya kevn danî ser maseyê, ku çar pencereyên hefteyê tê de bûn. Qutî girtî hişt, û tiliya xwe ya mezin li ser quflla tûnc gerand. Ji deriyê metbexê qutiyên biharatan dîtin, û li ser etîketên wan xeta wî ya xwar hebû. Ew pirsyara ku ji dema nirxandina tiştê ku hilbijartibû û ya mîrat girtibû hilgirtibû pirsî: “Bavo, çima te ji bo min hesabdariyê hilbijart?”. Got: “Tu di hesaban de baş bûyî”. Wê got: “Ev nîvê pirsê bersiv dide”. Bişirî, paşê mifteyek piçûk ji berîka xwe derxist.

Qutî vekir. Di hundir de firçeyên bi serên hişkbûyî hebûn, û hin ji wan bi yên din ve zeliqîbûn. Yek hilda; ya duyem jî pê re leqiya. Got: “Di roja xwe ya dawî de min ew neşûştin”. Hewl da ku her du firçeyan ji hev cuda bike, paşê hiştin. Wê got: “Ev hemû sal derbas bûn û te wext nedît ku wan bişoyî?”. Got: “Ji bo min dest bi bernameyekê neke”. Keniya; wî êdî awaz nas kiribû.

Li ser karê xwe yê yekem axivî, li ser wî zilamê ku bavê wê di jiyana xwe de destekî jê saxlemtir nedîtibû. Zilam navên dikanan dinivîsand, û têkelkirina rengan û paqijkirina firçeyan ji wî re dihişt. Carekê zilam nehat, lewma bavê wê tabelayek temam nivîsand. Zilam vegeriya, li ber sekinî, paşê heqdestê rojê da wî. Tabela bi salan li wir ma, û bavê wê hez dikir ku di wî kuçeyî re derbas bibe û berî ku bigihîjiyê serê xwe hilde.

“Piştî wê min bi tena serê xwe tabela çêdikirin. Bavê min carekê hat, û rengê li ser milê min dît”. Li ser firçeya di destê wê de sekinî. “Got: Ev ne pîşe ye”. Wê jê pirsî: “Paşê?”. Got: “Karekî din ji min re dît”. Nîşana firçeyan da: “Di wê rojê de min ew neşûştin”. Di metbexê de fîkandina çaydankê hat, û tu kes ji wan ranebû ku wê vemirîne.

Got: “Min ji bo te hesabdariyê hilbijart da ku tu kes vê ji te re nebêje”. Firçe danî ser keviya qutiyê. Wê got: “Lê te bi rengekî din got”. Li wê nihêrî, û venegeriya ser axaftina şîrketa birêz. Lênûsk li ser logoyekê vekir ku di sala xwe ya duyem de xêz kiribû, û berê wê da wî. Saeta roja şemiyê êdî di deh deqeyan de diqediya; vê carê Lina zêdetirî saetekê li cem wî ma. Çay di binpiyalekê de jê re anî; wê got ku ev binpiyal ji bo têkelkirina rengan baş e, lewma wî got: “Bibe, heke binpiyala min a dawî be jî”. Li qedehek vala geriya. Ew bi ava germ tijî kir, û firçeyek tê de hişt. Ti sozek nedayê. Firçe di avê de hejand, û rengê kevn dest bi helandinê kir.

Piştî vegera ji mala malbata xwe bo wargehê, Karim belgeya “Ji bavê min re, an ji min re” danî binê çirayê. Rêzika ku berî mehan bêyî îmze hiştibû xwend. Dema girtina lîstikê ji xaneya “Ji bavê min re” bir xaneya “Ji min re”, û li binê wê nivîsand: “Ez wê digirim ji ber ku ez dixwazim bêyî pênc xewokan hişyar bibim”. Hevodeyê wî ji ser doşekê pirsî: “Xelas bû?”. Karim got: “Dest pê kir”. Qelem girt, û îmze kir: Karim. Paşê xaneya deman vekir û nîvro wekî yekem lenger ji bo plana sibê hilbijart. Cih nivîsand, tiştê ku dê berî wê bihêle, û du rûpelên piştî wê. Qerta “Ez cixareyê nakêşim, heta di şevan de jî” ji berîka xwe derxist; keviyên wê xuriyayî bûn. Danî kêleka kaxezê, û qelem girt.

Berî ku rakeve, Karim cara yekem ji havînê ve berîka pêşîn a çenteyê xwe vekir, û ew nexşeya ku xwişka wî tê de veşartibû dît: heman mase, û kurikê şîn mezinbûyîtir. Ew li ser maseya xebatê li cem çirayê daliqand, wekî ku berî salekê nexşeya yekem pal dabû. Tu telefon li ser maseyê tune bû. Plana sibê li kêleka çirayê bû, û îmzeya wî ya li binê belgeyê hişk bûbû. Berkêşk vekir û zerf derxist. Tiliya xwe li quncikê wê yê xuriyayî gerand, paşê keviya wê çirand û kaxezeke qatkirî derxist. Ew di bin ronahiyê de vekir.

Kaxezeke kevn bû, keviyên wê zer bûbûn, li qatên xwe nerm bûbû. Xet xeta bavê wî bû, lê piçûktir û kêmtir sabît bû ji xeta wî ya li ser bernameya sarincê.

Li jorê wê: “Ev sal”. Û li binê wê sê rêzik: Bez. Her meh pirtûkek. Îngilîzî.

Heman lîsteya ku Karim di destpêka salê de di telefona xwe de nivîsandibû, rêzik bi rêzik.

Li kêleka “Bez” çarde nîşanên piçûk hebûn, ji bo her sibehê yek. Û li pey wan çargoşeyên vala bûn, ku bi heman baldariyê heta dawiya rûpelê hatibûn xêzkirin.

Û li binê kaxezê rêzikek bi mereheba nûtir hebû, bi xeta bavê wî ya ku pê dizanî:

“Min di temenê te de ev nivîsand. Kesî ji min nepirsî.”

Şeş peyv bi erebî. Karim carekê ew hejmartin, paşê kaxez pal da çirayê, li kêleka nexşeya xwişka xwe, li cihê ku lê bibîne.

Sibehê kaxeza bezê ji dîwêr daxist, bi nîşan û sifirên wê ve, û danî kêleka kaxeza bavê xwe. Wêneyê wan bi hev re kişand, ji bavê xwe re şand, û li binê wê nivîsand: “Yekşem, saet şeş. Ez ê ji te bipirsim: Te bezî?”

Bersiv piştî deqeyekê hat: “Aferîn.”

Karim telefon di destê xwe de li benda wê peyvê ma ku her gav li pey wê dihat.

Nehat.

Kî di jiyana te de lîsteya xwe nivîsand, û kesî li ser jê nepirsî? Vê hefteyê pirsyarekê jê bipirse, bêyî “lê belê”.

Derî vekirî ye

Heke tu ne ji dema wê, lê ji nimêjê bixwe ne bawer bî, pirsyara xwe binivîse û li kesekî bigere ku lê guhdarî bike û bi zanîn û durustî bersiva wê bide, bêyî ku xwe xwedî baweriyekê nîşan bidî ku tu negihîştiyê. Û heke kesê ku bi navê olê axivîye êş dabe te, mafê te heye ku xwe jê biparêzî û dûrî dengê wî li nimêjê binihêrî, bêyî ku vegerî ser wî dengî.

Rabe… heta cara sedem jî be.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Lewra bi rastî bi zoriyê re hêsanî heye. Bêguman bi zoriyê re hêsanî heye. (Ash-Sharh: 5–6)⁴.

Ji Pêxember ﷺ hat pirsîn ku kîjan kirin li cem Xwedê hezkirîtir e, wî got: “Ya herî berdewam, heke hindik be jî”, û got: “Ji karan tiştê ku hêza we pê digihîje hilgirin ser milê xwe” (Buxarî 6465)⁵.