सलाडनंतर गोड पदार्थ

कंपनीचा संपूर्ण लेखा विभाग लीनावर विसंबून असतो. ज्या आठवड्यात तिने महिन्याचे हिशेब एक दिवस आधी पूर्ण केले, त्याच आठवड्यात वडिलांसाठीचा शनिवारचा तास तिने तिसऱ्यांदा पुढे ढकलला.

सोमवारी हिशेबात दोन आकड्यांत तिला फरक दिसला. तो एका कप कॉफीच्या किमतीपेक्षा जास्त नव्हता. तिच्याशिवाय कुणाच्याच लक्षात आला नव्हता. तरी तो सकाळपर्यंत तसाच ठेवणे तिला मान्य नव्हते. ती रात्री अकरापर्यंत कंपनीत थांबली. मंगळवारी विभागातली एक सहकारी आली नाही. लीनाने तिच्या फाइल्स स्वतःच्या टेबलावर आणल्या. गुरुवारी व्यवस्थापकाने सगळ्या विभागासमोर म्हटले: “लीना नसती तर या महिन्याचे हिशेब पूर्ण झाले नसते.” संगणक बंद करण्याआधी तिने नियमित वेळेपलीकडे कंपनीला दिलेले तास मोजले: चौदा तास.

गुरुवारी संध्याकाळी तिने फोनचे कॅलेंडर उघडले. शनिवारी “बाबा” या नावाचा एक तास होता. तो आधी दोनदा हलवला होता. दुसऱ्यांदा का हलवला ते आता आठवतही नव्हते. तिने त्यावर बोट ठेवले आणि पुढच्या शनिवारवर ओढून नेले. स्वतःशी म्हणाली: “या आठवड्यात खूप काम केले. एक शनिवार माझ्यासाठी मिळायला हवा.” तिने अजून वडिलांना काहीच लिहिले नव्हते.

हाच हिशेब तुमच्या जेवणाच्या टेबलावरही होतो.

आज गोड खायचे नाही, असे तुम्ही ठरवता. सलाडची मोठी प्लेट मागवता. ब्रेड नको. स्वतःबद्दल थोडे समाधान वाटते. मग कुणीतरी विचारते, गोड पदार्थाचा एक तुकडा हवा का? पुन्हा विचारही न करता तुम्ही हो म्हणता. अपराधी वाटत नाही. उलट आपण त्याला पात्र आहोत असे वाटते. जणू सलाडने नंतर हवे ते खाण्याचा परवाना तुम्हाला विकत घेऊन दिला आहे.

काही चांगले केल्यानंतर आपल्याला वाटते, खात्यात जमा झाले आहे. नंतरच्या कसुरीवर ते खर्च करता येईल. चांगल्या कृतीची आपण सबब बनवतो. जणू पहिली कृती दुसरीची भरपाई करते. मानसशास्त्रज्ञ या यंत्रणेला “नैतिक सवलत” म्हणतात¹.

कोणताही विरोधाभास न जाणवता असे घडते तरी कसे?

रॉबर्ट कर्झबान “Why Everyone (Else) Is a Hypocrite” या पुस्तकात मनाचे वर्णन अशा उपप्रणालींमध्ये करतात ज्या एकमेकींच्या कामाची सतत तपासणी करत नाहीत². जणू असे संचालक मंडळ, ज्याचे सदस्य एकत्र बैठकच घेत नाहीत.

आपण गृहीत धरलेली शिल्लक

एका अभ्यासात सहभागींनी उघड भेदभाव करणारी विधाने नाकारली. मग सहसा पुरुषांची मानली जाणारी नोकरी असलेले एक काल्पनिक वर्णन वाचले. आधी आपला “निर्दोषपणा” सिद्ध केलेल्या पुरुषांनी इतर पुरुष सहभागींच्या तुलनेत त्या नोकरीसाठी पुरुषाला अधिक पसंती दिली. स्त्रियांमध्ये हा फरक दिसला नाही³.

नंतरच्या एका विश्लेषणात अनेक डझन अभ्यास एकत्र केले गेले. त्यात लहान आणि बदलता परिणाम दिसला⁴. काही लोकांसाठी, काही परिस्थितीत, चांगली कृती सबब बनू शकते.

विश्रांती म्हणते: “काम केले. आता विश्रांती घेईन.” सवलत म्हणते: “तिथे काम केले. त्यामुळे इथे कसूर करण्याचा हक्क मला आहे.” तुमचे यश वचन मोडण्याची किंवा कुणाच्या हक्काकडे दुर्लक्ष करण्याची परवानगी बनते, तेव्हा अडचण होते.

वचनपालन दोन खात्यांत विभागता येत नाही. वचनपालनाच्या आदेशात म्हटले आहे: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ हे ईमान राखणाऱ्यांनो! आपले वचन-करार पूर्ण करा. (अल-माइदह: 1)⁵. केलेल्या एका चांगल्या कृतीला दुसऱ्या न पाळलेल्या वचनाचे उत्तर बनवू नका.

“मी अजून चुका करतो, मग नमाज कसा पढू?”

हे पुस्तक ज्या ठरलेल्या वेळेपासून सुरू झाले ती आठवते? कामाच्या ठिकाणी किंवा विद्यापीठात रोज पंधरा मिनिटे. ती तुम्ही चुकवत नाही. आता तिच्याशी तुलना केलेल्या गोष्टीचे नाव सांगू: दिवसातील नमाजच्या पाच वेळा. त्या पंधरा मिनिटांसाठी वेळ लिहिलेली असते, लोक तुमची वाट पाहत असतात, कुणीतरी उपस्थिती नोंदवत असते. नमाजच्या वेळेला तुमची गैरहजेरी नोंदवणारा व्यवस्थापक वाट पाहत नसतो. हा पाठपुराव्यातला फरक आहे. प्रत्येक गैरहजेरीचे स्पष्टीकरण नाही. कारण स्पष्ट ठरलेली वेळही तुमच्या आत घडणाऱ्या गोष्टींमुळे चुकू शकते.

लीनाने कामातल्या चांगल्या कृतींच्या जोरावर वडिलांच्या बाबतीत कसूर करण्याची मुभा स्वतःला दिली. काही लोक याच्या उलट करतात. दुसरी चूक अजून सुधारली नाही म्हणून त्यांना हवी असलेली चांगली कृती सोडतात. म्हणतात: “मी अजून अमुक गोष्ट करतो, मग नमाज कसा पढू?”

सुरुवात करण्यासाठी परिपूर्ण असणे आवश्यक असते, तर कुणी काहीच सुरू केले नसते. तुम्ही नमाजची वेळ पाळू शकता आणि केलेली चूक सुधारूही शकता. पहिली कृती दुसरीची भरपाई करत नाही. आणि दुसऱ्यामुळे पहिली तुमच्यापासून हिरावली जाण्याची गरज नाही. हे दोन खात्यांचे परीक्षण आहे. स्वतःबद्दल दिलेले प्रमाणपत्र नाही.

कुरआनमध्ये म्हटले आहे: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ निःसंशय सत्कर्मे वाईट गोष्टींना दूर करतात. (हूद: 114)⁶. ही आयत नमाज कायम करण्याच्या आदेशासोबत येते. चांगली कृती म्हणजे तुम्ही उचललेले पाऊल. परिपूर्ण झाल्यानंतर मिळेल म्हणून वाट पाहायचे बक्षीस नाही.

अजून तिसरे दार आहे. या पुस्तकातली साधने ते उघडत नाहीत. काहींनी नमाज सोडला तो पाठपुरावा नसल्यामुळे नाही. दुटप्पीपणाची भीती वाटते म्हणूनही नाही. त्यांना आता खात्री राहिलेली नसते. हे खरे कारण आहे. वकिलाची आणखी एक सबब नाही. त्याला सबबीसारखी वागणूक देणे योग्य नाही. या पुस्तकातली साधने “मला पटलेली गोष्ट मी पुढे का ढकलतो?” या प्रश्नाचे उत्तर देतात. पण या तिसऱ्या दाराशी उभा असलेला त्याआधी विचारतो: मुळात मला ही गोष्ट पटली आहे का? त्याच्या प्रश्नासाठी वेगळ्या प्रकारचे प्रामाणिक वाचन आणि प्रश्नाला न घाबरणाऱ्या, घाई न करणाऱ्या व्यक्तीशी संवाद हवा. हा प्रश्न विचारणाऱ्याला सबबी सांगणाऱ्यासोबत मिसळू नये, एवढेच हे प्रकरण करू शकते. पहिल्याला उत्तर हवे आहे. दुसऱ्याला आरसा.

कामासाठी आणि घरासाठी एकच मापदंड

शनिवारी लीना दहापर्यंत झोपली. तीन वाजता तिने वडिलांशी झालेला संवाद उघडला आणि लिहिले: “बाबा, महिन्याचे हिशेब बंद करण्याचा आठवडा फार दमवणारा होता. पुढच्या शनिवारी, अल्लाहची इच्छा असेल तर.” “पाठवा” दाबण्याआधी तिच्या आत्ताच्या मजकुरावर स्वतःचे दोन जुने संदेश दिसले. दोन्ही याच वाक्याने संपत होते.

तिने बटण दाबले नाही. टिपणांमध्ये नवे पान उघडले. एका यादीत आठवडा लिहिला: नियमित वेळेपलीकडे चौदा तास. गैरहजर सहकारीच्या फाइल्स. एक दिवस आधी पूर्ण केलेले महिन्याचे हिशेब. शेवटच्या ओळीत: बाबांचा एक तास, तिसऱ्यांदा पुढे ढकलला. एखाद्या सहकारीने एका बाबीतला जास्तीचा हिस्सा दुसऱ्या बाबीतली तूट भरून काढण्यासाठी वापरलेला तक्ता आणला असता, तर लीनाने मिनिटात तो परत केला असता. स्वतःच्या आठवड्याबाबत तिने नेमके हेच केले होते. मग स्वतःला विचारले: अजूनही विश्रांती हवी आहे का? ती दहापर्यंत झोपली होती. आठवड्याच्या थकव्याबद्दल बोलण्यापलीकडे त्यातले काही उरले नव्हते.

तिने पुन्हा संवाद उघडला. आधीचे पुसून लिहिले: “चार वाजता येते.” मिनिटानंतर वडिलांचे उत्तर आले: “पाणी गरम करायला ठेवले आहे.”

वडिलांनी सोफ्याखालून बॅकगॅमनचा पट काढला. तिच्या विद्यापीठाच्या पहिल्या वर्षापासून ते दोघे खेळले नव्हते. तिने महिन्याचे हिशेब बंद करण्याबद्दल सांगितले. डिझाइनच्या कोर्सबद्दल नाही. पहिल्यांदा शनिवारचा एक तास दिला होता तसा तिचा फोन गाडीत होता. त्यांच्या पहिल्या नोकरीच्या गोष्टीचा उरलेला भाग तिने विचारला. त्यांनी फासा टाकला आणि म्हटले: “त्यासाठी शनिवारचा एक तास पुरणार नाही.” ती पहिला डाव हरली. वडील हसले: “लेखापाल आहेस आणि मोजता येत नाही?”

वडिलांनी पट पुन्हा सोफ्याखाली ठेवला तेव्हा पूर्ण तास संपला होता. निकाल त्यांच्या बाजूने होता: दोन डाव विरुद्ध एक. दाराशी म्हणाले: “पुढच्या शनिवारी, चार वाजता.” गाडीत विभागातल्या सहकारीचा एका फाइलबद्दलचा संदेश दिसला. तिने लिहिले: “उद्या सकाळी.” मग यादी उघडली. शेवटच्या ओळीतला “पुढे ढकलला” हा मजकूर पुसला. त्याऐवजी लिहिले: “पूर्ण एक तास. दोन डाव हरले.”

बाकी राहिलेले वचन

आज रात्री बाकी राहिलेले एक वचन लिहा. त्याशेजारी ते पुढे ढकलण्याची सबब म्हणून वापरता ती चांगली कृती लिहा. दोन्ही वेगळे करा. पहिली कृती ठरवा आणि आठवडाभरात तिची वेळ निश्चित करा. ती वेळ आली की तुम्ही काय केले ते नोंदवा. तुम्हाला आपण कशाला पात्र आहोत असे वाटले ते नाही.

वसतिगृहात करीम गेममधल्या आपल्या टीमशी मोठ्याने बोलत होता. खोलीतल्या सोबत्याने अंथरुणातून विचारायला सुरुवात केली: “आवाज जरा कमी…” तो पूर्ण बोलेपर्यंतच करीम म्हणाला: “हो.” सोबती हसला: “मी तुझे बाबा नाही.” करीमने आवाज कमी केला. तो हसला नाही.