माझा मित्र “उद्या”

लीनाच्या फोनमध्ये पाच वर्षांपूर्वीचे एक वाक्य होते, जे तिच्यासोबत एका फोनवरून दुसऱ्या फोनवर जात राहिले होते: “परिस्थिती निवळली की मी डिझाइनचा कोर्स सुरू करेन.” एका संध्याकाळी तिने ते उघडले, आणि वर्षांनंतर पहिल्यांदाच तिने ते बंद केले नाही. त्याच्या खाली दातांच्या डॉक्टरांची वेळ आणि बहिणीची भेटवस्तू होती. वर गुरुवारी करावयाच्या कामांची यादी होती.

स्वयंपाकघरातून तिच्या नवऱ्याने विचारले: “अर्थमंत्र्यांना चहा हवाय का?” ती म्हणाली: “एका रिकाम्या आठवड्याची गरज आहे.” त्याने चहाचा कप आणला, बशीवर ठेवला, आणि टेबलाच्या एका टोकाला बसला. तिने कोर्सच्या वाक्यावर बोट फिरवले. ज्या दिवशी तिने ते लिहिले, तेव्हा ती स्वतःशी म्हणाली होती: “लग्नानंतर.” लग्न झाल्यावर तिने सुरुवात घर स्थिरस्थावर झाल्यावर ठरवली. मग ती बढतीनंतरची झाली. बढती मिळाली, पण वाक्य जागेवरच राहिले.

तिने टेबलाच्या ड्रॉवरमधून जुनी वही काढली. ती कपाशेजारी ठेवली, आणि उघडली नाही. तिने कोर्सची वेबसाईट उघडली: तीन रिकामे रकाने आणि पैसे भरण्याचे एक बटण. तिने त्या रकान्यांकडे रोखून पाहिले, मग वेबसाईट बंद केली आणि नवऱ्याला म्हणाली: “उद्या.”

तुमच्या फोनमधील नोंदींच्या यादीतही वर्षानुवर्षे राहिलेले एक वाक्य आहे: “उद्यापासून सुरू करेन.” तुम्ही ते जुन्या फोनवरून नवीन फोनवर आणले. त्यातले एक अक्षरही बदललेले नाही.

मग या “उद्या”वर, आपण कधीही न पाहिलेल्या त्या माणसावर, आपण एवढा विश्वास का ठेवतो?

पुढे ढकलणे हा कदाचित सध्याच्या एखाद्या अस्वस्थ भावनेतून केलेला पळ असू शकतो, केवळ आळस नाही. आणि आपण ते काम “उद्याचा मी” नावाच्या एका व्यक्तीवर ढकलतो. आपण त्याच्याशी असा व्यवहार करतो जणू तो आपल्यापेक्षा अधिक कणखर आणि कमी व्यग्र आहे. पण तो जेव्हा येईल, तेव्हा तो तुम्हीच असाल, तेवढ्याच थकव्यासह आणि एकाने वाढलेल्या कामांच्या यादीसह.

पिअर्स स्टील यांनी त्यांच्या पुस्तकात «द प्रोक्रॅस्टिनेशन इक्वेशन» आपल्या पुढे ढकलण्यामागील कारणे शोधणाऱ्या डझनभर अभ्यासांचा आढावा घेतला आहे¹.

पाच मिनिटांनंतर ओसरणारी वेदनाशामक गोळी

पुढे ढकलणे ही वेळ व्यवस्थापनातील त्रुटी आहे, असा सर्वसामान्य समज आहे. पण संशोधकांनी त्याकडे पूर्णपणे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले: ती नंतर वेळेचे व्यवस्थापन करण्याची पद्धत नसून, आत्ता तुमचा मूड सुधारण्याची पद्धत आहे².

तुम्ही पुढे ढकललेल्या शेवटच्या कामाशी कोणती भावना जोडलेली होती: कंटाळा, अपयशाची भीती, की त्याच्या मूल्याबद्दलची शंका? जेव्हा तुम्ही ते काम बंद करता आणि दुसरे काहीतरी उघडता, तेव्हा त्वरित दिलासा मिळतो.

त्यातून पळ काढल्याचे बक्षीस तुम्हाला मिळते.

जर तुमचा मूड दररोज जड होत असेल, तर तीव्र चालढकल ही खचलेल्या मनःस्थितीशी, नैराश्याशी किंवा लक्ष केंद्रित करण्यातील अडचणींशी जोडलेली असू शकते; अशा वेळी या प्रकरणापेक्षा एखादा तज्ज्ञ तुम्हाला अधिक मदत करू शकेल.

उद्यामधला अनोळखी माणूस

फंक्शनल एमआरआयचा वापर केलेल्या एका अभ्यासात, सहभागींनी स्वतःचे आताचे आणि दहा वर्षांनंतरचे वर्णन करणाऱ्या गुणांचे मूल्यांकन केले, तसेच त्याच दोन काळांतील एका प्रसिद्ध व्यक्तीच्या गुणांचे मूल्यांकन केले. जेव्हा त्यांनी आपल्या भविष्यातील रूपाचा विचार केला, तेव्हा स्वतःबद्दल विचार करण्याशी संबंधित मेंदूच्या भागाची हालचाल ही आताच्या स्वतःचा विचार करताना होणाऱ्या हालचालीपेक्षा कमी होती³.

तुम्हाला स्वतःमध्ये आणि तुमच्या भविष्यातील रूपामध्ये एक अंतर जाणवू शकते, जणू काही तुम्ही दुसऱ्याच व्यक्तीचा विचार करत आहात⁴, ज्यामुळे आज जे ओझे तुम्हाला उचलायचे नाही, ते त्याच्यावर टाकणे सोपे जाते.

आणि तुमचा मेंदू नंतर येणाऱ्या गोष्टीपेक्षा समोर असलेल्या गोष्टीला अधिक महत्त्व देतो; याला “वर्तमान पूर्वग्रह” म्हणतात⁵.

याचा अर्थ प्रत्येक वेळी पुढे ढकलणे म्हणजे पळ काढणे असा होतो का? नाही.

कधीकधी पुढे ढकलणे हा खरोखरच शहाणपणाचा निर्णय असतो: गरजेचे सामान खरेदी करण्यासाठी पगाराची वाट पाहणे, किंवा पुन्हा धावणे सुरू करण्यासाठी सर्दी बरी होण्याची वाट पाहणे.

शहाणपणाच्या चालढकलीला एक स्पष्ट अट असते. पण पळ काढण्याची अट मात्र अस्पष्ट असते: “परिस्थिती निवळली की,” किंवा “आयुष्य नीट बसवले की.”

“दोन अशा देणग्या आहेत ज्यांच्या बाबतीत बहुतेक लोक फसवले जातात (त्यांचे मोल जाणत नाहीत): आरोग्य आणि मोकळा वेळ.” (अल-बुखारी 6412)⁶.

उद्यासोबत खरी मैत्री

“उद्याचा मी” याच्याशी तुमची मैत्री तेव्हा सुरू होते जेव्हा तुम्ही त्याच्यावर सगळे ढकलण्याऐवजी त्याचे ओझे हलके करता.

टॉमस कार्लाइल यांनी लिहिले: “जे कर्तव्य तुझ्या सर्वांत जवळ आहे, जे तुझे कर्तव्य असल्याचे तुला ठाऊक आहे, ते आधी पार पाड; आणि तुझे दुसरे कर्तव्य आधीच अधिक स्पष्ट होईल” (स्वैर अनुवाद)⁷.

तीन रिकामे रकाने

गुरुवारचे काम संपवण्यापूर्वी लीनाने नोंदणीचे पान पुन्हा उघडले. तिने एका कागदावर लिहिले: “मी आज रात्री नोंदणी करेन आणि सगळे नीट ठरवेन.” नवऱ्याला ती म्हणाली: “यावेळी मी पुढे ढकलणार नाही.” त्याने विचारले: “पहिली गोष्ट कोणती?” तिने एका लांबलचक यादीकडे पाहिले: कोर्सची फी, धड्याची वेळ, डिझाइनचे सॉफ्टवेअर आणि टेबलावरची जागा. तिने कागद उलटला. मागच्या बाजूला काहीच नव्हते. तिने स्वस्त कोर्स शोधण्यासाठी फोनकडे हात वाढवला, मग कपाशेजारी फोन परत ठेवला. समोरच्या पानावर नावाचा रकाना अजूनही रिकामाच होता. पण आज रात्रीच्या वचनाने कागदाची पुढची बाजू पूर्ण भरून गेली होती.

लीनाने दोन मिनिटांत नाव आणि ईमेल पत्ता भरला. पैसे भरण्याच्या रकान्यावर ती थांबली; तिने खर्चाची यादी उघडली आणि कोर्सचे पान बंद केले. तिच्या नवऱ्याने स्क्रीन बंद झालेली पाहिली. त्याने विचारले: “कुठपर्यंत पोहोचलीस?” तिने उत्तर दिले: “मी पैसे भरेन आणि गैरहजर राहीन या माझ्या भीतीपर्यंत.”

ती “पडलात तर” या ओळीकडे परत आली. कागदाच्या मागच्या बाजूला तिने ती भावना लिहिली, मग त्याहून छोटी कृती लिहिली: उद्या चहाच्या कपानंतर हप्त्याची रक्कम तपासून पाहणे. त्या रात्री तिने पर्यायी कोर्स शोधला नाही. तिने नाव आणि ईमेल सेव्ह करून ठेवले.

दुसऱ्या दिवशी नवऱ्याने बशीवर कप ठेवताच तिने पैसे भरण्याचे पान उघडले. ते पूर्ण केले. पहिल्या धड्याची वेळ तीन आठवड्यांनी, बुधवारी संध्याकाळी दिसली. तिने ती वेळ गुरुवारच्या कामाच्या पूर्ततेशेजारी लिहिली, कल्पनेतल्या रिकाम्या दिवशी नाही. ती म्हणाली: “एक रकाना भरण्यासाठी मला शांत आठवड्याची गरज नाही.”

नवऱ्याने विचारले: “आणि तुझे वडील? त्यांना कधी सांगणार?” तिने कॅलेंडरवर बोट स्थिर केले आणि म्हणाली: “पहिल्या धड्यानंतर.”

अनोळखी माणसाशी भेट

नोंदींचे ॲप उघडा आणि त्यातील सर्वात जुने “उद्या”चे वाक्य शोधा. मग एकच प्रश्न: ते पुढे ढकलून तुम्ही कोणत्या भावनेपासून पळ काढत आहात? कंटाळा? अपयशाची भीती? की तुम्ही त्यासाठी पात्र आहात याबद्दल शंका?

आणि हे पान बंद करण्यापूर्वी जर तुम्ही त्याचा एक छोटा भाग आत्ता पूर्ण केला, तर उद्याच्या स्वतःसाठी त्याच्या खाली एक वाक्य लिहा: “मी हे तुझ्यासाठी सुरू केले आहे, आता तू पूर्ण कर.”

आणि एका आठवड्यानंतर त्याच वाक्याकडे परत या: तुम्ही काम छोटे केल्यावर भावना ओसरली का, की तुम्ही अजूनही ज्याचे नाव सांगता येत नाही अशा अटीची वाट पाहत आहात?

त्याच रात्री लीनाच्या फोनचा पडदा “बाबा” या नावाने उजळला. विद्यापीठाची वही तिच्यासमोर बोधचिन्हांच्या पानावर उघडी होती. तिने नावाकडे पाहिले, पण फोनकडे हात वाढवला नाही. स्क्रीन बंद होईपर्यंत ते नाव चमकत राहिले.