سلاد کان پوءِ مٺائي

لينا اها هئي جنهن تي سندس ڪمپنيءَ جو سمورو اڪائونٽس کاتو ڀاڙيندو هو. ۽ جنهن هفتي هن مهيني جا کاتا وقت کان هڪ ڏينهن اڳ ئي بند ڪيا هئا، ان هفتي هن پنهنجي پيءُ وٽ وڃڻ جو ڇنڇر وارو هڪ ڪلاڪ ٽئين ڀيري ملتوي ڪري ڇڏيو.

سومر جي ڏينهن کيس حسابن ۾ ٻن عددن وچ ۾ هڪ اهڙو فرق مليو جنهن جي اهميت هڪ ڪپ ڪافيءَ جي قيمت کان وڌيڪ نه هئي. سندس کانسواءِ ٻئي ڪنهن ان تي ڌيان نه ڏنو هو، ۽ هوءَ ان کي صبح تائين ڇڏڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري هوءَ رات جو يارهين وڳي تائين ڪمپنيءَ ۾ ويٺي رهي. اڱاري جي ڏينهن شعبي جي هڪ ساٿياڻي غيرحاضر هئي، ته لينا ان غيرحاضر ساٿياڻيءَ جون فائلون کڻي پنهنجي ميز تي رکيون. خميس تي سندس مئنيجر سڄي شعبي سامهون چيو: «جيڪڏهن لينا نه هجي ها، ته اسان هن مهيني جا کاتا بند نه ڪري سگهون ها». ۽ پنهنجو ڪمپيوٽر بند ڪرڻ کان اڳ، هن ان وقت جو حساب لڳايو جيڪو هن پنهنجي ڊيوٽيءَ کان علاوه ڪمپنيءَ کي ڏنو هو: چوڏهن ڪلاڪ.

خميس جي شام هن پنهنجي فون جو ڪئلينڊر کوليو. ڇنڇر جي ڏينهن «پيءُ» جي نالي سان هڪ ڪلاڪ رکيل هو، جنهن کي هن اڳ ۾ به ٻه ڀيرا اڳتي وڌايو هو، ۽ هاڻي کيس ٻئي ڀيري ائين ڪرڻ جو سبب به ياد نه رهيو هو. هن پنهنجي آڱر ان تي رکي، ۽ ان کي ايندڙ ڇنڇر تائين ڇڪي وئي. هن پاڻ کي چيو: «مون هن هفتي تمام گهڻو ڪم ڪيو آهي، مون کي پنهنجي لاءِ هڪ ڇنڇر ملڻ گهرجي». ۽ هن اڃا تائين پنهنجي پيءُ کي ڪجهه نه لکيو هو.

۽ ساڳيو حساب ڪتاب توهان جي پنهنجي دسترخوان تي به هلندو رهي ٿو.

توهان فيصلو ڪيو ته اڄ مٺائي ناهي کائڻي. توهان بغير مانيءَ جي سلاد جي هڪ وڏي پليٽ گهرايو ٿا. توهان پنهنجي پاڻ مان ڪجهه مطمئن محسوس ڪريو ٿا. پوءِ ڪو توهان کان پڇي ٿو ته ڇا توهان مٺائيءَ جو ٽڪرو وٺندؤ؟ توهان ٻه ڀيرا سوچڻ کانسواءِ ئي ها ڪري ڇڏيو ٿا. توهان کي ڪو ڏوهه محسوس نٿو ٿئي. بلڪ توهان سمجهو ٿا ته توهان ان جا حقدار آهيو، ڄڻ سلاد توهان لاءِ ان کان پوءِ من پسند شيءِ کائڻ جو اجازت نامو خريد ڪري ورتو هجي.

ڪو سٺو ڪم ڪرڻ کان پوءِ، اسان کي لڳي ٿو ته اسان هڪ ڪريڊٽ ڪمائي ورتو آهي جنهن کي اسان ايندڙ ڪنهن ڪوتاهيءَ تي خرچ ڪري سگهون ٿا. اسان نيڪيءَ کي هڪ بهاني ۾ تبديل ڪري ڇڏيون ٿا، ڄڻ پهرين شيءِ ٻي شيءِ جي کوٽ پوري ڪري ڇڏيندي. نفسيات جا ماهر هن عمل کي «اخلاقي اجازت نامو» سڏين ٿا¹.

ته پوءِ اسان کي ڪو تضاد محسوس ٿيڻ کانسواءِ هي ڪيئن ٿئي ٿو؟

رابٽ ڪورزبان پنهنجي ڪتاب «توهان کانسواءِ ٻيا سڀ منافق ڇو آهن؟» ۾ ذهن کي اهڙن ذيلي نظامن طور بيان ڪري ٿو جيڪي لڳاتار هڪٻئي جي ڪم جو جائزو نٿا وٺن²؛ ڄڻ ڊائريڪٽرن جو اهڙو بورڊ جنهن جا ميمبر ڪڏهن گڏ نه ٿيندا هجن.

اهو ڪريڊٽ جنهن جو اسان تصور ڪريون ٿا

هڪ اڀياس ۾، شرڪت ڪندڙن کليل متڀيد وارا جملا رد ڪيا، پوءِ اهڙي نوڪريءَ جو خاڪو پڙهيو جيڪا عام طور تي مردن سان منسوب هوندي آهي. جن مردن پهريان پنهنجي «بي ڏوهائي» ثابت ڪئي هئي، انهن پنهنجي ساٿين جي ڀيٽ ۾ نوڪريءَ لاءِ مرد کي ئي ترجيح ڏيڻ جو لاڙو رکيو؛ پر عورتن ۾ اهو فرق نظر نه آيو³.

بعد واري هڪ تجزيي درجنن اڀياسن کي گڏ ڪيو، جنهن مان هڪ ننڍڙو ۽ تبديل ٿيندڙ اثر معلوم ٿيو⁴. اسان مان ڪجهه ماڻهن وٽ ۽ ڪجهه حالتن ۾ سٺو عمل بهاني ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.

آرام چوي ٿو: «مون ڪم مڪمل ڪيو، هاڻي مان آرام ڪندس». ۽ اجازت نامو چوي ٿو: «مون اتي ڪم مڪمل ڪيو، تنهنڪري هتي ڪوتاهي ڪرڻ منهنجو حق آهي». مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن توهان جي ڪاميابي واعدي خلافيءَ يا ڪنهن جي حق جي غفلت جو جواز بڻجي وڃي.

پنهنجي قول کي نڀائڻ ٻن الڳ کاتن ۾ ورهائي نٿو سگهجي. ۽ واعدي نڀائڻ جي حڪم ۾ فرمايو ويو آهي: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ اي ايمان وارؤ (پنھنجن) انجامن کي پاڙيو. (المائده: 1)⁵. پنهنجي ڪيل ڪنهن چڱائيءَ کي ڪنهن ٻئي واعدي کي ٽوڙڻ جو جواب نه بڻايو.

«مان نماز ڪيئن پڙهان جڏهن مان اڃا غلطيون ڪريان ٿو؟»

ڇا توهان کي اهو وقت ياد آهي جنهن سان اسان هي ڪتاب شروع ڪيو هو؟ هر روز پندرهن منٽ، آفيس يا يونيورسٽيءَ ۾، جيڪي توهان ڪڏهن به نه وڃائيندا آهيو. هاڻي اسان ان جي مقابلي واري ملاقات جو نالو پهريون ڀيرو ان جي چٽي نالي سان کڻون ٿا: نماز، ڏينهن ۾ پنج وقت. انهن پندرهن منٽن لاءِ لکيل وقت هوندو آهي، ماڻهو توهان جا واجهائيندا آهن، ۽ ڪو حاضرين لڳائيندو آهي. پر نماز جي وقتن تي ڪو اهڙو مئنيجر ناهي ويٺو جيڪو توهان جي غيرحاضري لکي. هي حاضرين تي نظر رکڻ جي طريقي جو فرق آهي، نه ڪي هر غيرحاضريءَ جي وضاحت؛ ڇاڪاڻ ته چٽي وقت واري ملاقات به ان ڳالهه سبب رڪجي سگهي ٿي جيڪا توهان جي اندر وهي پئي.

لينا آفيس واري پنهنجي چڱي ڪم کي پنهنجي پيءُ سان ڪوتاهي ڪرڻ جو اجازت نامو بڻايو. ۽ ڪجهه ماڻهو ان جي ابتڙ ڪندا آهن: هو اهڙي نيڪي ڇڏي ڏيندا آهن جيڪا هو ڪرڻ چاهين ٿا رڳو ان ڪري جو هنن اڃا پنهنجي ڪنهن ٻي غلطيءَ کي ناهي سڌاريو. هو چون ٿا: «مان نماز ڪيئن پڙهان جڏهن مان اڃا فلاڻو گناهه ڪري رهيو آهيان؟».

جيڪڏهن مڪمل هجڻ شروعات لاءِ شرط هجي ها، ته ڪنهن به ڪڏهن ڪا شيءِ شروع نه ڪئي هجي ها. توهان نماز جي وقت کي به قائم رکي سگهو ٿا ۽ پنهنجين غلطين جي به اصلاح ڪري سگهو ٿا. پهريون عمل ٻئي عمل جو پورائو نٿو ڪري، ۽ ٻئي عمل کي پهرين عمل کان محروم ڪرڻ جو سبب به نه بڻجڻ گهرجي. هي ٻن الڳ کاتن جو جائزو وٺڻ آهي، نه ڪي پاڻ تي ڪا فتويٰ جاري ڪرڻ.

۽ قرآن ۾ فرمايو ويو آهي: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ تحقيق چڱايون مداين کي نينديون آھن. (هود: 114)⁶. اها آيت نماز قائم ڪرڻ جي حڪم سان گڏ آئي آهي. چڱائي اهو قدم آهي جيڪو توهان کڻو ٿا، نه ڪي اهو انعام جنهن جو انتظار توهان مڪمل ٿيڻ تائين ڪريو.

۽ هڪ ٽيون در اڃا باقي آهي، جنهن کي هن ڪتاب جا اوزار نٿا کولي سگهن. ڪجهه ماڻهو اهڙا آهن جن نماز پڙهڻ ان ڪري نه ڇڏي آهي جو ڪو پڇڻ وارو ناهي، ۽ نه ان ڪري جو هو منافقت کان ڊڄن ٿا، بلڪ ان ڪري جو کين هاڻي يقين ناهي رهيو. هي هڪ حقيقي سبب آهي، وڪيل جي بهانن مان ڪو بهانو ناهي، ۽ نه ئي ان سان بهاني جهڙو ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. هن ڪتاب جا اوزار ان سوال جو جواب ڏين ٿا ته «مان ان ڳالهه کي ڇو ملتوي ڪريان ٿو جنهن تي مان مطمئن آهيان؟»، جڏهن ته هن در وٽ بيٺل شخص ان کان اڳ جو سوال پڇي ٿو: ڇا مان ان تي يقين رکان به ٿو؟ سندس سوال هڪ ٻئي قسم جي سچي مطالعي جو مستحق آهي، ۽ اهڙي شخص سان گفتگوءَ جو جيڪو ان سوال کي بنا ڪنهن خوف يا جلديءَ جي ٻڌي سگهي. هي باب رڳو ايترو ڪري سگهي ٿو ته ان شخص ۽ بهانا گهڙيندڙ ماڻهوءَ کي گڏ نه ملائي: پهرين کي جواب گهرجي، ۽ ٻئي کي آئينو.

ڪم ۽ گهر لاءِ هڪ ئي پيمانو

ڇنڇر جي ڏينهن لينا ڏهن وڳي تائين سمهي رهي. ٽي وڳي هن پنهنجي پيءُ سان چيٽ کولي ۽ لکيائين: «بابا، مهيني جي اختتام واري هفتي مون کي ٿڪائي ڇڏيو. ايندڙ ڇنڇر، انشاءَ الله». ۽ ان کان اڳ جو هوءَ «موڪليو» تي دٻائي، هن پنهنجي لکيل سٽ مٿان پنهنجا ئي ٻه پراڻا پيغام ڏٺا، جيڪي ساڳئي جملي تي ختم ٿين پيا.

هن بٽڻ نه دٻايو. هن نوٽس ۾ هڪ نئون صفحو کوليو ۽ پنهنجي هفتي کي هڪ ئي فهرست ۾ لکي ڇڏيو: ڊيوٽيءَ کان وڌيڪ چوڏهن ڪلاڪ. غيرحاضر ساٿياڻيءَ جون فائلون. وقت کان هڪ ڏينهن اڳ بند ٿيل مهينو. ۽ پڇاڙيءَ واري سٽ ۾: پيءُ جو هڪ ڪلاڪ، ٽئين ڀيري ملتوي ٿيل. جيڪڏهن ڪا ساٿياڻي وٽس اهڙي شيٽ کڻي اچي ها جنهن ۾ هڪ مد جو اضافو ٻئي مد جي کوٽ کي لڪائي ها، ته هوءَ ان کي هڪ ئي منٽ ۾ واپس ڪري ڇڏي ها. ۽ هن پاڻ به پنهنجي هفتي سان ائين ئي ڪيو هو. پوءِ هن پاڻ کان پڇيو: ڇا کيس اڃا به آرام جي ضرورت هئي؟ هوءَ ڏهن وڳي تائين ستي رهي هئي، ۽ هفتي جي ٿڪاوٽ مان سواءِ ان بابت ڳالهائڻ جي باقي ڪجهه به نه بچيو هو.

هوءَ چيٽ ڏانهن موٽي آئي، لکيل ڳالهه مٽائي ڇڏيائين، ۽ ٽائپ ڪيائين: «مان چار وڳي اينديس». هڪ منٽ کان پوءِ سندس پيءُ جواب ڏنو: «مون پاڻي چُلهه تي چاڙهي ڇڏيو آهي».

سندس پيءُ صوفي هيٺان بتين جي راند ڪڍي؛ يونيورسٽيءَ جي پهرين سال کان پوءِ هنن اها راند نه کيڏي هئي. لينا کيس مهيني جا حساب بند ڪرڻ بابت ٻڌايو، پر ڊزائننگ واري ڪورس بابت ڪجهه نه چيائين. سندس فون ڪار ۾ ئي رهيو، جيئن پهرين ڇنڇر واري هڪ ڪلاڪ ۾ هو. جڏهن هن کانئس سندس پهرين نوڪريءَ واري ڪهاڻيءَ جو باقي حصو پڇيو، ته هن پاشا ڦيرايا ۽ چيو: «ان لاءِ ته ڪنهن ڇنڇر تي هڪ ڪلاڪ کان به وڌيڪ وقت کپندو». هوءَ پهريون رائونڊ هارائي وئي، جنهن تي سندس پيءُ کليو: «اڪائونٽنٽ، ۽ ڳڻپ به نٿي اچئي؟».

جڏهن سندس پيءُ صوفي هيٺان راند موٽائي رکي، ته پورو هڪ ڪلاڪ گذري چڪو هو، ۽ نتيجو ٻه-هڪ هو، سندس حق ۾. دروازي تي هن چيو: «ايندڙ ڇنڇر، چار وڳي». ڪار ۾ لينا پنهنجي شعبي واري ساٿياڻيءَ جو پيغام ڏٺو جنهن ۾ هن هڪ فائل بابت پڇيو هو، تنهنڪري لينا لکيو: «سڀاڻي صبح جو». پوءِ هن لسٽ کولي، پڇاڙيءَ واري سٽ مان «ملتوي» جو لفظ مٽايو، ۽ ان جي جاءِ تي لکيائين: «پورو هڪ ڪلاڪ. ٻه رائونڊ هارائي ويس».

اهو واعدو جيڪو اڃا باقي آهي

اڄ رات هڪ اهڙو واعدو لکو جيڪو توهان تي اڃا باقي آهي، ۽ ان جي ڀرسان ڪا اهڙي چڱائي لکو جنهن کي توهان دير ڪرڻ جو جواز بڻايو ٿا. انهن ٻنهي کي ڌار ڪريو، ۽ هڪ هفتي اندر پهرين عمل ۽ ان جو وقت مقرر ڪريو. ۽ جڏهن اهو وقت اچي، ته جيڪو توهان ڪيو اهو رڪارڊ ڪريو، نه اهو جيڪو توهان سمجهو ٿا ته توهان ان جا حقدار آهيو.

۽ هاسٽل ۾، ڪريم راند ۾ پنهنجي ٽيم سان وڏي آواز ۾ ڳالهائي رهيو هو. پنهنجي بستري تان سندس روم ميٽ چيو: «ڇا تون آواز گهٽ…»، ته ان کان اڳ جو هو پنهنجي ڳالهه پوري ڪري، ڪريم چيو: «حاضر». روم ميٽ کليو: «مان تنهنجو پيءُ ناهيان». ڪريم پنهنجو آواز گهٽ ڪري ڇڏيو، پر هو کليو نه.