Macmacaanka saladhka ka dib

Lina waxay ahayd qofka ay waaxda xisaabaadka oo dhan ee shirkaddeedu ku tiirsanayd. Toddobaadkii ay xisaabaadka bisha xirtay maalin ka hor xilligii loogu talagalayna, waxay markii saddexaad dib u dhigtay saacaddii Sabtida ee aabbaheed.

Isniintii waxay xisaabta ka heshay farqi u dhexeeya laba tiro oo aan ka badnayn qiimaha koob bun ah. Qof kale ma dareemin iyada mooyee, mana aqbalin inay subaxa uga tagto, sidaas darteed waxay shirkadda ku sugnayd ilaa kow iyo tobankii fiidnimo. Talaadadii waxaa maqnayd saaxiibteed ka tirsan waaxda, markaasay Lina faylashii tii maqnayd miiskeeda u soo qaadday. Khamiistiina maamulaheedu wuxuu waaxda oo dhan hortooda ka yiri: “Lina la'aanteed ma aynu xiri lahayn bishan.” Ka hor intaanay kombiyuutarkeeda daminna, waxay isu geysay waqtigii ay shirkadda siisay ee ka baxsan saacadaha shaqada: afar iyo toban saacadood.

Fiidkii Khamiista waxay furtay jadwalka taleefankeeda. Sabtida waxaa ku jirtay saacad cinwaankeedu yahay “Aabbahay”, oo ay laba jeer hore u beddeshay, mana xusuusan sababta markii labaad. Farta ayay ku riixday, waxayna u jiidday Sabtida xigta. Waxay nafteeda ku tiri: “Aad baan u shaqeeyay toddobaadkan, waxaan mudanahay Sabti aniga ii gaar ah.” Weli waxba uma ay qorin aabbaheed.

Xisaabtaas oo kale ayaa ka socota miiskaaga adiga.

Waxaad go'aansatay inaadan maanta macmacaan cunin. Waxaad dalbanaysaa saxan weyn oo saladh ah, oo aan kibis lahayn. Waxaad naftaada ka dareemaysaa qanac yar. Dabadeed qof baa ku weydiinaya inaad doonayso gabal macmacaan ah. Waxaad oggolaanaysaa adigoon laba jeer ka fikirin. Ma dareemaysid wax dambi ah. Xaqiiqdii waxaad dareemaysaa inaad u qalanto, sidii iyadoo saladhku kuu soo iibiyey ruqsad aad ku cunto waxaad doonto ka dib.

Ka dib markaynu samayno wax wanaagsan, waxaynu dareennaa inaynu helnay kayd aynu ku bixinno gaabis dambe. Wanaagga waxaynu u rognaa cudurdaar, sidii iyadoo kan hore uu bixinayo kan dambe. Cilmi-nafsiyahannadu waxay habkan ugu yeeraan “Isu fasaxidda khaladka wanaag hore dartii”¹.

Sidee bay tani u dhacdaa innagoo aan dareemin wax iska hor imaad ah?

Robert Kurzban wuxuu maskaxda ku tilmaamayaa buuggiisa “Maxay dadka oo dhami, adiga mooyaane, laba-wajiilayaal u yihiin?” inay tahay hab-dhismeedyo hoose oo aan si joogto ah u dib u eegin shaqada midba midka kale²; sida gole maamul oo aanay xubnihiisu kulmin.

Kaydka aynu dhalanteedka u haysanno

Daraasad la sameeyay, ka qaybgalayaashu waxay diideen weedho midabtakoor cad ah, dabadeed waxay akhriyeen xaalad shaqo oo inta badan ragga loo nisbeeyo. Ragga marka hore caddeeyay “bari-yeelashadooda” waxay u janjeereen inay ninka u xushaan shaqada marka loo eego kuwa la midka ah; farqigana laguma arag haweenka dhexdiisa³.

Falanqayn dambe ayaa isu geysay tobannaan daraasadood, waxayna heshay saameyn yar oo kala duwan⁴. Ficilka wanaagsani wuxuu cudurdaar u noqon karaa qaar innaga mid ah duruufo qaarkood.

Nasashadu waxay leedahay: “Waan dhammaystiray, markaas waan nasanayaa.” Isu fasaxidduna waxay leedahay: “Halkaas baan wax ku qabtay, marka waxaan mudanahay inaan halkan ku gaabiyo.” Dhibaatadu waxay timaaddaa marka guushaadu noqoto ruqsad aad kaga baxdo ballan ama aad ku dayacdo xaq qof leeyahay.

Oofinta ballantu kuma qaybsanto laba xisaabood. Amarka oofinta ballantana: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Kuwa (xaqa) rumeeyow! Oofiya ballamaha. (Al-Maa'idah: 1)⁵. Wanaag aad samaysay ha ka dhigin jawaab ballan kale oo aadan oofin.

“Sideen u tukadaa anigoo weli khaldamaya?”

Ma xusuusataa ballanta aynu buuggan ku furannay? Shan iyo toban daqiiqo maalin kasta, goobta shaqada ama jaamacadda, oo aanad marnaba dhaafin. Hadda waxaynu magacaabaynaa waxa u dhigma: shan waqti oo salaad ah maalintii. Shan iyo tobanka daqiiqo waxaa ku jira waqti qoran, wejiyo ku sugaya, iyo qof xaadirinta qoraya. Waqtiyada salaaddana kuma sugayo maamule qoraya maqnaanshahaaga. Kani waa farqi dhanka dabagalka ah, ma aha sharraxaad maqnaansho kasta; waayo xataa ballan cad waxa carqaladayn kara waxa gudahaaga ka dhacaya.

Lina waxay wanaaggedii shaqada u adeegsatay inay nafteeda ugu fasaxdo gaabiska xagga aabbaheed. Waxaana jira qof taasi caksigeeda sameeya: wuxuu ka tagaa wanaagga uu doonayo sababtoo ah weli ma uu sixin khalad kale. Wuxuu leeyahay: “Sideen u tukadaa anigoo weli sidaas iyo sidaas samaynaya?”.

Haddii kaamilnimadu shardi u ahaan lahayd bilowga, cidina waxba ma bilaabteen. Waad ilaalin kartaa waqtiga salaadda, waana sixi kartaa waxa aad ku khaldantay. Ficilka koowaad ma bixinayo kan labaad, kan labaadna uma baahna inuu kaa reebo kan koowaad. Waa dib u eegis laba xisaabood ah, ma aha shahaado aad naftaada ka soo saarayso.

Qur'aankana waxa ku jira: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Xaqiiqdii wanaaggu wuxuu tiraa xumaanta. (Huud: 114)⁶. Aayaddu waxay la socotaa amarka oogidda salaadda. Wanaaggu waa tallaabo aad qaaddo, ma aha abaalmarin aad sugto ka dib markaad kaamil noqoto.

Waxaa hadhay albaab saddexaad, oo aanay qalabka buuggani furayn. Waxaa jira qof salaadda joojiyey ma aha dabagal la'aan darteed, mana aha isagoo ka baqaya munaafaqnimo, balse sababtoo ah ma hubo mar dambe. Tani waa sabab dhab ah, ma aha cudurdaar ka mid ah cudurdaarrada qareenka, mana habboona in loola dhaqmo sidii cudurdaar. Qalabka buuggani waxay ka jawaabayaan su'aasha ah “Maxaan dib ugu dhigaa waxa aan aaminsanahay?”, laakiin qofka albaabkan taagani wuxuu weydiinayaa ka hor intaas: ma aaminsanahayba markii hore? Su'aashiisuna waxay u qalantaa akhris daacad ah oo nooc kale ah, iyo wada-hadal lala yeesho qof qaadi kara su'aasha isagoon naxdin ama degdeg muujin. Waxa keliya ee cutubkani awoodo waa inaanu isku qaldin isaga iyo qofka cudurdaarrada samaynaya: kan hore wuxuu u baahan yahay jawaab, kan labaadna muraayad.

Hal halbeeg oo shaqada iyo guriga ah

Maalintii Sabtida Lina waxay seexatay ilaa tobankii. Saddexdii waxay furtay wada-sheekaysigii aabbaheed, waxayna qortay: “Aabbe, toddobaadkii xiritaanka bisha ayaa i daaliyey. Sabtida soo socota haddii Eebbe idmo.” Ka hor intaanay riixin “Dir”, waxay wixii ay qortay korkooda ku aragtay laba farriimood oo hore oo iyada ka yimid, oo ku dhammaanaya isla weedhaas.

Ma ay riixin. Waxay furtay bog cusub oo qoraallada ah, waxayna toddobaadkeeda ku qortay hal liis: afar iyo toban saacadood oo ka baxsan saacadaha shaqada. Faylashii saaxiibteedii maqnayd. Bil la xiray maalin ka hor xilligii loogu talagalay. Sadarka ugu dambeeyana: saacaddii aabbe, oo dib loo dhigay markii saddexaad. Haddii ay saaxiibteed u keeni lahayd jadwal uu dheeraad ku jira qodob ku daboolayo dhimis ku jirta qodob kale, waxay dib ugu celin lahayd hal daqiiqo gudaheed. Waana waxa ay iyadu ku samaysay toddobaadkeeda. Dabadeed waxay is weydiisay: weli ma waxay u baahan tahay nasasho? Waxay seexatay ilaa tobankii, daalkii toddobaadkana waxba kama hadhin marka laga reebo ka hadalkiisa.

Waxay ku noqotay wada-sheekaysigii, way tirtirtay wixii ay qortay, waxayna qortay: “Waxaan imaanayaa afarta.” Daqiiqad ka dib aabbaheed ayaa ku jawaabay: “Biyihii dabkaan saaray.”

Aabbaheed wuxuu soo saaray miiskii dhabanka ee fadhiga hoostiisa; ma ay ciyaarin tan iyo sannadkeedii koowaad ee jaamacadda. Waxay uga sheekaysay xiritaankii bisha, ee ugama sheekayn koorsadii naqshadaynta. Taleefankeedu wuxuu yaallay gaariga, sidii Sabtidii saacadda koowaad. Markay weydiisay qaybtii hadhay ee sheekada shaqadiisii ugu horreysay, wuxuu tuuray laadhuugii wuxuuna yiri: “Taasi waxay u baahan tahay Sabti ka dheer hal saac.” Waxay khasaartay wareeggii koowaad, markaasuu aabbaheed qoslay: “Xisaabiye, oo aan tirinta aqoon?”

Markii aabbaheed dib u celiyey miiskii dhabanka fadhiga hoostiisa, saacaddu waxay ahayd mid dhammaatay, natiijaduna waxay ahayd laba wareeg iyo hal, oo isagu leeyahay. Wuxuu albaabka agtiisa ku yiri: “Sabtida dambe, afarta.” Gaariga dhexdiisa waxay ka heshay farriin ka timid saaxiibteed ka tirsan waaxda oo weydiinaysa fayl, markaasay qortay: “Berri subaxdii.” Dabadeed waxay furtay liiskii, waxayna tirtirtay eraygii “dib loo dhigay” ee sadarka ugu dambeeyay, waxayna meeshiisa ku qortay: “Saacad buuxda. Waxaan khasaaray laba wareeg.”

Ballanta hadhay

Caawa qor hal ballan oo kugu dhiman, agteedana wanaag aad u isticmaasho inaad ku cudurdaarato dib u dhigista. Kala saar labadooda, oo go'aanso ficilka koowaad iyo xilligiisa toddobaad gudihiis. Marka xilligu yimaadana, diiwaangeli waxaad samaysay, ee ha diiwaangelin waxaad dareentay inaad u qalanto.

Hoyga ardayda dhexdiisa, Karim wuxuu kooxdiisa ciyaarta kula hadlayay cod dheer. Saaxiibkiis ayaa sariirtiisa ka bilaabay inuu yiraahdo: “Ma hoos u dhigi kartaa…”, Karimna wuxuu yiri: “Haye” ka hor intaanu dhammaystirin. Saaxiibkiis ayaa qoslay: “Aabbahaa ma ahi.” Karim codkiisii ayuu hoos u dhigay, mana qoslin.