Besh marta jiringlaydigan budilnik

O‘sha o‘n besh daqiqani eslaysanmi?

Boshliq kutayotgani uchun yoki ma’ruza zalida isming o‘qilishi uchun borgan uchrashuving. So‘ngra boshqa uchrashuvlaring: yopiq kitob, eshik oldidagi poyabzal va onangga va’da bergan qo‘ng‘irog‘ing. Ulardan har biri o‘tib ketgan sari, so‘zing harakatga aylanishiga bo‘lgan ishonchingdan nimadir yo‘qotar eding.

Kunda o‘n besh daqiqani asray olmasang, qolgan sakkiz soatni ko‘tara olishingga qanday qilib birovni ishontira olasan? Bu boshliqning mantiqi va u tashqaridan kelar ekan, biz uni juda yaxshi tushunamiz.

Birinchi bobda esa bir ertalabning o‘zida budilnikni besh marta eshitgan eding, ularning orasida tunda qaror qilganingni kechiktiradigan qo‘l bor edi. Endi manzara kengaymoqda: kun davomida taqsimlangan beshta nido, ularning har biri qo‘lingdagi narsani qo‘yib, o‘rningdan turishga chorlaydi. Ular besh vaqt namozning nidolaridir.

Sen o‘sha insonning o‘zisan

Namoz o‘qishga va’da berganingda ham, piyoda yurishga, kitob o‘qishga yoki onangga qo‘ng‘iroq qilishga va’da berganingda ham sen o‘sha insonning o‘zisan. Shuning uchun biz namozni bu yerda o‘zidan oldingi har bir va’dani o‘qiganimizdek o‘qiymiz. U butun kitobdagi narsalarning eng yorqin namunasidir: shartlari tayyor kelgan uchrashuv. Uning belgilangan vaqti bor, uni tanlashing shart emas; boshlanishini e’lon qiluvchi nido bor va masjidda yoki har qanday pokiza joyda turadigan o‘rning bor. Kuningdagi besh vaqt namozning jami o‘n beshdan yigirma daqiqagacha vaqtni oladi — ushbu kitob boshlangan uchrashuv miqdoricha.

Shunga qaramay, bu uchrashuv biz buzadigan eng katta va’da bo‘lishi mumkin. Vaqtini va joyini bilamiz, nidosini eshitamiz, so‘ng kitob boblarida ko‘rganimiz o‘sha mexanizmlar orqali uni o‘tkazib yuboramiz. Nido yangraydi-yu, biz: “Birozdan keyin”, deymiz — xuddi Karimning bosh barmog‘i yugurish budilnigini o‘chirgani kabi. Advokat esa mantiqiy sabab topadi: qo‘limizdagi ish kutib turolmaydi. Band bo‘lgan kun esa: “Faqat bir marta”, deydigan istisnomizga aylanadi. Agar bir namoz o‘tib ketsa: “Modomiki buzib qo‘ygan ekanman, endi farqi yo‘q”, deydigan ovozni eshitamiz va undan keyingisini ham o‘tkazib yuboramiz.

Birinchi bobda Bandura bilan birga muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik tajribalari harakat qilish qobiliyatingni his etish manbalaridan biri ekanini ko‘rgan edik¹. Bu bir uchrashuvda qoqilishing butun hayotingga hukm chiqaradi degani emas. Ammo u seni yanada aniqroq savolga chorlaydi: va’da berayotganingda sen kimsan? Va bugun va’daga vafo qilish daftaringga qo‘sha oladigan kichik amaling qaysi?

Namozni kanda qilmaslikning o‘zi parhezingga yoki dars tayyorlashingga amal qilish uchun kifoya qiladi, deb aytmaymiz; chunki o‘zini tiyish mashqining boshqa sohalarga ko‘chishi bo‘yicha dalillar turlichadir². Avvalgi va’dangdan qanday boshlashni o‘rganib olgan bo‘lsang ham, har bir va’daning o‘z mehnati va tayyorgarligi bor.

Vosita esa ushbu kitobdagi har bir va’da bilan sinab ko‘rganimiz o‘sha vositadir. Tayyor shartlar sening o‘rningga oyoqlaringni harakatga keltirmaydi; tartibga solish kerak bo‘lgan narsa — sening yetib borishingdir: qayerda bo‘lasan, nimani qo‘yib ketasan va oldingi vazifa vaqtni yutib yuborishiga qanday yo‘l qo‘ymaysan.

Ish uchrashuvingni asrashing, ammo bu uchrashuvni kuningdan nima ortib qolsa, shunga qoldirishing mumkin. To‘rtinchi bobdagi hafta qaydlariga qaraganingdek, bu tafovutga qara: unga nom ber, so‘ng tezkor bahona keltirmasdan yoki o‘zingga hukm chiqarmasdan, keyingi nido yangraganda nima qilishingni o‘zgartir.

Bu uchrashuv kim uchun?

Boshliqning uchrashuvi mavjud, chunki boshliq sening mehnatingga muhtoj. Namozimizga esa Alloh behojatdir: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Kim jihod (jidd-u jahd) qilsa, faqat o‘z foydasi uchungina qiladir. Albatta, Alloh olamlardan behojatdir. (Al-Ankabut: 6)³. Manfaat esa o‘zimiz uchundir. Ushbu kitob uning bir tomonida to‘xtaladi: kunda besh marta ishingdan va ekraningdan o‘rningdan turasan-da, seni deyarli oqizib ketayozgan kunda o‘z qaroringni qaytarib olasan.

Kuning uchun beshta langar

Ikkinchi bobda kichik odatni bog‘lash uchun mustahkam langarlar izlagan edik: ertalabki qahva, ishga yetib borish va kechki ovqatning tugashi. Senda esa butun vaqt davomida har kuni qaytadigan beshta langar bor edi: namoz nidolari. Azon vaqtlari yil davomida quyosh bilan birga siljiydi, ammo nidolar kelishda davom etadi; ishora esa soatdagi raqam emas, tovushdir. O‘z joyingdagi vaqtini bilib ol, so‘ng uning atrofidagini tartibga sol.

Bomdoddan keyin darslaringni ochishing, tushlik tanaffusini peshin atrofiga to‘g‘rilashing, asrdan keyin piyoda yurishing, shomdan keyin oilangga vaqt ajratishing va xuftondan keyin kuningni yakunlashga kirishishing mumkin.

Besh langarni yigirmata va’da bilan to‘ldirib tashlama. O‘zing asraydigan namozdan keyin bitta odatni tanla va vaqtidan oldin uning kitobini yoki poyabzalini tayyorlab qo‘y. Namoz tugagach, keyingi qadamni bilasan.

Linaning yangi ofisida peshin azoni ko‘chaning narigi tomonidagi masjiddan keladi, yorug‘i uning qog‘oziga tushadigan o‘sha deraza orqali. Ramazonda u muazzin nidosini tugatmasdan turib o‘rnidan turardi. Hayitdan keyin esa azon unga biror dizayn o‘rtasida kela boshladi va u ichida: “Birozdan keyin”, deydi. So‘ng yig‘ilish keladi, so‘ng mijoz so‘ragan tuzatish, shunda u peshin namozini shoshib, asrga bir necha daqiqa qolganda o‘qiydi, ko‘zi soatda.

Buni u haftasini hisob-kitoblarni tekshirganidek ko‘rib chiqqan kuni payqadi: ertalabki yig‘ilishga bir daqiqa ham kechikmagan, peshin nidosiga esa faqat bir marta turgan edi. Hayitdan keyingi muzlatkichdagi qog‘ozni esladi va yangi ro‘yxat yozmadi. U faqat peshinni tanladi.

Yakshanba kuni ertalab u ish stoli tortmasiga eski universitet daftari bilan oddiy qalam solib qo‘ydi va peshindan bir necha daqiqa oldin tahorat oldi. Ko‘chaning narigi tomonidan “Allohu akbar” ko‘tarilganda faylni saqladi va yo‘lakning oxiridagi namozxonaga bordi. Hamkasbi: “Qayoqqa?” deb so‘radi. U: “O‘n besh daqiqa, qaytaman”, dedi. Namozdan keyin u kompaniya fayliga qaytmadi. Daftarni ochdi va azon kelgan derazani chizdi.

Chorshanba kuni bir yig‘ilish asrga yaqinlashgunga qadar cho‘zildi, shuning uchun u peshinni yig‘ilishdan chiqqach, o‘tgan haftalardagidek shoshib o‘qidi. U chorshanbani haftasi ustidan hukmga aylantirmadi; payshanba kuni birinchi “Allohu akbar”dayoq faylni saqladi. Hafta oxiriga kelib daftarda to‘rtta deraza bor edi, har birida har xil yorug‘lik.

Asragan har bir namozing — sen bajargan va’dadir. Vafo takrorlangan sari so‘zing o‘z huzuringda qandaydir qadr-qimmatini tiklashi mumkin. Turaman deding, so‘ng turding. Endi boshqa narsaga va’da berganingda eslaydigan amaling bor.

O‘rganganlarimiz sen bilan birga qaytadi

Va’da berayotganingda sen kimsan? Birinchi qismda: vaqt, joy va guvoh, mustahkam langar, kelishib bo‘lmaydigan chiziq va qilgan ishlaring daftari. Ikkinchisida: sening do‘sting “erta”, advokat, o‘zingni mukofotlaydigan shirinlik va meros qilib olganlaringdan o‘zing tanlagan narsa. Uchinchisida: amal uni qilganga berilgan hukmdan boshqa narsa, g‘azab so‘zdan boshqa narsa, ko‘ngildan o‘tgan o‘y qarordan boshqa narsa va qo‘lingdagi narsa qo‘lingda bo‘lmagan narsadan boshqa narsa. To‘rtinchisida: rolingni kim uchun ijro etyapsan, bor narsalaringdan nimani ko‘rmayapsan, o‘zingga bergan istisnoing va sening nomingdan tanlash huquqini talab qilayotgan kimsa. Beshinchisida: fasldan kunga, ekrandan kechki ovqatga va toyilishdan keyingi uchrashuvgacha.

Hayitdan keyin otasi chaqirgan shanba kuni Lina yetib keldi; ilk bor otasining uyida biror narsa buzilmagan holda uni o‘zi chaqirgan edi. Otasi stol ustiga kichik yog‘och quticha qo‘yib qo‘ygan ekan. Lina: “Otvyortka qani?”, dedi. Otasi: “Bugun buzilgan narsa yo‘q”, dedi. U o‘tirdi va stol ustiga eski universitet daftarini qo‘ydi, unda haftaning to‘rtta derazasi bor edi. Otasi qutichani yopiq holda qoldirib, jez qulf ustida bosh barmog‘ini yurgizdi. Lina oshxona eshigidan ziravorlar idishlarini va ularning yorliqlarida otasining qiya yozuvini ko‘rdi. O‘zi tanlagan va meros qilib olgan narsalarni ko‘rib chiqqanidan beri ko‘ngliga tukkan savolni berdi: “Nega aynan hisobchilikni tanlagan edingiz, dada?”. Otasi: “Hisob-kitobda yaxshi eding”, dedi. Lina: “Bu esa savolning yarmiga javob xolos”, dedi. Otasi jilmaydi, so‘ng cho‘ntagidan kichik kalit chiqardi.

Qutichani ochdi. Ichida uchlari qotib qolgan mo‘yqalamlar bor edi, ba’zilari bir-biriga yopishib qolgandi. Lina bittasini ko‘tardi; u bilan birga ikkinchisi ham qo‘shilib ko‘tarildi. Otasi: “Oxirgi kunimda ularni yuvmagan edim”, dedi. Ikki mo‘yqalamni ajratmoqchi bo‘ldi, so‘ng qo‘ydi. Lina: “Shuncha yil o‘tib ham ularni yuvishga vaqt topmadingizmi?”, dedi. Otasi: “Menga jadval tuzishni boshlama”, dedi. Lina kuldi; otasi bu ohangni taniy boshlagan edi.

Otasi birinchi ishi haqida, hayotida qo‘li uning qo‘lidan ko‘ra mustahkamroq odamni ko‘rmagan ustasi haqida so‘zlab berdi. U do‘konlarning nomlarini yozar, otasiga esa bo‘yoqlarni aralashtirish va mo‘yqalamlarni tozalashni qoldirardi. Bir gal usta kelmay qoldi va otasi peshlavhani to‘liq o‘zi yozdi. Usta qaytib keldi, uning oldida turdi, so‘ng unga kunlik ish haqini uzatdi. Peshlavha u yerda yillar davomida turdi va otasi o‘sha ko‘chadan o‘tishni hamda unga yetmasdan boshini ko‘tarib qarashni yaxshi ko‘rardi.

“Undan keyin peshlavhalarni yolg‘iz o‘zim yozadigan bo‘ldim. Bir kuni otam keldi va yengimdagi bo‘yoqni ko‘rdi”. Otasi Linaning qo‘lidagi mo‘yqalamga qarab to‘xtadi. “Dedi: bu kasb emas”. Lina: “Keyin-chi?”, deb so‘radi. Otasi: “Menga boshqa ish topib berdi”, dedi. Mo‘yqalamlarga ishora qildi: “O‘sha kuni ularni yuvmadim”. Oshxonada choynak hushtak chaldi, ammo hech birlari uni o‘chirish uchun o‘rinlaridan turmadi.

Otasi: “Hech kim senga bu gapni aytmasin deb senga hisobchilikni tanlagan edim”, dedi. Lina mo‘yqalamni quticha chetiga qo‘ydi. Dedi: “Lekin siz buni boshqacha yo‘l bilan aytdingiz”. Otasi unga qaradi va nufuzli kompaniya haqidagi gapga qaytmadi. Lina daftarini ikkinchi kursida chizgan logotipi sahifasiga ochib, unga qaratdi. Shanba kungi bir soat endi o‘n daqiqada tugaydigan bo‘lib qolgan edi; bu safar Lina otasining oldida bir soatdan ko‘proq qoldi. Otasi unga kichik likopchada choy olib keldi; Lina likopcha ranglarni aralashtirishga yarashini aytdi. Otasi: “Oxirgi choy likopcham bo‘lsa ham, olaqol”, dedi. Lina bo‘sh stakan qidirdi. Unga iliq suv to‘ldirdi va ichiga bitta mo‘yqalamni bo‘ktirdi. Unga hech narsa va’da qilmadi. Mo‘yqalamni suvda qimirlatdi va eski bo‘yoq eri boshladi.

Oila bag‘ridan yotoqxonaga qaytgach, Karim “Otam uchunmi, yoki o‘zim uchun” hujjatini chiroq ostiga qo‘ydi. Oylar oldin imzosiz qoldirgan satrini o‘qidi. O‘yinni yopish vaqtini “Otam uchun” katagidan “O‘zim uchun” katagiga o‘tkazdi va uning ostiga yozdi: “Besh marta kechiktirmasdan uyg‘onishni xohlaganim uchun uni yopaman”. Xonadoshi karavotdan: “Tugatdingmi?”, deb so‘radi. Karim: “Boshladim”, dedi. Qalamni qo‘lga oldi va imzo chekdi: Karim. So‘ng namoz vaqtlari jadvalini ochdi va peshinni ertangi rejaning birinchi langari sifatida tanladi. Joyini, undan oldin to‘xtatadigan ishini va undan keyingi ikki sahifani yozdi. Hamyonidan chetlari siyqalangan “Men hatto bazmlarda ham chekmayman” kartochkasini chiqardi. Uni qog‘oz yoniga qo‘ydi va qalamni yopdi.

Uxlashdan oldin Karim yozdan beri ilk bor sumkasining old cho‘ntagini ochdi va singlisi solib qo‘ygan rasmni topdi: o‘sha stol va kattaroq bo‘lgan ko‘k bola. Bir yil oldin birinchi rasmni suyab qo‘yganidek, uni stol ustidagi chiroq yoniga ilib qo‘ydi. Stol ustida telefon yo‘q edi. Ertangi reja chiroq yonida turardi, hujjat ostidagi imzosi esa qurib qolgandi. U tortmani ochdi va konvertni chiqardi. Barmog‘ini uning siyqalangan burchagi ustida yurgizdi, so‘ng chetini yirtib, buklangan qog‘ozni oldi. Uni yorug‘lik ostida yozdi.

Bu chetlari sarg‘aygan, buklangan joylari yumshab qolgan eski qog‘oz edi. Yozuv otasining xati edi, ammo muzlatkich jadvalidagi yozuviga qaraganda kichikroq va unchalik dadil emasdi.

Tepasida: “Shu yil”. Uning ostida esa uch satr: Yugurish. Har oyda bitta kitob. Ingliz tili.

Karim yil boshida telefoniga yozgan o‘sha ro‘yxat, satrma-satr.

“Yugurish” yonida o‘n to‘rtta kichik belgi bor edi, har bir ertalab uchun bittadan. Ulardan keyin esa sahifa oxirigacha xuddi shunday diqqat bilan chizilgan bo‘sh kataklar kelgandi.

Qog‘ozning eng pastida esa yangiroq siyoh bilan, o‘ziga tanish otasining dastxatida bir satr bor edi:

“Buni sening yoshingda yozgan edim. Mendan hech kim so‘ramagan.”

Olti so‘z. Karim ularni bir marta sanab chiqdi, so‘ng qog‘ozni ko‘rib turishi uchun singlisining rasmi yoniga, chiroqqa suyab qo‘ydi.

Ertalab devordan yugurish qog‘ozini — belgilari va nollari bilan birga — oldi va uni otasining qog‘ozi yoniga qo‘ydi. Ikkalasini birga rasmga tushirdi, suratni otasiga yubordi va tagiga yozdi: “Yakshanba, soat olti. Sizdan so‘rayman: Yugurdingizmi?”

Bir daqiqadan so‘ng javob keldi: “Barakalla.”

Qo‘lida telefon bilan Karim har doim undan keyin keladigan so‘zni kutdi.

U kelmadi.

Hayotingda o‘z qog‘ozini yozgan-u, hech kim undan so‘ramagan kim bor? Bu hafta undan “lekin”siz bitta savol so‘ra.

Eshik ochiq

Agar uning vaqtidan emas, namozning o‘zidan shubhada bo‘lsang, savolingni yoz va hali yetib bormagan ishonchingni bordek ko‘rsatmasdan, uni tinglaydigan hamda ilm va omonatdorlik bilan javob beradigan kishini izla. Agar din nomidan gapirgan kimsa senga ozor yetkazgan bo‘lsa, o‘zingni undan himoya qilishga va o‘sha ovozga qaytmasdan, namozga uning ovozidan uzoqda qarashga haqlisan.

Qad rostla… hatto yuzinchi marta bo‘lsa ham.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Bas, albatta, qiyinchilik bilan birga osonlik bordir. Albatta, qiyinchilik bilan birga osonlik bordir. (Ash-Sharh: 5–6)⁴.

Payg‘ambarimizdan ﷺ Allohga eng sevimli amallar qaysi deb so‘ralganda, u zot: “Eng bardavomi, garchi oz bo‘lsa ham”, dedilar va: “Qurbingiz yetadigan amallarnigina zimmangizga oling”, dedilar (al-Buxoriy 6465)⁵.