So o haaliri e innde asamaan

E honndu Karim ina woni ɓataake o winndi lewruuji ko adii, tawa o neldaaki. O ruttii galle e suudu almudɓe, o udditi ɗum caggal nde o wurtini ko woni e jiiba makko; naamnal ngal o naamnoo jannginoowo halka makko ɓooyka ko faati e daliilu mo o faamaano. O janngi diidol aranndeere. E cakkitiire mayre ina woni konngol «ko ngam ɗum», tee les seŋgel buttoŋ famɗo ina woni mo nyoƴƴaade gootal tan yottan. Sarjetee ina seerndaa, tee batiri ina yottoo jemma goɗɗa.

O siftori suudu famɗo e wuro makko. Yimɓe sappo e leydi, tee paɗe maɓɓe ɓadii damal, kala gooto anndi paɗe makko e nokku mayre. Karim ina hettoo haala nde naamnal, tee jannginoowo ina ɓamta hoore, o acca mo cakkitiire konngol ngol. Naamnal ngal haaɗaano nastinoore juutnde.

Gootel o wi’i: «Ɗum mi anndaa ɗum, mi ƴeewtat». Ñalnde ndeen Karim ruttii galle tawa o yejjitii feccere e jaŋde, kono o ɓami konngol ndee.

Hannde jannginoowo makko ɓooyngo ina jogii gaadol mo yimɓe ɓuri ujunaaji teemedere ina tokka. Karim udditi winndaaɗe makko cakkitiire, caggal ɗuum kabaaruji; yettooji tokkooji, e natalleeji famɗi yimɓe o anndaa. O nyoƴƴi buttoŋ «ɗum ina weli» no o waɗata kala laabi. O ruttii e binndol makko aranndeere, o ɓeydi «Yaafu kam ngam tampugol» hade naamnal ngal. O yaadi kollere makko feewde nelde, caggal ɗuum o ɓadini hello ngo ngam laaɓnude konngol ngol jannginoowo janngata arande.

Karim ruttini winndude naamnal ngal laabi tati. E laabi aranndeere o hebbini ɗum e yettooji jannginoowo, e ɗiɗmere o wurtini nokku o yeddi heen, e tataɓere ɗum wonti naamnal ko faati e huunde o anndi jaabawol mayre. Gollodiiɗo makko e suudu wi’i: «Ndee ko ko faamaaka-ɗaa?». Karim ndaari binndol ndee. O wi’i: «Alaa». O janngi konngol aranndeere e kaayitafee ɓooyngo, caggal ɗuum o ruttini ɗum e fuɗɗoode ɓataake. O suɓi jemma Alarba ngam nelde. Nde Alarba ari o naati e winndaaɗe jannginoowo e nokku ɓataake, o accii heen yerduye kesere. Saanga ndee timmi, naamnal ngal neldaaka.

Foti daande mo a anndi ɓadi ma ɓuri daliilu mayre. Natal mayre mawni e yeeso maa, haa naamnal maa famɗi haa «ko ngam ɗum» yaltii heen. Mbele a daari ngam faamaa-ɗaa, walla ngam a yiɗaa feeñu mo yeddi? Teddungal ina waawi ɓoyde tawa naamnal acce nokku mayre.

Jannginoowo mo ñaawaaka ina ruurta nokku binndol e nokku mo firtoowo ɗum. Caɗeele ko haɗugol naamnal; jannginoowo diine ɓaawo mum tigi haɗaa naamnal.

Jannginoowo Karim wi’i gootel: «Ɗum mi anndaa». Kono wonaa kala daande ina haɓa naamnal. Foti tuugaa e gooto ɗaɓɓooɗo laamu sifaaji tati: ɗaɓɓal duumiiɗal ngam teddungal, e ndaartugol yimɓe hono kuutorɗe, e ŋakkugol ñaagaare e naawnugol mo o addata goɗɗo¹. Mo jogii ɗum ɓuri doole foti wiɗta doole ɓurɗe mawnude e naamnooji famɗuɗi. Kadi minbar mo joom makko naamnaaka ina hokka ko heewi.

Sifaaji ɗii cifataa kala jannginoowo, tee ngaɗataa ñawu hakkille wonde ɗaɓɓal laamu. Ko en ƴeewata ko wonde ñaawaaka, nde ɓen ndaaroowo ndokki ɗum.

Ko ngam ɗum en jaɓa daande gootere no feewi nii?

E ƴeewndo Milgram e hitaande 1963, wallitooɓe ngaɗi gollal «jannginoowo», tee ɓe ɗaɓɓaa ɓe ɓeydina njaayuuji kaharaba kala nde «ekkoowo» tampii caggal tabbere. Ekkoowo ngoo ko e fedde ƴeewndo ndee, tee njaayuuji ɗii ko fenaande; kono wallitooɓe ɓe anndaano ɗum.

Nde ɓanndu bannge goɗngo fiyi tabbere, caggal ɗuum o accii jaabude, woɗɗa e maɓɓe salii. Gorko mo ɓorgo laboratoori wi’i: «Ƴeewndo ndee ina ɗaɓɓa a jokka». Heewɓe e maɓɓe jokkii, tawa alaa kulol walla ñaawoore.

Hedde 26 e 40, hono 65%, ngari haa e njaayu ɓurngu mawnude². Ɗum limgal ƴeewndo gootiiɗo, wonaa ñaawoore e dow neɗɗo; kono ɗum waɗi yeeso ndaarde jokkugol laamu mo naamnaa caɗi ina haani ƴeewteede.

Milgram binndi ƴeewndooji ɗii e Obedience to Authority (1974)³. Ɗum fiɗɗi yeddugol mawngol e ko faati e neydi maɗɗa e kaaɗdi ko ƴetteteeɗo heen.

Ko ngam ɗum caɗi ruttude?

Wayliude miijo e yeeso yimɓe sappo ɓuri famɗude njoɓdi ɓuri ruttude e yeeso fedde mawnde; foti ruttugol wonta habaru woɗɗi kuutorta e makko.

E ƴeewndo Deutsch e Gerard, ɓen holli ñaawooje maɓɓe ɓuri ɓe tiidi heen, ɓuri ɓe winndi ɗe caggal ɗuum ɓe mashi ɗe tawa goɗɗo yi’aani⁴. Holliigo foti caɗa ruttude.

Foti nanude naamnooji ɓoyyoo nde laamu yaajii⁵⁶. Kono ɗum ngonaa ko tawata kala mo jogii baawɗe; wiɗtooɓe ɓe tigi ina sifoo ɓen reenata laamu maɓɓe e ndaartugol yimɓe goɗɗe, e jaɓde yeddugol. Limgal tokkoowo ngaɗataa ñaawoore: teskaa ko waɗa naamnal.

Nde konngol wonta teddinaaɗo

Deftere «Thought Reform and the Psychology of Totalism» (1961)⁷ ina sifoo «ganndal teddinaaɗal» e fedde ɓe ngaɗata hakkille: ɓe ndaara goongɗinal maɓɓe hono goonga teddunde naamnaaka, tee ɓe ndaaroo ɗum ina jogii hoolaare ganndal ngal fewataa.

Nde daande yottii e nokku ndun, naamno: mbele ɗum goonga, walla mi yiɗi gooŋɗinde ɗum ngam joom ɗum dow sikke? Ceertugol wonaa e teddude jannginoowo, kono e haɗugol naamnal tigi.

Kadi miijo duñoraango yiɗde ko wiɗtude daliilu ngam ko en yiɗi gooŋɗinde, ndelle ƴeewtude goonga e hakkunde-hakkunde⁸.

Nde en seerndi ɓataake e mo ɓamta ɗum, ndikka ngam no ɗum ngaɗirtee ina heddi kadi: «Yaa Aysha, Alla ko neweeɗo, O yiɗi newaare, O hokka e newaare ko O hokkataa e tiiɗnaare, e ko O hokkataa e ko feere makko» (Muslim 2593)⁹. Newaare ittataa naamnal, tee naamnal goonga ittataa teddungal.

Seerndin ɓataake o e ɓamɗo ɗum

Aɗa waawi janngude e jannginoowo tawa a hokkaa mo hakkille maa. Teddungal makko acca ma hakke naamnude, tee ruttugol timmuɗo ɓamtu ɗum.

Nde saanga yaadi, Karim udditi diidol «So a yanii». O wurtini teddungal e yerduye, o acci toɓɓere gootere mo o faamaano daliilu mayre, o suɓi jemma ñalnde garoowo. Gollodiiɗo makko wi’i: «Nelu ɗum hade a ruttinde ɗum». Karim janngi naamnal ngal laabi gootiri, caggal ɗuum o nyoƴƴi. Jaabawol ari jemma ndeen tawa alaa. O udditi haala subaka, o tawaano hay huunde; o ɓadii nelde yerduye, caggal ɗuum o waɗi honndu ndu woɗɗa.

Caggal balɗe ɗiɗi daliilu ari, tee les toɓɓere goɗngere konngol: «Ɗum mi anndaa, mi ƴeewtat». Karim udditi iwtorde, o winndi bannge ko o faami maande famɗo, o acci toɓɓere goɗngere diidol ceeɗuɗo. O wi’i e gollodiiɗo makko: «Miɗo naamna ko faati e daliilu, tee mi hokka mo sahaa».

So gooto mo haala e innde diine naawni ma, seerndin ɓataake o e ɓamɗo ɗum. Woto waɗ daande makko laawol gootol ngam faamude ɗum.

Hade a hokkaade caabi hakkille maa

1. Hol daande mo a hoyaa yeddude? E ko ngam ɗum kanko tigi?
2. Mbele aɗa nana wonde sikke e konngol makko ko sikke e Alla tigi?
3. Nde cakkitiire a nanii mo wi’i: «Mi anndaa» walla «Mi luurunoo»?
4. Hol naamnal ngal a kulii naamnude mo? E ko ngam ɗum a kuli ngal no feewi?

E jemma capanɗe ɗiɗi e jeeɗiɗmere e Suumaye, Lina udditi limgal winndaaɗe e honndu mum, o nyoƴƴi buttoŋ winndugol. Hade o haalude, binndol ɓooyngol e daande mum feeñi dow limgal.