तो स्वर्गाच्या नावाने बोलतो तेव्हा

करीमच्या फोनमध्ये त्याने काही महिन्यांपूर्वी लिहिलेला एक संदेश होता जो त्याने कधीही पाठवला नव्हता. घरी जाऊन तो वसतिगृहात परत आला होता, आणि बॅग रिकामी केल्यावर त्याने तो उघडला; आपल्या जुन्या अभ्यास मंडळाच्या शिक्षकाला न समजलेल्या एका पुराव्याबद्दल विचारलेला तो एक प्रश्न होता. त्याने पहिली ओळ वाचली. तिच्या शेवटी “का” हा शब्द होता, आणि पडद्याच्या तळाशी एक छोटे बटण होते ज्याला फक्त एका स्पर्शाची गरज होती. चार्जर काढलेला होता, आणि बॅटरी आणखी एका संध्याकाळसाठी पुरेशी होती.

त्याला त्याच्या गावातील ती छोटी खोली आठवली. जमिनीवर बसलेले दहा जण, आणि दारापाशी त्यांचे बूट, प्रत्येकाला आपल्या ठेवलेल्या जागेवरून आपले बूट ओळखता येत होते. करीम मध्येच प्रश्न विचारून बोलणे थांबवायचा, तेव्हा शिक्षक डोके वर करायचे आणि त्याला वाक्य पूर्ण करू द्यायचे. त्या प्रश्नाला लांबलचक प्रस्तावनेची गरज नसायची.

ते एकदा म्हणाले होते: “हे मला माहीत नाही, मी तपासून पाहीन.” करीम त्या दिवशी घरी गेला तेव्हा तो पाठातील काही भाग विसरला होता, पण हे वाक्य त्याच्या लक्षात राहिले होते.

आज त्यांच्या जुन्या शिक्षकाचे एक लाखांहून अधिक फॉलोअर्स असलेले सोशल मीडिया खाते होते. करीमने त्यांच्या ताज्या पोस्ट उघडल्या, मग टिप्पण्या पाहिल्या; सतत होणारी प्रशंसा, आणि अनोळखी लोकांचे छोटे फोटो. त्याने नेहमीप्रमाणे ‘लाइक’ दाबले. तो आपल्या मसुद्याकडे परत आला, आणि प्रश्नापूर्वी “त्रास दिल्याबद्दल क्षमस्व” असे जोडले. त्याने ‘पाठवा’ बटणाकडे बोट नेले, आणि शिक्षक सर्वात आधी कोणता शब्द वाचतील याची खात्री करण्यासाठी स्क्रीन मोठी केली.

करीमने तो प्रश्न तीन वेळा नव्याने लिहिला. पहिल्या वेळी त्याने तो शिक्षकांच्या प्रशंसेने भरून टाकला, दुसऱ्या वेळी ज्या मुद्द्यावर आक्षेप होता तोच काढून टाकला, आणि तिसऱ्या वेळी तो अशा गोष्टीबद्दलचा प्रश्न बनला ज्याचे उत्तर त्याला आधीच ठाऊक होते. त्याच्या खोलीतील मित्राने विचारले: “हेच तुला समजले नव्हते का?” करीमने मसुद्याकडे पाहिले. म्हणाला: “नाही.” त्याने जुन्या नोंदीतून मूळ वाक्य वाचले, आणि ते पुन्हा संदेशाच्या सुरुवातीला ठेवले. त्याने पाठवण्यासाठी बुधवारची संध्याकाळ ठरवली. आणि जेव्हा बुधवार आला, तेव्हा त्याने संदेशाऐवजी शिक्षकांची पोस्ट उघडली आणि तिथे आणखी एक नवीन ‘लाइक’ दिले. वेळ निघून गेली, आणि प्रश्न काही पाठवला गेला नाही.

कधीकधी एखादा ओळखीचा आवाज त्याच्या युक्तिवादापेक्षा तुमच्या अधिक जवळचा वाटू शकतो. तुमच्यासमोर त्यांची प्रतिमा इतकी मोठी होते की तुमचा प्रश्न आक्रसून जातो आणि शेवटी त्यातून “का” नाहीसा होतो. तुम्ही समजल्यामुळे गप्प बसलात, की तुम्हाला विरोधक वाटायचे नव्हते म्हणून? जेव्हा प्रश्नाला त्याची जागा घेण्याची परवानगी दिली जाते तेव्हाच आदर टिकून राहू शकतो.

शिक्षकाला टीकेपासून अभय देणे म्हणजे मूळ धर्मग्रंथाचा दर्जा आणि त्याचे स्पष्टीकरण देणाऱ्याचा दर्जा यांची गल्लत करणे होय. खरी समस्या उत्तरदायित्व थांबवण्यात आहे; धार्मिक शिक्षण स्वतः प्रश्नाला कधीही रोखत नाही.

करीमचे शिक्षक एकदा म्हणाले होते: “हे मला माहीत नाही.” पण प्रत्येक आवाजात प्रश्नाला सामावून घेण्याची क्षमता नसते. सत्ता शोधणाऱ्या व्यक्तीमध्ये तीन लक्षणे एकत्र येऊ शकतात: सतत कौतुकाची गरज, लोकांकडे साधने म्हणून पाहणे, आणि इतरांना होणाऱ्या त्रासाबद्दल कमी काळजी वाटणे¹. ज्याच्यामध्ये ही लक्षणे मोठ्या प्रमाणात असतात, तो कमीत कमी जबाबदारीत जास्तीत जास्त प्रभाव शोधू शकतो. आणि ज्या व्यासपीठावर वक्त्याला प्रश्न विचारले जात नाहीत, ते व्यासपीठ खूप काही मिळवून देते.

ही लक्षणे प्रत्येक शिक्षकाचे वर्णन करत नाहीत, आणि मानसिक विकार म्हणजे सत्तेची लालसा नव्हे. आपण ज्याची तपासणी करत आहोत ते म्हणजे श्रोत्यांनी शिक्षकाला दिलेले अभय.

आपण एकाच आवाजाचे इतके ऐकतो का?

1963 च्या मिलग्राम यांच्या प्रयोगात, स्वयंसेवकांनी “शिक्षकाची” भूमिका घेतली आणि जेव्हा जेव्हा भिंतीमागील “शिकणाऱ्याने” चूक केली तेव्हा विजेचा धक्का वाढवण्यास सांगितले गेले. तो शिकणारा प्रयोगाच्या पथकातीलच होता, आणि ते झटके बनावट होते; पण सहभागींना हे माहीत नव्हते.

जेव्हा दुसऱ्या बाजूच्या व्यक्तीने भिंतीवर ठोठावले आणि नंतर उत्तरे देणे थांबवले, तेव्हा काहींनी आक्षेप घेतला. प्रयोगशाळेचा कोट घातलेल्या एका माणसाने सांगितले: “प्रयोगाची अशी मागणी आहे की तुम्ही पुढे चालू ठेवावे.” कोणतीही धमकी किंवा शिक्षा नसतानाही अनेकांनी ते चालू ठेवले.

40 पैकी 26 जण, म्हणजेच 65%, सर्वोच्च पातळीपर्यंत पोहोचले². हा एकाच प्रयोगातील आकडा आहे, मानवजातीवर दिलेला निकाल नाही; परंतु तो ज्या सत्तेला प्रश्न विचारणे कठीण आहे तिच्या आज्ञापालनाची तपासणी करणे गरजेचे असल्याचे दाखवतो.

मिलग्राम यांनी या प्रयोगांचे दस्तऐवजीकरण Obedience to Authority (1974)³ मध्ये केले. याने त्यांच्या नैतिकतेवर आणि त्यातून काढता येणाऱ्या निष्कर्षांच्या मर्यादांवर व्यापक वादविवाद घडवून आणला.

त्यांना माघार घेणे का कठीण जाते?

दहा लोकांसमोर आपले मत दुरुस्त करणे हे मोठ्या श्रोत्यांसमोर माघार घेण्यापेक्षा कमी खर्चाचे असते; कारण ती माघार ही एक बातमी बनू शकते जी काही लोक त्यांच्याविरुद्ध वापरू शकतात.

डॉयश आणि जेरार्ड यांच्या प्रयोगात, ज्यांनी आपले निर्णय जाहीर केले ते इतर कोणालाही न दाखवता लिहून खोडून काढणाऱ्यांपेक्षा आपल्या मतावर अधिक ठाम राहिले⁴. जाहीर करणे हे माघार घेणे कठीण करू शकते.

प्रभाव वाढल्यानंतर ऐकण्याची वृत्ती कमी होऊ शकते⁵⁶. पण प्रभाव असलेल्या प्रत्येकाचे हेच नशीब असते असे नाही; संशोधक स्वतः अशा लोकांचे वर्णन करतात जे इतरांची काळजी घेऊन आणि त्यांचे आक्षेप स्वीकारून आपला प्रभाव टिकवून ठेवतात. केवळ फॉलोअर्सची संख्या निकालासाठी पुरेशी नाही: प्रश्नाचे काय होते ते पाहा.

जेव्हा शब्द पवित्र बनतात

«थॉट रिफॉर्म अँड द सायकॉलॉजी ऑफ टोटॅलिझम» (1961)⁷ हे पुस्तक विचार नियंत्रित करणाऱ्या गटांमधील “पवित्र विज्ञानाचे” वर्णन करते: ते त्यांच्या सिद्धांताला प्रश्न विचारता न येणारे पवित्र सत्य मानतात आणि त्यासाठी कधीही न चुकणाऱ्या वैज्ञानिक खात्रीचा दावा करतात.

जेव्हा एखादा आवाज या पातळीवर पोहोचतो, तेव्हा विचारा: हे खरे आहे, की बोलणारा शंकेच्या पलीकडचा असल्यामुळे मला त्यावर विश्वास ठेवायचा आहे? फरक शिक्षकाचा आदर करण्यात नाही, तर प्रत्यक्ष प्रश्नालाच बंदी घालण्यात आहे.

आणि इच्छेने प्रेरित विचार म्हणजे निष्पक्षपणे सत्याची तपासणी करण्याऐवजी आपल्याला ज्यावर विश्वास ठेवायचा आहे त्याचे समर्थन शोधणे होय⁸.

आणि जेव्हा आपण संदेश आणि तो देणारी व्यक्ती यांना वेगळे करतो, तेव्हा आपल्याकडे वागण्याचा एक निकषही उरतो: “हे आयेशा! खरोखरच अल्लाह सौम्य आहे आणि त्याला सौम्यता आवडते. आणि तो सौम्यतेवर जे देतो ते कठोरतेवर किंवा इतर कशावरही देत नाही.” (मुस्लिम 2593)⁹. सौम्यता प्रश्न संपवत नाही, आणि प्रामाणिक प्रश्न आदराला बाधा आणत नाही.

संदेश आणि तो देणारी व्यक्ती यांना वेगळे करा

तुम्ही स्वतःचा मेंदू त्यांच्या स्वाधीन न करताही शिक्षकाकडून शिकू शकता. त्यांचा आदर तुम्हाला विचारण्याचा हक्क देतो, तर पूर्ण शरणागती तो हक्क हिरावून घेते.

जेव्हा वेळ निघून गेली, तेव्हा करीमने “पडलात तर” ही ओळ उघडली. त्याने स्तुती आणि माफी काढून टाकली, आणि ज्या मुद्द्याचा पुरावा समजला नव्हता तो एकच मुद्दा ठेवला, आणि दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळची वेळ ठरवली. त्याच्या रूममेटने सांगितले: “ते पुन्हा बदलण्यापूर्वी पाठवून दे.” करीमने एकदा प्रश्न वाचला, मग बटण दाबले. त्या रात्री काही उत्तर आले नाही. सकाळी त्याने संभाषण उघडले, पण तिथे काहीच नव्हते; तो माफीचा संदेश पाठवण्याच्या बेतात होता, पण त्याने फोन दूर ठेवला.

दोन दिवसांनंतर पुरावा आला, आणि दुसऱ्या मुद्द्याखाली एक वाक्य होते: “हे मला माहीत नाही, मी तपासून पाहीन.” करीमने मूळ संदर्भ उघडला, जे समजले त्यापुढे एक छोटी खूण केली, आणि दुसऱ्या मुद्द्यासाठी एक ओळ रिकामी सोडली. त्याने आपल्या रूममेटला सांगितले: “मी पुराव्याबद्दल विचारतो, आणि त्यांना वेळ देतो.”

धर्माच्या नावाने बोलणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीने तुम्हाला दुखावले असल्यास, संदेश आणि तो देणारी व्यक्ती यांना वेगळे करा. त्यांचा आवाज हा संदेश समजून घेण्याचा एकमेव मार्ग बनवू नका.

बुद्धीची किल्ली सोपवण्यापूर्वी

1. असा कोणता आवाज आहे ज्याच्याशी असहमत होण्याची तुमची हिंमत होत नाही? आणि तोच आवाज का?
2. त्यांच्या बोलण्यावर शंका घेणे म्हणजे साक्षात देवावर शंका घेणे असे तुम्हाला वाटते का?
3. तुम्ही शेवटच्या वेळी त्यांना “मला माहीत नाही” किंवा “माझी चूक झाली” असे म्हणताना कधी ऐकले होते?
4. असा कोणता प्रश्न आहे जो त्यांना विचारण्यास तुम्ही घाबरता? आणि नक्की कशामुळे घाबरता?

आणि रमजानच्या सत्ताविसाव्या रात्री, लीनाने फोनमधील रेकॉर्डिंग्जची यादी उघडली आणि रेकॉर्ड बटण दाबले. ती बोलण्यापूर्वीच, यादीच्या शीर्षस्थानी तिच्याच आवाजातील एक जुनी फाइल दिसली.