Chiếc báo thức reo năm lần

Bạn còn nhớ mười lăm phút ấy không?

Cuộc hẹn bạn có mặt vì người quản lý đang đợi, hoặc vì tên bạn sẽ được điểm trong giảng đường. Rồi những cuộc hẹn khác của bạn: cuốn sách đóng, đôi giày bên cửa, cuộc gọi bạn hứa với mẹ. Mỗi lần bỏ lỡ một cuộc hẹn như thế, bạn mất đi một phần niềm tin rằng lời mình nói sẽ thành hành động.

Nếu không giữ được mười lăm phút mỗi ngày, làm sao bạn thuyết phục ai rằng mình có thể gánh tám giờ còn lại? Đó là lý lẽ của người quản lý. Ta hiểu nó rất rõ, miễn là nó đến từ bên ngoài.

Trong chương Một, bạn nghe báo thức năm lần trong một buổi sáng. Giữa những lần ấy là bàn tay trì hoãn quyết định đã đưa ra đêm trước. Giờ bức tranh mở rộng: năm tiếng gọi trải khắp ngày, mỗi tiếng gọi đều mời bạn buông việc đang làm và đứng dậy. Đó là tiếng gọi của năm lễ nguyện.

Bạn vẫn là cùng một người

Bạn vẫn là cùng một người khi hứa thực hiện lễ nguyện, khi hứa đi bộ, đọc sách hay gọi cho mẹ. Vì thế, ở đây ta nhìn lễ nguyện như đã nhìn mọi lời hứa trước đó. Nó là ví dụ rõ nhất cho toàn bộ cuốn sách này: một cuộc hẹn có sẵn các điều kiện. Có giờ cụ thể mà bạn không phải chọn, tiếng gọi báo lúc bắt đầu, và nơi bạn đứng, trong thánh đường hoặc bất cứ nơi sạch sẽ nào. Tổng thời gian năm lễ nguyện trong ngày của bạn là từ mười lăm đến hai mươi phút, bằng khoảng thời gian của cuộc hẹn mở đầu cuốn sách.

Dù vậy, đây có thể là lời hứa lớn nhất mà ta thất hứa. Ta biết giờ, biết nơi, nghe tiếng gọi, rồi vẫn bỏ lỡ qua đúng những cơ chế đã thấy trong các chương. Tiếng gọi vang lên, ta nói: “Lát nữa”, như ngón cái Karim từng tắt báo thức chạy. Vị luật sư tìm được lý do hợp lý: việc đang làm không thể chờ. Ngày bận rộn trở thành ngoại lệ mà ta gọi là “Chỉ lần này thôi”. Nếu bỏ lỡ một lễ nguyện, ta nghe giọng nói: “Đã làm hỏng rồi thì có thêm cũng chẳng khác gì”, rồi bỏ lỡ cả lễ nguyện tiếp theo.

Trong chương Một, qua Bandura, ta thấy trải nghiệm thành công và thất bại là những nguồn hình thành cảm nhận về khả năng hành động của bạn¹. Điều đó không có nghĩa việc bạn vấp ngã ở một cuộc hẹn quyết định cả cuộc đời. Nhưng nó mời bạn đặt câu hỏi chính xác hơn: Bạn là ai khi đưa ra một lời hứa? Hôm nay bạn có thể thêm hành động nhỏ nào vào sổ ghi việc giữ lời?

Ta không nói chỉ duy trì lễ nguyện đã đủ để bạn giữ chế độ ăn hay việc học. Bằng chứng về khả năng chuyển việc rèn luyện tự chủ sang các lĩnh vực khác có kết quả khác nhau². Mỗi lời hứa có công việc và sự chuẩn bị riêng, dù bạn đã học được cách bắt đầu từ một lời hứa trước đó.

Công cụ vẫn là công cụ ta đã thử với mỗi lời hứa trong cuốn sách. Các điều kiện có sẵn không bước hộ bạn. Điều cần sắp xếp là cách bạn có mặt: bạn sẽ ở đâu, buông việc gì, và làm sao ngăn việc trước đó nuốt hết thời gian.

Bạn có thể giữ giờ làm việc, rồi để cuộc hẹn này cho phần thời gian còn thừa trong ngày. Hãy nhìn sự chênh lệch như bạn từng nhìn Sổ ghi chép tuần ở chương Bốn: gọi tên nó, rồi thay đổi điều mình sẽ làm khi tiếng gọi tiếp theo vang lên, không vội biện hộ hay phán xét mình.

Cuộc hẹn này dành cho ai?

Cuộc hẹn với người quản lý tồn tại vì họ cần công việc của bạn. Còn lễ nguyện của ta, Allah không cần đến nó: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Người nào phấn đấu thì thật ra y chỉ phấn đấu cho bản thân mình. Quả thật, Allah là Đấng Giàu Có, không cần đến thế gian. (Al-'Ankabut: 6)³. Lợi ích thuộc về ta. Cuốn sách này dừng ở một khía cạnh trong đó: đứng dậy khỏi công việc và màn hình năm lần mỗi ngày, để lấy lại quyền quyết định trong một ngày gần như đã cuốn bạn đi hết.

Năm chiếc neo cho ngày của bạn

Trong chương Hai, ta tìm những chiếc neo vững chắc để gắn một thói quen nhỏ: cà phê sáng, lúc đến chỗ làm, khi ăn tối xong. Suốt thời gian ấy, bạn đã có năm chiếc neo trở lại mỗi ngày: những tiếng gọi lễ nguyện. Giờ adhan thay đổi theo mặt trời trong năm, nhưng các tiếng gọi vẫn đến. Tín hiệu là âm thanh, không phải con số trên đồng hồ. Hãy xem lại giờ ở nơi bạn sống, rồi sắp xếp những việc xung quanh.

Bạn có thể bắt đầu học sau Fajr, sắp xếp giờ nghỉ làm quanh Dhuhr, đi bộ sau Asr, dành thời gian sau Maghrib cho gia đình, và bắt đầu khép lại ngày sau Isha.

Đừng nhét hai mươi lời hứa vào năm chiếc neo. Chọn một thói quen sau một lễ nguyện bạn giữ đều, và chuẩn bị sách hoặc giày trước giờ hẹn. Khi lễ nguyện kết thúc, bạn biết bước tiếp theo.

Trong văn phòng mới của Lina, tiếng adhan Dhuhr vọng tới từ một thánh đường ở con phố đối diện, qua chính ô cửa sổ đã rọi ánh sáng lên tờ giấy của cô. Hồi Ramadan, cô đứng dậy trước khi người xướng adhan kịp dứt tiếng gọi. Sau Eid, tiếng gọi thường đến giữa lúc cô đang thiết kế dở, và cô tự nhủ: “Lát nữa.” Rồi có cuộc họp, rồi khách hàng yêu cầu chỉnh sửa, nên cô hành lễ Dhuhr vội vàng, chỉ vài phút trước Asr, mắt vẫn dõi theo đồng hồ.

Cô nhận ra điều đó vào ngày xem lại tuần của mình như từng xem lại sổ sách: cô chưa muộn cuộc họp buổi sáng phút nào, còn đứng dậy ngay khi nghe tiếng gọi Dhuhr thì chỉ có một lần. Cô nhớ tới tờ giấy trên tủ lạnh sau Eid, nên không viết danh sách mới. Cô chỉ chọn Dhuhr.

Sáng Chủ nhật, cô để cuốn sổ đại học cũ và một cây bút chì vào ngăn kéo bàn làm việc, rồi vài phút trước Dhuhr, cô làm wudu. Khi tiếng “Allahu Akbar” vang lên từ con phố đối diện, cô lưu tệp và đứng dậy đi tới phòng lễ nguyện ở cuối hành lang. Đồng nghiệp của cô hỏi: “Cậu đi đâu thế?” Cô đáp: “Mười lăm phút thôi, tớ quay lại ngay.” Sau lễ nguyện, cô không quay lại tệp của công ty. Cô mở cuốn sổ và vẽ ô cửa sổ nơi tiếng adhan vọng tới.

Thứ Tư, một cuộc họp kéo dài đến gần giờ Asr, nên cô hành lễ Dhuhr ngay khi bước ra, vội vàng như những tuần trước. Cô không để thứ Tư phán xét cả tuần của mình; sang thứ Năm, cô lưu tệp ngay khi nghe tiếng “Allahu Akbar” đầu tiên. Cuối tuần, cuốn sổ có bốn ô cửa sổ, mỗi ô một thứ ánh sáng khác nhau.

Mỗi lễ nguyện bạn duy trì là một lời hứa bạn giữ. Khi việc giữ lời lặp lại, lời nói có thể lấy lại một phần sức nặng với chính bạn. Bạn nói sẽ đứng dậy, rồi đã đứng dậy. Bạn có một hành động để nhớ đến khi hứa một điều khác.

Điều ta đã học trở về cùng bạn

Bạn là ai khi đưa ra một lời hứa? Trong phần Một: cuộc hẹn, nơi chốn, người chứng kiến, một chiếc neo vững chắc, một ranh giới không thương lượng, và ghi chép việc bạn đã làm. Trong phần Hai: người bạn “Ngày mai”, vị luật sư, món tráng miệng bạn dùng để thưởng mình, và điều bạn chọn từ những gì thừa hưởng. Trong phần Ba: hành động khác với phán xét người làm nó, cơn giận khác với lời nói, ý nghĩ thoáng qua khác với quyết định, điều trong tầm tay khác với điều ngoài tầm tay. Trong phần Bốn: bạn diễn vai cho ai, những gì bạn có mà không thấy, ngoại lệ bạn dành cho mình, và người đòi quyền lựa chọn thay bạn. Trong phần Năm: từ mùa đặc biệt đến từng ngày, từ màn hình đến bữa tối, từ một lần lỡ bước đến cuộc hẹn tiếp theo.

Vào thứ Bảy cha mời cô đến sau Eid, Lina tới nhà. Lần đầu tiên chính ông mời cô, mà trong nhà không có gì hỏng. Ông đặt một chiếc hộp gỗ nhỏ trên bàn. Cô hỏi: “Tua vít đâu ạ?” Ông đáp: “Hôm nay không có gì hỏng.” Cô ngồi xuống, đặt cuốn sổ đại học cũ lên bàn, trong đó có bốn ô cửa sổ của tuần qua. Ông vẫn để hộp đóng, đưa ngón cái miết qua khóa đồng. Từ cửa bếp, cô thấy những hộp gia vị, trên nhãn là nét chữ nghiêng của ông. Cô hỏi câu vẫn mang theo từ lúc xem lại điều mình chọn và điều mình thừa hưởng: “Vì sao cha chọn ngành kế toán cho con, cha ơi?” Ông đáp: “Con giỏi tính toán.” Cô nói: “Câu đó chỉ trả lời một nửa thôi.” Ông mỉm cười, rồi lấy một chiếc chìa khóa nhỏ trong túi.

Ông mở hộp. Bên trong là những cây cọ đầu khô cứng, một số dính vào nhau. Cô nhấc một cây, cây thứ hai cũng nhấc theo. Ông nói: “Ngày cuối cùng cha đã không rửa chúng.” Ông thử tách hai cây cọ, rồi thôi. Cô hỏi: “Bao nhiêu năm rồi mà cha không có thời gian rửa chúng sao?” Ông đáp: “Đừng bắt đầu lập lịch cho cha.” Cô bật cười. Ông đã nhận ra giọng ấy.

Ông kể về công việc đầu tiên, về người đàn ông mà suốt đời ông chưa từng thấy ai có bàn tay vững hơn. Người ấy vẽ tên các cửa hàng, để ông pha màu và rửa cọ. Có lần người ấy vắng mặt, cha cô viết trọn một tấm biển. Khi trở về, người ấy đứng trước tấm biển, rồi trao cho ông tiền công ngày đó. Tấm biển ở đó nhiều năm. Cha cô thích đi qua con phố ấy và ngẩng đầu trước khi đến chỗ nó.

“Sau đó cha tự vẽ biển một mình. Có lần ông nội con đến, thấy màu trên tay áo cha.” Ông dừng lại ở cây cọ trong tay cô. “Ông nói: đây không phải một cái nghề.” Cô hỏi: “Rồi sao ạ?” Ông đáp: “Ông tìm cho cha một công việc khác.” Ông chỉ những cây cọ: “Ngày hôm đó cha không rửa chúng.” Trong bếp, ấm nước rít lên. Không ai đứng dậy tắt bếp.

Ông nói: “Cha chọn kế toán cho con để không ai nói câu ấy với con.” Cô đặt cây cọ ở mép hộp. Cô nói: “Nhưng cha đã nói nó theo cách khác.” Ông nhìn cô, không quay lại chuyện công ty có uy tín. Cô mở sổ đến biểu trưng mình vẽ năm thứ hai, xoay về phía ông. Những buổi ghé thăm một giờ vào thứ Bảy đã dần rút xuống còn mười phút. Lần này Lina ở với ông hơn một giờ. Ông mang trà cho cô trên một chiếc đĩa nhỏ. Cô nói chiếc đĩa dùng pha màu được. Ông đáp: “Con lấy đi, dù đó là chiếc đĩa trà cuối cùng của cha.” Cô tìm một chiếc ly trống, đổ nước ấm và ngâm một cây cọ. Cô không hứa với ông điều gì. Cô khuấy cây cọ trong nước, màu cũ bắt đầu tan ra.

Sau khi từ nhà trở lại ký túc xá, Karim đặt tờ giấy “Vì cha, hay vì mình” dưới đèn. Cậu đọc dòng đã để không ký từ mấy tháng trước. Cậu chuyển giờ tắt trò chơi từ cột “Vì cha” sang cột “Vì mình”, viết bên dưới: “Mình tắt vì muốn thức dậy mà không phải bấm Báo lại năm lần.” Từ giường, bạn cùng phòng hỏi: “Xong rồi à?” Karim đáp: “Bắt đầu rồi.” Cậu cầm bút, ký: Karim. Rồi cậu mở bảng giờ lễ nguyện, chọn Dhuhr làm chiếc neo đầu tiên cho kế hoạch ngày mai. Cậu viết địa điểm, việc mình sẽ buông trước đó, và hai trang sách sau đó. Cậu lấy tấm thẻ “Tôi không hút thuốc, kể cả khi đi chơi buổi tối” khỏi ví. Mép thẻ đã sờn. Cậu đặt nó cạnh tờ giấy, đóng nắp bút.

Trước khi ngủ, Karim mở ngăn trước của túi lần đầu tiên từ mùa hè và thấy bức vẽ em gái đã nhét vào: vẫn chiếc bàn ấy, cậu bé màu xanh lớn hơn. Cậu treo nó trên bàn làm việc cạnh đèn, như từng dựng bức vẽ đầu tiên một năm trước. Không có điện thoại trên bàn. Kế hoạch ngày mai ở cạnh đèn, chữ ký dưới tờ giấy đã khô. Cậu mở ngăn kéo, lấy phong bì ra. Cậu miết ngón tay trên góc sờn, rồi xé một đầu phong bì, lấy tờ giấy gấp bên trong. Cậu trải nó dưới ánh đèn.

Đó là một tờ giấy cũ, mép ngả vàng, mềm đi ở những nếp gấp. Nét chữ của cha, nhưng nhỏ hơn, kém vững hơn nét chữ trên bảng lịch ở tủ lạnh.

Trên cùng: “Năm nay”. Bên dưới có ba dòng: Chạy. Mỗi tháng một cuốn sách. Tiếng Anh.

Đúng danh sách Karim viết trong điện thoại đầu năm, từng dòng một.

Bên cạnh “Chạy” có mười bốn dấu nhỏ, mỗi sáng một dấu. Sau đó là những ô trống, được kẻ cẩn thận như nhau đến hết trang.

Dưới cùng tờ giấy có một dòng mực mới hơn, bằng nét chữ cha cậu quen thuộc:

“Cha viết lúc bằng tuổi con. Không ai hỏi cha cả.”

Sáu từ. Karim đếm một lần, rồi dựng tờ giấy tựa vào đèn, bên cạnh bức vẽ của em, nơi cậu nhìn thấy.

Sáng hôm sau, cậu gỡ tờ giấy chạy trên tường, cả những dấu đánh và số không, đặt cạnh tờ giấy của cha. Cậu chụp cả hai cùng nhau, gửi ảnh cho cha, viết bên dưới: “Chủ nhật, sáu giờ. Con sẽ hỏi cha: Đã chạy chưa?”

Một phút sau, câu trả lời tới: “Làm tốt lắm.”

Điện thoại trong tay, Karim chờ từ vẫn luôn theo sau câu ấy.

Nó không đến.

Ai trong đời bạn đã viết tờ giấy của mình mà chẳng ai hỏi về nó? Tuần này, hãy hỏi người ấy một câu, không có “nhưng”.

Cánh cửa vẫn mở

Nếu bạn chưa chắc về chính lễ nguyện, chứ không phải giờ của nó, hãy viết câu hỏi và tìm người biết lắng nghe, trả lời bằng hiểu biết và sự trung thực. Đừng giả vờ có niềm tin chắc chắn mà bạn chưa đạt tới. Nếu người nhân danh tôn giáo từng làm bạn tổn thương, bạn có quyền bảo vệ mình khỏi họ và nhìn lễ nguyện tách khỏi giọng nói ấy, không phải quay lại với nó.

Đứng dậy… dù là lần thứ một trăm.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Quả thật, đi cùng với khó khăn là sự dễ dàng. Quả thật, đi cùng với khó khăn là sự dễ dàng. (Al-Sharh: 5–6)⁴.

Khi được hỏi những việc làm nào Allah yêu thích nhất, Thiên sứ ﷺ nói: “Những việc được làm đều đặn nhất, dù ít.”, và nói: “Hãy nhận làm những việc trong khả năng của các người.” (Al-Bukhari 6465)⁵.