Beş dəfə zəng çalan saat

Həmin on beş dəqiqəni xatırlayırsan?

Müdir səni gözlədiyi üçün, yaxud mühazirə zalında adın oxunacağı üçün getdiyin görüş. Sonra digər görüşlərin: bağlı kitab, qapının yanındakı ayaqqabı və anana söz verdiyin zəng. Onlardan hər birini buraxdıqca, verdiyin sözün əmələ çevriləcəyinə olan inamından nələrisə itirirdin.

Gündə on beş dəqiqəni qoruya bilmirsənsə, qalan səkkiz saatı idarə edə biləcəyinə kimi necə inandıra bilərsən? Bu, müdirin məntiqidir və kənardan gəldiyi müddətcə biz onu tamamilə başa düşürük.

Birinci fəsildə bir səhərdə zəngli saatı beş dəfə eşitdin, onların arasında isə gecədən qərar verdiyini təxirə salan bir əl var idi. İndi mənzərə genişlənir: gün ərzində paylanmış beş çağırış, hər biri səni əlindəkini qoyub qalxmağa səsləyir. Bunlar beş vaxt namazın çağırışlarıdır.

Sən eyni insansan

Namaz qılmağa söz verəndə də, gəzməyə, oxumağa və ya anana zəng etməyə söz verəndə də sən eyni insansan. Buna görə də burada namazı ondan əvvəlki hər bir vədi oxuduğumuz kimi oxuyuruq. O, bu kitabda olan hər şeyin ən aydın nümunəsidir: şərtləri hazır gələn bir görüş. Onun seçməyə ehtiyac duymadığın müəyyən bir vaxtı, başlanğıcını bildirən çağırışı və duracağın yeri var – məsciddə və ya hər hansı təmiz bir məkanda. Günündəki beş vaxt namazın cəmi isə on beş–iyirmi dəqiqədir, təxminən bu kitabın başladığı görüş qədər.

Bununla belə, bu görüş pozduğumuz ən böyük vəd ola bilər. Vaxtını və yerini bilirik, çağırışını eşidirik, sonra isə kitabın fəsillərində gördüyümüz eyni mexanizmlərlə onu əldən veririk. Çağırış ucalır və biz: «Bir azdan», – deyirik, necə ki Kərimin baş barmağı qaçış zəngini susdururdu. Vəkil məqbul bir səbəb tapır: əlimizdəki iş gözləyə bilməz. Sıx qrafikli gün isə: «Bircə dəfə», – dediyimiz bir istisnaya çevrilir. Əgər bir namazı buraxsaq: «Madam ki onu pozdum, artıq fərqi yoxdur», – deyən səsi eşidirik və sonrakını da buraxırıq.

Birinci fəsildə Bandura ilə birgə gördük ki, uğur və uğursuzluq təcrübələri hərəkət etmək qabiliyyətinə olan inamının mənbələrindəndir¹. Bu o demək deyil ki, bir görüşdə büdrəməyin bütün həyatına hökm verir. Lakin bu, səni daha dəqiq bir suala səsləyir: Söz verəndə sən kimsən? Və bu gün vəfalı olmaq dəftərinə hansı kiçik əməli əlavə edə bilərsən?

Biz demirik ki, təkcə namazı qorumaq pəhrizinə və ya dərslərinə əməl etmək üçün kifayətdir; çünki özünü idarəetmə təliminin digər sahələrə keçməsinə dair dəlillər birmənalı deyil². Əvvəlki vəddən necə başlamağı öyrənsən belə, hər bir vədin öz işi və hazırlığı var.

Vasitə isə bu kitabda hər vədlə sınaqdan keçirdiyimiz eyni vasitədir. Hazır şərtlər sənin əvəzinə ayaqlarını hərəkətə gətirmir; nizamlanmalı olan şey sənin yetişməyindir: harada olacaqsan, nəyi buraxacaqsan və əvvəlki işin vaxtı udmasının qarşısını necə alacaqsan.

İş görüşünü qoruya, sonra isə bu görüşü günündən geriyə qalanlara buraxa bilərsən. Dördüncü fəsildə həftəlik qeydə baxdığın kimi bu fərqə də bax: ona ad ver, sonra isə tələsik bir bəhanə və ya özünə hökm çıxarmadan növbəti çağırışda nə edəcəyini dəyiş.

Bu görüş kimin üçündür?

Müdirin görüşü ona görə var ki, müdirin sənin işinə ehtiyacı var. Namazımıza gəlincə, Allahın ona ehtiyacı yoxdur: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Cihad edən kəs yalnız öz xeyrinə cihad edər. Həqiqətən, Allahın aləmlərə ehtiyacı yoxdur. (Ənkəbut: 6)³. Fayda isə bizim üçündür. Bu kitab isə onun yalnız bir tərəfi üzərində dayanır: gündə beş dəfə işindən və ekranından qalxmaq, bununla da səni başdan-ayağa sürükləyən bir gündə öz qərarını yenidən ələ almaq.

Günün üçün beş lövbər

İkinci fəsildə kiçik bir vərdişi bağlamaq üçün möhkəm lövbərlər axtardıq: səhər qəhvəsi, işə çatmaq və şam yeməyinin bitməsi. Halbuki bütün bu müddət ərzində hər gün qayıdan beş lövbərin var idi: namaz çağırışları. Azan vaxtları il boyu günəşlə birlikdə dəyişir, lakin çağırışlar gəlməkdə davam edir; işarə saatdakı rəqəm deyil, səsdir. Yaşadığın yerdə onun vaxtını öyrən, sonra isə ətrafındakıları nizama sal.

Sübhdən sonra dərslərini aça, zöhr ətrafında iş fasiləni tənzimləyə, əsrdən sonra piyada gəzə, məğribdən sonra ailənə vaxt ayıra və işadan sonra gününü bağlamağa başlaya bilərsən.

Beş lövbəri iyirmi vədlə doldurma. Qoruduğun bir namazdan sonra tək bir vərdiş seç və vaxtından əvvəl onun kitabını və ya ayaqqabısını hazırla. Namaz bitəndə növbəti addımı biləcəksən.

Linanın yeni ofisində zöhr azanı küçənin qarşı tərəfindəki məscidən gəlir, işığı onun vərəqinə düşən həmin pəncərədən. Ramazanda müəzzin çağırışını tamamlamamış o, ayağa qalxardı. Bayramdan sonra isə azan ona bir dizaynın ortasında gəlməyə başladı və o, öz-özünə: «Bir azdan», – deyir. Sonra iclas gəlir, sonra müştərinin istədiyi düzəliş, o da zöhr namazını tələsik, əsrə bir neçə dəqiqə qalmış, gözü saatda qılır.

Bunu həftəsini hesablara baxdığı kimi nəzərdən keçirdiyi gün gördü: səhər iclasına bir dəqiqə belə gecikməmişdi, zöhrün çağırışına isə yalnız bir dəfə qalxmışdı. Bayramdan sonrakı soyuducudakı vərəqi xatırladı və yeni siyahı yazmadı. Yalnız zöhrü seçdi.

Bazar günü səhər iş masasının siyirtməsinə köhnə universitet dəftərini və bir karandaş qoydu, zöhrə bir neçə dəqiqə qalmış dəstəmaz aldı. Küçənin qarşı tərəfindən «Allahu əkbər» ucalanda faylı yadda saxladı və dəhlizin sonundakı namaz otağına getdi. İş yoldaşı soruşdu: «Hara?». Dedi: «On beş dəqiqə, qayıdıram». Namazdan sonra şirkət faylına qayıtmadı. Dəftəri açdı və azanın gəldiyi pəncərəni çəkdi.

Çərşənbə günü bir iclas əsrə az qalana qədər uzandı, ona görə də zöhr namazını oradan çıxanda, keçən həftələrdəki kimi tələsik qıldı. Çərşənbəni həftəsi barədə hökmə çevirmədi; cümə axşamı ilk «Allahu əkbər»də faylı yadda saxladı. Həftənin sonunda dəftərdə dörd pəncərə vardı, hər birində fərqli işıq.

Qoruduğun hər namaz yerinə yetirdiyin bir vəddir. Vəfanın təkrarlanması ilə sözün öz yanında yenidən müəyyən bir çəki qazana bilər. Qalxacağını dedin və sonra qalxdın. Artıq başqa bir şeyə söz verəndə xatırlayacağın bir əməlin var.

Öyrəndiklərimiz səninlə qayıdır

Söz verəndə sən kimsən? Birinci hissədə: vaxt, məkan və şahid, möhkəm lövbər, müzakirə edilməyən xətt və etdiklərinin qeydi. İkincidə: dostun «sabah», vəkil, özünü mükafatlandırdığın şirniyyat və miras aldıqlarından seçdiklərin. Üçüncüdə: əməl onun sahibinə verilən hökmdən fərqlidir, qəzəb sözdən fərqlidir, ağla gələn fikir qərardan fərqlidir, əlində olan isə əlində olmayandan fərqlidir. Dördüncüdə: kimin üçün rol oynayırsan, sahib olduqlarından nəyi görmürsən, özünə verdiyin istisna və sənin yerinə seçim hüququ tələb edən şəxs. Beşincidə isə: mövsümdən günə, ekrandan şam yeməyinə və büdrəmədən növbəti görüşə qədər.

Bayramdan sonrakı şənbə günü atası onu qonaq çağıranda Lina gəldi və ilk dəfə idi ki, evində heç bir nasazlıq olmadan onu atası çağırmışdı. Atası masanın üstünə kiçik bir taxta qutu qoymuşdu. «Tornavida haradadır?» – deyə soruşdu. «Bu gün nasazlıq yoxdur», – dedi. Oturdu və köhnə universitet dəftərini masanın üstünə qoydu, onda həftənin dörd pəncərəsi var idi. Atası qutunu bağlı saxladı və baş barmağını bürünc kilidin üzərində gəzdirdi. Mətbəx qapısından ədviyyat qablarını və etiketlərində atasının maili xəttini gördü. Seçdiklərini və miras aldıqlarını nəzərdən keçirəndən bəri içində daşıdığı sualı verdi: «Niyə mənim üçün mühasibatlığı seçdin, ata?». «Hesabda yaxşı idin», – dedi. «Bu isə sualın yarısına cavab verir», – dedi. Atası gülümsədi, sonra cibindən kiçik bir açar çıxardı.

Qutunu açdı. İçəridə ucları sərtləşmiş, bəziləri bir-birinə yapışmış fırçalar var idi. Birini qaldırdı; ikincisi də onunla birlikdə tərpəndi. «Sonuncu günümdə onları yummamışdım», – dedi. İki fırçanı ayırmağa çalışdı, sonra buraxdı. «Bütün bu illər ərzində onları yumağa vaxt tapmadın?» – soruşdu. «Mənə cədvəl qurmağa başlama», – dedi. Lina güldü; atası bu intonasiyanı artıq tanıyırdı.

İlk işindən, atasının ömründə əlindən daha möhkəm əl görmədiyi bir adamdan danışdı. Həmin kişi mağaza adlarını çəkir, rəngləri qarışdırmağı və fırçaları təmizləməyi isə ona həvalə edirdi. Bir dəfə kişi işdə olmayanda, atası bütöv bir lövhəni yazdı. Kişi qayıtdı, onun qarşısında dayandı və günün pulunu ona uzatdı. Lövhə illərlə orada qaldı və atası həmin küçədən keçməyi və lövhəyə çatmazdan əvvəl başını qaldırmağı çox sevirdi.

«Ondan sonra lövhələri tək çəkirdim. Bir dəfə atam gəldi və qolumdakı boyanı gördü». Əlindəki fırçaya baxaraq dayandı. «Dedi: bu, peşə deyil». Lina soruşdu: «Sonra?». Dedi: «Mənə başqa bir iş tapdı». Fırçalara işarə etdi: «Həmin gün onları yummadım». Mətbəxdə çaydan fit verdi və heç biri onu söndürməyə qalxmadı.

Dedi: «Mühasibatlığı sənin üçün seçdim ki, bunu sənə heç kim deməsin». Fırçanı qutunun kənarına qoydu. Lina dedi: «Amma sən bunu başqa cür dedin». Atası ona baxdı və hörmətli şirkət söhbətinə qayıtmadı. İkinci kursda çəkdiyi loqonun olduğu səhifəni açdı və dəftəri ona tərəf çevirdi. Şənbə gününün bir saatı artıq on dəqiqəyə bitirdi; bu dəfə Lina onun yanında bir saatdan çox qaldı. Ona kiçik nəlbəkidə çay gətirdi; Lina nəlbəkinin rəngləri qarışdırmaq üçün yararlı olduğunu dedi, atası isə: «Götür, hətta məndə qalan sonuncu çay nəlbəkisi olsa belə», – dedi. Boş bir stəkan axtardı. Onu ilıq su ilə doldurdu və bir fırçanı içinə qoydu. Ona heç bir vəd vermədi. Fırçanı suda hərəkət etdirdi və köhnə rəng əriməyə başladı.

Ailəsinin evindən yataqxanaya qayıtdıqdan sonra Kərim lampanın altına «Atam üçün, yoxsa mənim üçün» sənədini qoydu. Aylarla əvvəl imzasız qoyduğu sətri oxudu. Oyunu bağlamaq vaxtını «Atam üçün» sütunundan «Mənim üçün» sütununa keçirdi və altında yazdı: «Onu bağlayıram, çünki beş dəfə zəngi təxirə salmadan oyanmaq istəyirəm». Otaq yoldaşı çarpayıdan soruşdu: «Bitirdin?». Kərim: «Başladım», – dedi. Qələmi götürdü və imza atdı: Kərim. Sonra namaz vaxtları cədvəlini açdı və sabahkı plan üçün ilk lövbər olaraq zöhrü seçdi. Məkanı, ondan əvvəl buraxacaqlarını və ondan sonrakı iki səhifəni yazdı. Pul qabından kənarları sürtülmüş «Mən siqaret çəkmirəm, hətta məclislərdə belə» kartını çıxardı. Onu kağızın yanına qoydu və qələmin qapağını bağladı.

Yatmazdan əvvəl Kərim yaydan bəri ilk dəfə çantasının qabaq cibini açdı və bacısının oraya sürüşdürdüyü rəsmi tapdı: eyni masa və daha böyük mavi oğlan. Bir il əvvəl ilk rəsmi söykədiyi kimi, onu da masanın üstünə, lampanın yanına asdı. Masanın üstündə telefon yoxdur. Sabahkı plan lampanın yanında idi, sənədin altındakı imzası isə qurumuşdu. Siyirməni açdı və zərfi çıxardı. Barmağını onun sürtülmüş küncündə gəzdirdi, sonra kənarını cırdı və bükülmüş bir kağızı çıxardı. Onu işığın altında sərdi.

Kənarları saralmış, bükükləri yumşalmış köhnə bir kağız idi. Xət atasının xətti idi, lakin soyuducudakı cədvəldəki xəttindən daha kiçik və daha az sabit idi.

Yuxarısında: «Bu il». Altında isə üç sətir: Qaçış. Hər ay bir kitab. İngilis dili.

İlin əvvəlində Kərimin telefonunda sətirbəsətir yazdığı eyni siyahı.

«Qaçış» sözünün yanında on dörd kiçik işarə, hər səhər üçün biri. Ondan sonra isə səhifənin sonuna qədər eyni diqqətlə çəkilmiş boş xanalar.

Kağızın aşağısında isə daha yeni mürəkkəblə, atasının tanıdığı xətti ilə bir sətir var idi:

«Sənin yaşında yazmışdım. Məndən heç kim soruşmadı.»

Altı kəlmə. Kərim onları bircə dəfə saydı, sonra kağızı görə biləcəyi yerdə, bacısının rəsminin yanında lampaya söykədi.

Səhər divardan qaçış vərəqini – işarələri və sıfırları ilə birlikdə endirdi və atasının kağızının yanına qoydu. Hər ikisini bir yerdə çəkdi, şəkli atasına göndərdi və altında yazdı: «Bazar, saat altı. Səndən soruşacam: Qaçdın?»

Cavab bir dəqiqə sonra gəldi: «Afərin.»

Telefon əlində olan Kərim həmişə ondan sonra gələn sözü gözlədi.

O söz gəlmədi.

Həyatında kim öz kağızını yazıb və ondan heç kim bunu soruşmayıb? Bu həftə ondan bircə sual soruş, «amma»sız.

Qapı açıqdır

Əgər namazın vaxtından deyil, namazın özündən əmin deyilsənsə, sualını yaz və çatmadığın yəqinliyi nümayiş etdirmədən, onu dinləyəcək, elm və əmanətlə cavablandıracaq birini axtar. Əgər din adından danışan biri sənə əziyyət veribsə, özünü ondan qorumaq və həmin səsə qayıtmadan, namaza onun səsindən uzaqda baxmaq sənin haqqındır.

Qalx… hətta yüzüncü dəfə olsa belə.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Şübhəsiz ki, hər çətinliyin ardınca bir asanlıq gələr! Həqiqətən, hər çətinliyin ardınca bir asanlıq gələr! (Şərh: 5–6)⁴.

Peyğəmbərdən ﷺ hansı əməllərin Allaha daha sevimli olduğu soruşulduqda belə buyurdu: «Az da olsa, ən davamlı olanı», və buyurdu: «Gücünüz çatan əməlləri öhdənizə götürün» (Buxari 6465)⁵.