اهو الارم جيڪو پنج ڀيرا وڄي ٿو

ڇا توهان کي اهو چوٿون ڪلاڪ ياد آهي؟

اهو وقت جنهن تي توهان ان ڪري حاضر ٿيا ڇاڪاڻ ته مينيجر توهان جو منتظر هو، يا ان ڪري جو ليڪچر هال ۾ توهان جو نالو ورتو وڃڻو هو. پوءِ توهان جا ٻيا واعدا: بند ڪتاب، دروازي وٽ رکيل جتي، ۽ اها ڪال جنهن جو توهان پنهنجي امڙ سان واعدو ڪيو هو. جڏهن به انهن مان ڪو واعدو ٽٽندو هو، ته توهان پنهنجي ان ڀروسي مان ڪجهه وڃائي ويهندا هئا ته توهان جو لفظ ڪڏهن عمل بڻجي سگهندو.

جيڪڏهن توهان ڏينهن ۾ پندرهن منٽ نٿا بچائي سگهو، ته پوءِ توهان ڪنهن کي ڪيئن قائل ڪندا ته توهان باقي اٺ ڪلاڪ سنڀالڻ جي سگهه رکو ٿا؟ هي مينيجر جي منطق آهي، ۽ اسان ان کي چڱيءَ ريت سمجهون ٿا جيستائين اها ٻاهران اچي ٿي.

۽ پهرين باب ۾ توهان هڪ ئي صبح پنج ڀيرا الارم ٻڌو هو، ۽ انهن جي وچ ۾ هڪ هٿ رات جو ڪيل فيصلي کي ملتوي ڪري رهيو هو. هاڻي تصوير وڌيڪ وسيع ٿي وڃي ٿي: ڏينهن ۾ ورهايل پنج سڏ، جن مان هر هڪ توهان کي پنهنجي هٿ واري شيءِ ڇڏي اٿڻ جي دعوت ڏئي ٿو. اهي پنجن نمازن جا سڏ آهن.

توهان ساڳيا ئي انسان آهيو

توهان ساڳيا ئي انسان آهيو جڏهن نماز پڙهڻ جو واعدو ڪريو ٿا، ۽ جڏهن هلڻ، پڙهڻ، يا پنهنجي ماءُ کي فون ڪرڻ جو واعدو ڪريو ٿا. ان ڪري اسان هتي نماز کي ائين ئي پڙهون ٿا جيئن ان کان اڳ هر واعدي کي پڙهيو هو. ۽ هيءَ ان سڄي ڳالهه جو سڀ کان واضح مثال آهي جيڪا هن ڪتاب ۾ آئي آهي: هڪ اهڙو معاهدو جنهن جون شرطون تيار ٿيل آهن. ان جو هڪ مقرر وقت آهي جنهن کي چونڊڻ جي توهان کي ضرورت ناهي، ان جي شروعات جو اعلان ڪندڙ سڏ آهي، ۽ بيهڻ جي جاءِ آهي، مسجد ۾ يا ڪنهن به پاڪ صاف هنڌ تي. ۽ توهان جي ڏينهن ۾ پنجن ئي نمازن جو گڏيل وقت پندرهن کان ويهه منٽ آهي، يعني اوترو ئي وقت جنهن سان هن ڪتاب جي شروعات ٿي هئي.

پر تنهن هوندي به، هي معاهدو شايد اهو سڀ کان وڏو واعدو آهي جنهن کي اسان ٽوڙيون ٿا. اسان ان جو وقت ۽ جاءِ ڄاڻون ٿا، ۽ ان جو سڏ ٻڌون ٿا، پوءِ به اهو اسان کان انهن ساڳين طريقن سان رهجي وڃي ٿو جيڪي اسان ڪتاب جي بابن ۾ ڏٺا هئا. اذان جو سڏ بلند ٿئي ٿو ته اسان چئون ٿا: «ٿوري دير کان پوءِ»، جيئن ڪريم جو آڱوٺو ڊوڙڻ جي الارم کي ماٺ ڪرائيندو هو. ۽ وڪيل کي هڪ معقول سبب ملي وڃي ٿو: هٿ وارو ڪم انتظار نٿو ڪري سگهي. ۽ مصروف ڏينهن هڪ اهڙو استثنا بڻجي وڃي ٿو جنهن بابت اسان چئون ٿا: «صرف هن هڪ دفعي». ۽ جيڪڏهن هڪ نماز رهجي وڃي، ته اسان اهو آواز ٻڌون ٿا جيڪو چوي ٿو: «جڏهن تون ان کي وڃائي ويٺين، ته هاڻي ڪهڙو فرق رهيو»، تنهنڪري ان کان پوءِ واري به اسان کان رهجي وڃي ٿي.

پهرين باب ۾ اسان بينڊورا سان گڏ ڏٺو ته ڪاميابي ۽ ناڪاميءَ جا تجربا عمل ڪرڻ جي صلاحيت واري توهان جي احساس جا بنيادي ذريعا آهن¹. ان جو مطلب اهو ناهي ته ڪنهن هڪ واعدي ۾ ٿاٻو کائڻ توهان جي پوري زندگيءَ تي فيصلو ڏئي ٿو. پر اهو توهان کي هڪ وڌيڪ دقيق سوال ڏانهن سڏي ٿو: جڏهن توهان واعدو ڪريو ٿا ته توهان ڪير هوندا آهيو؟ ۽ اڄ نڀائڻ واري رڪارڊ ۾ توهان ڪهڙو ننڍڙو عمل شامل ڪري سگهو ٿا؟

۽ اسان ائين نٿا چئون ته رڳو نماز جي پابندي ئي توهان کي پنهنجي خوراڪ يا پڙهائيءَ جو پابند بڻائڻ لاءِ ڪافي آهي؛ ڇاڪاڻ ته پاڻ تي ضابطي واري تربيت جي ٻين ميدانن ڏانهن منتقليءَ جا ثبوت مختلف آهن². هر واعدي جو پنهنجو عمل ۽ تياري هوندي آهي، ڀلي توهان گذريل واعدي مان سکيو هجي ته شروعات ڪيئن ڪجي.

۽ اوزار بلڪل ساڳيو ئي آهي جيڪو اسان هن ڪتاب جي هر واعدي سان آزمايو هو. تيار ٿيل شرطون توهان جي بدلي توهان جا پير نٿيون هلائي سگهن؛ جنهن شيءِ کي ترتيب جي ضرورت آهي اها توهان جي پهچ آهي: توهان ڪٿي هوندا، ڪهڙي شيءِ ڇڏيندا، ۽ گذريل ڪم کي وقت ڳڙڪائڻ کان ڪيئن روڪيندا.

شايد توهان نوڪريءَ جي وقت جي پابندي ڪندا هجو، پوءِ هن واعدي کي پنهنجي ڏينهن جي بچيل وقت تي ڇڏي ڏيندا هجو. هن فرق کي ائين ئي ڏسو جيئن چوٿين باب ۾ هفتي جي رڪارڊ کي ڏٺو هو: ان کي نالو ڏيو، پوءِ ايندڙ سڏ تي جيڪو ڪندا ان کي تبديل ڪريو، بنا ڪنهن تڪڙي عذر يا پاڻ تي سخت فيصلي جي.

هي واعدو ڪنهن لاءِ آهي؟

مينيجر جو معاهدو قائم آهي ڇاڪاڻ ته مينيجر کي توهان جي ڪم جي ضرورت آهي. پر اسان جي نماز کان ته الله تعاليٰ بلڪل بي پرواهه آهي: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ ۽ جيڪو ڪوشش ڪري سو رڳو پنھنجي لاءِ ئي ڪوشش ڪري ٿو، ڇوته الله جھانن کان بي پرواھ آھي. (العنڪبوت: 6)³. ۽ ان جو فائدو خود اسان لاءِ آهي. ۽ هي ڪتاب ان جي صرف هڪ پهلوءَ تي ڌيان ڏئي ٿو: اهو ته توهان پنهنجي ڪم ۽ اسڪرين تان ڏينهن ۾ پنج ڀيرا اٿو، ۽ ائين پنهنجي ڏينهن ۾ پنهنجي فيصلي جي سگهه بحال ڪريو، ان ڏينهن ۾ جيڪو لڳ ڀڳ پورو توهان کي پنهنجي وهڪري ۾ لوڙهي وڃي رهيو هو.

توهان جي ڏينهن جا پنج لنگر

ٻئي باب ۾ اسان مضبوط لنگرن جي ڳولا ڪئي هئي جن سان هڪ ننڍڙي عادت ڳنڍجي سگهي: صبح جي چانهه، ڪم تي پهچڻ، ۽ رات جي ماني پوري ٿيڻ. ۽ توهان وٽ هر روز موٽندڙ پنج لنگر پورا وقت موجود هئا: نماز جا سڏ. اذان جا وقت سڄي سال سج سان گڏ بدلجن ٿا، پر سڏ ايندا ئي رهن ٿا؛ اشارو آواز آهي، نه ڪي گهڙيءَ جو انگ. پنهنجي جاءِ تي انهن جو وقت چيڪ ڪريو، پوءِ انهن جي چوڌاري پنهنجا معاملا ترتيب ڏيو.

توهان فجر کان پوءِ پنهنجي پڙهائي کولي سگهو ٿا، پيشين جي ڀرسان ڪم جو وقفو رکي سگهو ٿا، ٽيپري کان پوءِ پنڌ ڪري سگهو ٿا، سانجهيءَ کان پوءِ گهر ڀاتين لاءِ وقت ڇڏي سگهو ٿا، ۽ سومهڻيءَ کان پوءِ پنهنجو ڏينهن ختم ڪرڻ شروع ڪري سگهو ٿا.

پنجن ئي لنگرن کي ويهن واعدن سان نه ڀريو. هڪ اهڙي نماز کان پوءِ رڳو هڪ عادت چونڊيو جنهن جي توهان پابندي ڪندا هجو، ۽ ان جو ڪتاب يا جتي وقت کان اڳ تيار ڪري رکو. جڏهن نماز پوري ٿئي، ته توهان کي پنهنجي ايندڙ قدم جي خبر هجي.

لينا جي نئين آفيس ۾ پيشين جي اذان روڊ جي سامهون واري مسجد مان ايندي آهي، ساڳي دريءَ مان جنهن جي روشني سندس ڪاغذ تي پوي ٿي. رمضان ۾ هوءَ مؤذن جي سڏ پورو ڪرڻ کان اڳ اٿي بيهندي هئي. عيد کان پوءِ اها اذان هن وٽ ڪنهن ڊزائن جي وچ ۾ اچڻ لڳي، ۽ هوءَ پاڻ ۾ چوي ٿي: «ٿوري دير کان پوءِ». پوءِ گڏجاڻي اچي ٿي، پوءِ ڪلائنٽ جي گهريل ڦيرڦار اچي ٿي، ۽ هوءَ ٽيپري کان ڪجهه منٽ اڳ، اکيون گهڙيءَ تي رکيو، تڪڙ ۾ پيشين جي نماز پڙهي ٿي.

هن اها ڳالهه تڏهن محسوس ڪئي جڏهن هن پنهنجو هفتو ائين جانچيو جيئن حساب ڪتاب جانچيندي هئي: صبح جي گڏجاڻيءَ کان هڪ منٽ به دير نه ڪئي هئائين، ۽ پيشين جي سڏ تي رڳو هڪ ڀيرو اٿي هئي. عيد کان پوءِ واري فرج واري ڪاغذ کي ياد ڪيائين، تنهن ڪري نئين فهرست نه لکيائين. رڳو پيشين کي چونڊيائين.

آچر جي صبح جو هن پنهنجي ميز جي دراز ۾ يونيورسٽيءَ جو پراڻو رجسٽر ۽ هڪ پينسل رکيو، ۽ پيشين کان ڪجهه منٽ اڳ وضو ڪيائين. جڏهن سامهون واري روڊ تان «الله اڪبر» بلند ٿيو، ته هن فائل محفوظ ڪئي ۽ ڪوريڊور جي آخر ۾ نماز جي ڪمري ڏانهن اٿي. ساٿياڻيءَ پڇيو: «ڪيڏانهن؟». هن چيو: «پندرهن منٽ، پوءِ موٽان ٿي». نماز کان پوءِ هوءَ ڪمپنيءَ جي فائل ڏانهن نه موٽي. هن رجسٽر کوليو، ۽ اها دري چٽي جتان اذان آئي هئي.

اربع جي ڏينهن هڪ گڏجاڻي ٽيپري جي ويجهو ٿيڻ تائين ڊگهي ٿي وئي، تنهنڪري هن پيشين جي نماز تڏهن پڙهي جڏهن اتان نڪتي، تڪڙ ۾، جهڙيءَ طرح گذريل هفتن ۾ ٿيو هو. هن اربع کي پنهنجي هفتي تي فيصلو نه بڻايو؛ خميس تي پهرئين «الله اڪبر» تي ئي فائل محفوظ ڪيائين. هفتي جي آخر ۾ رجسٽر ۾ چار دريون هيون، هر هڪ ۾ مختلف روشني.

هر نماز جنهن جي توهان پابندي ڪريو ٿا، هڪ واعدو آهي جنهن کي توهان نڀايو ٿا. ۽ واعدا نڀائڻ جي ورجاءَ سان توهان جو پنهنجو لفظ شايد توهان جي نظر ۾ پنهنجو ڪجهه وزن بحال ڪري وٺي. توهان چيو هو ته توهان اٿندا، پوءِ توهان اٿي بيٺا. هاڻي توهان وٽ هڪ عمل موجود آهي جنهن کي توهان ان وقت ياد ڪري سگهو ٿا جڏهن توهان ڪنهن ٻي شيءِ جو واعدو ڪريو.

جيڪو اسان سکيو اهو توهان سان گڏ موٽي ٿو

جڏهن توهان واعدو ڪريو ٿا ته توهان ڪير هوندا آهيو؟ پهرين ڀاڱي ۾: وقت، جاءِ ۽ شاهد، مضبوط لنگر، سمجهوتي کان مٿانهين لڪير، ۽ جيڪو ڪيو تنهن جو رڪارڊ. ۽ ٻئي ۾: توهان جو دوست «سڀاڻي»، وڪيل، اها مٺائي جنهن سان توهان پاڻ کي انعام ڏيو ٿا، ۽ ورثي مان جيڪو توهان چونڊيو. ۽ ٽئين ۾: عمل جو مالڪ تي فيصلي کان الڳ هجڻ، غصي جو لفظ کان الڳ هجڻ، خيال جو فيصلي کان الڳ هجڻ، ۽ جيڪو توهان جي وس ۾ آهي تنهن جو ان کان الڳ هجڻ جيڪو توهان جي وس ۾ ناهي. ۽ چوٿين ۾: توهان پنهنجو ڪردار ڪنهن لاءِ ادا ڪريو ٿا، جيڪو توهان وٽ آهي ان مان ڇا نٿا ڏسو، اهو استثنا جيڪو توهان پاڻ کي ڏنو، ۽ اهو جيڪو توهان جي طرفان چونڊڻ جو حق گهري ٿو. ۽ پنجين ۾: موسم کان ڏينهن تائين، اسڪرين کان رات جي مانيءَ تائين، ۽ ٿاٻي کان ايندڙ وقت تائين.

عيد کان پوءِ جنهن ڇنڇر تي سندس پيءُ کيس گهرايو هو، لينا پهچي وئي، ۽ پهريون ڀيرو ائين ٿيو هو جو سندس پيءُ کيس بنا ڪنهن خرابيءَ جي گهرايو هو. هن ميز تي هڪ ننڍڙو ڪاٺ جو دٻو رکيو هو. لينا چيو: «پيچ ڪش ڪٿي آهي؟». هن چيو: «اڄ ڪا خرابي ناهي». هوءَ ويٺي، ۽ ميز تي يونيورسٽيءَ جو پراڻو رجسٽر رکيائين، جنهن ۾ هفتي جون چار دريون هيون. هن دٻي کي بند رکيو، ۽ پنهنجو آڱوٺو پتل جي تالي تان ڦيرايو. هن رڌڻي جي دروازي مان مصالحن جا دٻا ڏٺا، جن جي ليبلن تي سندس پيءُ جو ٽيڏو خط لکيل هو. هن اهو سوال پڇيو جيڪو هن پنهنجي چونڊ ۽ ورثي جي جائزي کان وٺي دل ۾ سانڍي رکيو هو: «بابا، توهان منهنجي لاءِ اڪائونٽنگ ڇو چونڊي هئي؟». هن چيو: «تون حسابن ۾ تمام سٺي هئينءَ». لينا چيو: «۽ اهو اڌ سوال جو جواب ڏئي ٿو». هو مرڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي کيسي مان هڪ ننڍڙي ڪنجي ڪڍيائين.

هن دٻو کوليو. اندر اهڙا برش هئا جن جا ڪنارا سخت ٿي چڪا هئا، ۽ انهن مان ڪي هڪ ٻئي سان چنبڙيل هئا. هن هڪ کنيو، ته ان سان گڏ ٻيو به چُريو. سندس پيءُ چيو: «منهنجي آخري ڏينهن تي مون اهي نه ڌوتا هئا». هن ٻنهي برشن کي ڌار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ڇڏي ڏنائين. لينا چيو: «انهن سڀني سالن ۾ توهان کي اهي ڌوئڻ جو وقت نه مليو؟». چيائين: «منهنجي لاءِ ڪو ٽائيم ٽيبل نه ٺاهه». هوءَ کلي پئي؛ هن سندس اهو انداز سڃاڻي ورتو هو.

هن پنهنجي پهرين نوڪريءَ بابت ٻڌايو، ان ماڻهوءَ بابت جنهن جي هٿ کان وڌيڪ مضبوط هٿ سندس پيءُ زندگيءَ ۾ نه ڏٺو هو. اهو ماڻهو دڪانن جا نالا لکندو هو، ۽ کيس رنگ ملائڻ ۽ برش صاف ڪرڻ جو ڪم سونپيندو هو. هڪ دفعي اهو ماڻهو نه آيو، ته سندس پيءُ پورو بورڊ لکي ڇڏيو. اهو ماڻهو موٽي آيو، ان جي سامهون بيٺو، ۽ پوءِ کيس ان ڏينهن جي اجرت ڏنائين. اهو بورڊ سالن تائين اتي لڳل رهيو، ۽ سندس پيءُ ان گهٽيءَ مان لنگهڻ ۽ اتي پهچڻ کان اڳ ڪنڌ مٿي کڻي ڏسڻ پسند ڪندو هو.

«ان کان پوءِ مان اڪيلو ئي بورڊ لکندو هوس. هڪ ڀيرو منهنجو پيءُ آيو، ۽ منهنجي ٻانهن تي رنگ ڏٺائين». هو ان برش وٽ رڪجي ويو جيڪو لينا جي هٿ ۾ هو. «هن چيو: هي ڪو پيشو ناهي». لينا پڇيو: «پوءِ؟». چيائين: «هن منهنجي لاءِ ٻيو ڪم ڳولي ورتو». هن برشن ڏانهن اشارو ڪيو: «ان ڏينهن مون اهي نه ڌوتا هئا». رڌڻي ۾ ڪٽليءَ سيٽي وڄائي، پر انهن مان ڪو به ان کي بند ڪرڻ لاءِ نه اٿيو.

هن چيو: «مون تنهنجي لاءِ اڪائونٽنگ ان ڪري چونڊي هئي ته جيئن ڪو توکي ائين نه چئي». لينا برش دٻي جي پاسي تي رکيو. چيائين: «پر توهان اها ڳالهه ٻئي طريقي سان چئي ڇڏي هئي». هن سندس ڏانهن ڏٺو، ۽ معزز ڪمپنيءَ واري ڳالهه ڏانهن نه موٽيو. هن پنهنجي ٻئي سال ۾ ٺاهيل لوگو واري صفحي تي رجسٽر کولي کيس ڏيکاريو. ڇنڇر جو اهو ڪلاڪ اڳ ئي ڏهن منٽن ۾ ختم ٿيڻ لڳو هو؛ هن ڀيري لينا وٽس هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ ويٺي رهي. هو سندس لاءِ هڪ ننڍڙي رڪابيءَ تي چانهه کڻي آيو؛ لينا چيو ته هيءَ رڪابي رنگ ملائڻ لاءِ ٺيڪ آهي، ته هن چيو: «کڻي وڃ، ڀلي هيءَ منهنجي آخري رڪابي ئي ڇو نه هجي». هن هڪ خالي گلاس ڳوليو. ان کي گرم پاڻيءَ سان ڀريائين، ۽ ان ۾ هڪ برش پسائي رکيائين. هن ساڻس ڪو واعدو نه ڪيو. هن برش کي پاڻيءَ ۾ ڦيرايو، ته پراڻو رنگ ڳرڻ لڳو.

گهر مان هاسٽل موٽڻ کان پوءِ، ڪريم بتيءَ هيٺان «پيءُ لاءِ، يا منهنجي لاءِ» وارو دستاويز رکيو. هن اها سٽ پڙهي جيڪا مهينا اڳ صحيح کان سواءِ ڇڏي ويو هو. هن راند بند ڪرڻ جو وقت «پيءُ لاءِ» واري خاني مان کڻي «منهنجي لاءِ» واري خاني ۾ رکيو، ۽ ان هيٺان لکيائين: «مان ان کي ان ڪري بند ڪريان ٿو ڇاڪاڻ ته مان پنجن غفلتن کانسواءِ جاڳڻ چاهيان ٿو». سندس روم ميٽ کٽ تان پڇيو: «پورو ڪيئي؟». ڪريم چيو: «شروع ڪيم». هن قلم کنيو، ۽ صحيح ڪيائين: ڪريم. پوءِ هن وقتن جو جدول کوليائين ۽ سڀاڻي جي منصوبي لاءِ پيشين کي پهريون لنگر چونڊيائين. هن جاءِ لکي، ۽ جيڪو هو ان کان اڳ ڇڏيندو، ۽ ان کان پوءِ جا ٻه صفحا. هن پنهنجي بٽوي مان «مان سگريٽ نه پيئندو آهيان، محفلن ۾ به نه» وارو ڪارڊ ڪڍيو؛ ان جا ڪنارا گٺل هئا. هن ان کي پني جي ڀرسان رکيو، ۽ قلم بند ڪري ڇڏيو.

سمهڻ کان اڳ، ڪريم اونهاري کان پوءِ پهريون ڀيرو پنهنجي ٿيلهي جو اڳيون کيسو کوليو، ته کيس اها تصوير ملي جيڪا سندس ڀيڻ ان ۾ رکي هئي: ساڳي ميز، ۽ نيرو ڇوڪرو هاڻي وڏو ٿي چڪو هو. هن ان کي ميز مٿان بتيءَ وٽ ٽنگيو، جيئن هڪ سال اڳ پهرين تصوير ٽنگي هئي. ميز تي ڪو فون نه هو. سڀاڻي جو منصوبو بتيءَ ڀرسان هو، ۽ دستاويز جي پڇاڙيءَ ۾ سندس صحيح سڪي چڪي هئي. هن دراز کولي ۽ لفافو ڪڍيو. هن پنهنجي آڱر ان جي گٺل ڪنڊ تان ڦيري، پوءِ ان جو پاسو ڦاڙي ٻٽو ٿيل پنو ڪڍيائين. هن ان کي روشنيءَ هيٺ کوليو.

اهو هڪ پراڻو پنو هو، جنهن جا ڪنارا پيلا ٿي چڪا هئا، ۽ گهنڊين وٽان نرم ٿي ويو هو. لکائي سندس پيءُ جي هئي، پر اها فريج واري جدول تي سندس خط کان ننڍي ۽ گهٽ پختي هئي.

مٿان لکيل هو: «هن سال». ۽ ان هيٺان ٽي سٽون: ڊوڙڻ. هر مهيني هڪ ڪتاب. انگريزي.

بلڪل اها ساڳي لسٽ جيڪا ڪريم سال جي شروعات ۾ پنهنجي فون ۾ لکي هئي، سٽ به سٽ.

«ڊوڙڻ» جي ڀرسان چوڏهن ننڍا نشان هئا، هر صبح لاءِ هڪڙو. ۽ ان کان پوءِ خالي چوڪور هئا، جيڪي پني جي پڇاڙيءَ تائين ساڳي توجهه سان ٺاهيا ويا هئا.

۽ پني جي تري ۾ نئين مس سان هڪ سٽ هئي، سندس پيءُ جي سڃاڻپ واري لکائيءَ سان:

«تنهنجي عمر ۾ لکي هيم. مون کان ڪنهن به نه پڇيو هو.»

ڇهه لفظ. ڪريم هڪ ڀيرو ڳڻيا، پوءِ پنو بتيءَ سان ٽيڪ ڏئي رکيائين، پنهنجي ڀيڻ جي تصوير ڀرسان، جتي هو ان کي ڏسي سگهي.

صبح جو هن ڀت تان ڊوڙڻ وارو پنو لاٿو، پنهنجن نشانن ۽ ٻڙين سان، ۽ ان کي پنهنجي پيءُ واري پني جي ڀرسان رکيو. هن ٻنهي جو گڏجي فوٽو ڪڍيو، ۽ تصوير پنهنجي پيءُ ڏانهن موڪلي، ۽ ان هيٺان لکيائين: «آچر، ڇهه وڳي. مان اوهان کان پڇندس: ڊوڙڻ نڪتا هئا؟»

هڪ منٽ کان پوءِ جواب آيو: «شاباس.»

ڪريم، فون هٿ ۾ جهلي، ان لفظ جو انتظار ڪندو رهيو جيڪو سدائين ان کان پوءِ ايندو هو.

اهو نه آيو.

توهان جي زندگيءَ ۾ ڪير آهي جنهن پنهنجو پنو لکيو هو، پر کانئس ان بابت ڪنهن به نه پڇيو؟ هن هفتي ان کان هڪ سوال پڇو، بغير ڪنهن «پر» جي.

دروازو کليل آهي

جيڪڏهن توهان خود نماز بابت پڪ نٿا رکو، نه ڪي ان جي وقت بابت، ته پنهنجو سوال لکو ۽ ڪنهن اهڙي شخص کي ڳوليو جيڪو علم ۽ ايمانداريءَ سان ان کي ٻڌي ۽ جواب ڏئي، بنا ان جي ته توهان اهڙي يقين جو ڏيکاءُ ڪريو جنهن تائين توهان اڃا ناهيو پهتا. ۽ جيڪڏهن ڪنهن اهڙي شخص توهان کي تڪليف پهچائي آهي جنهن دين جي نالي تي ڳالهايو هو، ته توهان کي ان کان پاڻ کي بچائڻ ۽ نماز کي سندس آواز کان پري ٿي ڏسڻ جو پورو حق آهي، بنا ان آواز ڏانهن موٽڻ جي.

اُٿو… ڀلي سئو دفعا ئي ڇو نه هجي.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ ڇوته بيشڪ اھنج سان گڏ سھنج آھي، بيشڪ اھنج سان گڏ سھنج آھي. (الشرح: 5–6)⁴.

نبي ڪريم ﷺ کان پڇيو ويو ته الله تعاليٰ کي ڪهڙا عمل سڀ کان وڌيڪ پيارا آهن، ته فرمايائون: «جيڪو سڀ کان وڌيڪ لڳاتار هجي، توڙي جو ٿورو ئي ڇو نه هجي»، ۽ فرمايائون: «اوھين اوترو ئي عمل اختيار ڪريو جيتري اوهان ۾ سگهه هجي» (بخاري 6465)⁵.