Digniinta shan jeer dhawaaqda

Ma xasuusataa rubuc saacii?

Ballanta aad u tagtay sababtoo ah maamule ayaa ku sugayay, ama magacaaga ayaa laga akhrinayay hoolka muxaadarada. Dabadeedna ballamahaaga kale: buugga xiran, kabaha albaabka ag yaal, iyo wicitaankii aad hooyadaa u ballanqaadday. Ballan kasta oo kuwaas ka mid ah oo ku dhaafta, waxaad luminaysay qayb ka mid ah kalsoonida aad ku qabto in hadalkaagu ficil noqonayo.

Haddii aanad rubuc saac maalintii ilaalin karin, sideed qof ugu qancin kartaa inaad awooddo qaadista siddeedda saacadood ee kale? Taasi waa garashada maamulaha, waana fahamnaa inta ay dibadda ka imanayso.

Cutubka koowaad dhexdiisa, waxaad digniinta maqashay shan jeer hal subax gudihiis, iyadoo inta u dhexaysana ay jirtay gacan dib u dhigaysa wixii aad habeenkii go'aansatay. Hadda muuqaalku wuu sii ballaaranayaa: shan dhawaaq oo maalinta ku kala baahsan, mid walbana kuugu yeeraya inaad dhigto waxa aad gacanta ku hayso oo aad kacdo. Waa dhawaaqyada shanta salaadood.

Adigu waxaad tahay isla qofkii

Adigu waxaad tahay isla qofkii markaad ballanqaaddo inaad tukato, iyo markaad ballanqaaddo inaad socoto, wax akhrido, ama hooyadaa wacdo. Sidaas darteed halkan salaadda ugu eegaynaa sidii aynu u eegnay ballan kasta oo ka horreysay. Waana tusaalaha ugu cad ee waxa ku jira buuggan oo dhan: ballan shuruudaheedii ay diyaarsan yihiin. Waxay leedahay waqti go'an oo aanad u baahnayn inaad doorato, dhawaaq bilowgeeda ku dhawaaqaya, iyo meel aad istaagto, masjidka ama meel kasta oo daahir ah. Wadarta shanta salaadood ee maalintaadana waa rubuc saac ilaa labaatan daqiiqo, intii le'eg ballantii buuggani ku bilaabmay.

Hase yeeshee, ballantani waxay noqon kartaa ballanta ugu weyn ee aynu ka baxno. Waxaynu ognahay waqtigeeda iyo meesheeda, waxaynu maqlaynaa dhawaaqeeda, dabadeedna waxay inagu dhaaftaa isla xeeladihii aynu ku aragnay cutubyada buugga. Dhawaaqu wuu kacaa markaasaynu niraahnaa: “Waxyar ka dib”, sida suulka Karim u aamusin jiray digniinta orodka. Qareenkuna wuxuu helaa sabab macquul ah: shaqada gacanta inoogu jirtaa ma sugayso. Maalinta mashquulka ahina waxay noqotaa ka-dhaafid aynu ku niraahno: “Hal mar oo keliya”. Haddii salaadi ina dhaaftana, waxaynu maqlaynaa codka leh: “Maadaama aan mar hore kharribay, waxba kuma kala duwana”, sidaasna tan xigtana way inagu dhaaftaa.

Cutubka koowaad waxaynu la aragnay Bandura in waayo-aragnimada guusha iyo guul-darradu ay ka mid yihiin ilaha dareenkaaga ku aaddan awooddaada waxqabad¹. Taasi macnaheedu ma aha in turunturooda hal ballan ay xukumayso noloshaada oo dhan. Laakiin waxay kuugu yeeraysaa su'aal ka sii qotodheer: Yaad tahay markaad ballan qaaddo? Maxayse tahay tallaabada yar ee aad ku dari karto diiwaanka oofinta maanta?

Mana lehnayn in ilaalinta salaaddu ay kaligeed kugu filan tahay inaad ku adkeysato cuntadaada ama waxbarashadaada; caddaymaha muujinaya in tababarka isxakamayntu u gudbo dhinacyo kale waa kuwo kala duwan². Ballan kasta wuxuu leeyahay hawshiisa iyo diyaargarowgiisa, xataa haddii aad ballan hore ka baratay sida loo bilaabo.

Qalabkuna waa isla kii aynu ku tijaabinnay ballan kasta oo buuggan ku jirta. Shuruudaha diyaarka ahi cagahaaga kuuma dhaqaajiyaan; waxa u baahan habayntu waa imaanshahaaga: xaggee baad joogi doontaa, maxaad dhigi doontaa, sideedna uga hortagaysaa in hawshii hore ay waqtiga liqdo.

Waxaa dhici karta inaad ilaaliso ballanta shaqada, dabadeedna aad ballantan uga tagto waxa maalintaada ka soo hara. Farqiga u fiirso sidii aad u fiirisay Diiwaanka toddobaadka ee cutubka afraad: magacow, dabadeedna beddel waxa aad samayn doonto dhawaaqa xiga, adoon cudurdaar degdeg ah keenin ama naftaada xukumin.

Ballantan yay u tahay?

Ballanta maamuluhu waxay u taagan tahay sababtoo ah maamuluhu wuxuu u baahan yahay shaqadaada. Salaaddeennase, Eebbe wuu ka deeqtoon yahay: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Qofkii dadaalana wuxuu uun u dadaalayaa naftiisa, maxaa yeelay Eebbe wuu ka deeqtoon yahay caalamka. (Al-Cankabuut: 6)³. Dheftuna innaga ayay inoo tahay. Buuggani wuxuu dul istaagayaa hal dhinac oo ka mid ah: inaad shaqadaada iyo shaashaddaada ka kacdo shan jeer maalintii, si aad dib ugu soo ceshato go'aankaaga maalin ku sigatay inay gebi ahaanba kula tagto.

Shan barroosin oo maalintaada ah

Cutubka labaad dhexdiisa waxaynu raadinnay barroosimo sugan oo aynu ku xirno caado yar: qaxwada subaxda, imaanshaha shaqada, iyo dhammaadka cashada. Waxaadna haysatay mar kasta shan barroosin oo maalin walba soo noqda: dhawaaqyada salaadda. Waqtiyada aadaanku waxay qorraxda la socdaan sannadka oo dhan, laakiin dhawaaqyadu way sii socdaan; calaamaddu waa codka, ee ma aha lambarka saacadda ku qoran. Eeg waqtigeeda meesha aad joogto, dabadeedna hagaaji waxa ku xeeran.

Waxaad bilaabi kartaa waxbarashadaada waaberiga ka dib, waxaadna nasashada shaqada hagaajin kartaa duhurka agagaarkiisa, galabtiina waad socon kartaa, maqribka ka dibna waxaad waqti u reebi kartaa ehelkaaga, cishahana ka dib waxaad bilaabi kartaa xiritaanka maalintaada.

Shanta barroosin ha ku buuxin labaatan ballanqaad. Dooro hal caado salaad aad ilaaliso ka dib, diyaarina buuggeeda ama kabaheeda ka hor waqtiga. Markay salaaddu dhammaato, waxaad garanaysaa tallaabada xigta.

Xafiiska cusub ee Lina, aadaanka duhurka wuxuu ka yimaadaa masjid ku yaal wadada ka soo horjeedda, isla daaqadda iftiinkeedu ku dhacayo warqaddeeda. Ramadaanka waxay u kici jirtay ka hor intaysan ninka aadaanka dhawaajiyaa dhammayn dhawaaqiisa. Ciidda ka dib wuxuu bilaabay inuu u yimaado badhtamaha naqshad, markaasay nafteeda ku tiraahdaa: “Waxyar ka dib”. Kadibna waxaa yimaada kulan, kadibna wax-ka-beddel uu macmiil weydiisto, sidaasay duhurka ugu tukataa degdeg, daqiiqooyin ka hor salaadda galabta, iyadoo indhaheeda saacadda ku haysa.

Waxay tan ogaatay maalintii ay dib u eegtay toddobaadkeeda sidii ay u dib-u-eegi jirtay xisaabaadka: kulankii subaxda uma ay daahin hal daqiiqo, laakiin duhurka waxay u kacday markii loo yeeray hal mar oo keliya. Waxay xasuusatay warqaddii talaagadda ee Ciidda ka dib, sidaas darteed liis cusub ma ay qorin. Waxay dooratay duhurka oo keliya.

Subaxdii Axadda waxay khaanadda miiskeeda dhigtay buuggii qoraalka ee jaamacadda ee duugga ahaa iyo qalin rasaas ah, daqiiqooyin ka hor duhurka ayayna weyso qaadatay. Markii “Allahu Akbar” ka kacay wadada ka soo horjeedda, faylkii way kaydisay, waxayna u kacday qolka salaadda ee dhammaadka marinka. La-shaqeeyaddeedu waxay weydiisay: “Xaggaad ku socotaa?”. Waxay tiri: “Rubuc saac, waan soo laabanayaa”. Salaadda ka dib ma ay u noqon faylkii shirkadda. Waxay furtay buuggii, waxayna sawirtay daaqaddii uu aadaanku ka yimid.

Arbacadii kulan baa sii socday ilaa ay u dhawaatay salaadda galabta, sidaas awgeed duhurka waxay tukatay markay ka baxday, degdeg sida toddobaadyadii hore. Arbacada hukun uma ay dhigin toddobaadkeeda; Khamiista waxay faylkii ku kaydisay marka ugu horreysa ee “Allahu Akbar” la maqlay. Dhammaadka toddobaadka buugga waxaa ku jiray afar daaqadood, mid kasta iftiin kala duwan leh.

Salaad kasta oo aad ilaaliso waa ballan aad oofisay. Markay oofintu soo noqnoqatana waxaa dhici karta in hadalkaagu dib u helo qayb ka mid ah culeyskiisii aad agtaada ku lahayd. Waxaad tiri waad kici doontaa, dabadeedna waad kacday. Waxaa kuu samaysmay ficil aad xasuusato markaad wax kale ballanqaaddo.

Wixii aynu barannay way kula soo noqonayaan

Yaad tahay markaad ballan qaaddo? Qaybta koowaad dhexdeeda: ballan, meel iyo markhaati, iyo barroosin sugan, iyo xariiq aan gorgortan geli karin, iyo diiwaanka waxaad samaysay. Qaybta labaadna: saaxiibkaaga “berri”, iyo qareenka, iyo macmacaanka aad naftaada ku abaalmariso, iyo waxaad ka dooratay wixii aad dhaxashay. Qaybta saddexaadna: falku wuu ka duwan yahay xukunka qofkii sameeyey lagu rido, cadhaduna way ka duwan tahay ereyga, fikradda soo dhacdaana way ka duwan tahay go'aanka, waxa gacantaada ku jiraana waxay ka duwan yihiin waxa aan gacantaada ku jirin. Qaybta afraadna: cidda aad doorkaaga u jilayso, iyo waxa aanad ka arkayn waxaad haysato, iyo ka-dhaafitaanka aad naftaada siisay, iyo qofka doonaya xaqa doorashada meeshaada. Qaybta shanaadna: laga bilaabo xilliga ilaa maalinta, shaashadda ilaa cashada, iyo simbiriirixashada ilaa ballanta xigta.

Sabtidii uu aabbeheed u yeeray Ciidda ka dib, Lina way timid, markii ugu horreysayna isagaa u yeeray, iyadoo aan wax cilladi ka jirin gurigiisa. Miiska wuxuu soo dhigay sanduuq yar oo alwaax ah. Waxay tiri: “Aaway makiinaddii furfuriddu?”. Wuxuu yiri: “Maanta wax cillad ahi ma jiraan”. Way fariisatay, miiskana waxay soo saartay buuggii qoraalka ee jaamacadda ee duugga ahaa, oo ay ku jireen afarta daaqadood ee toddobaadka. Sanduuqii wuu daboolnaa, wuxuuna suulkiisa mariyey qufulka naxaasta ah. Albaabka jikada waxay ka aragtay dhalooyinka xawaashka, oo warqadahooda ku qornaa fartiisa qalloocan. Waxay weydiisay su'aashii ay sidatay tan iyo markii ay dib u eegtay wixii ay dooratay iyo wixii ay dhaxashay: “Maxaad xisaabaadka iigu dooratay, aabbe?”. Wuxuu yiri: “Xisaabta waad ku fiicnayd”. Waxay tiri: “Taasina badhkii su'aasha ayay ka jawaabaysaa”. Wuu dhoolacaddeeyey, dabadeedna jeebkiisa ayuu ka soo saaray fure yar.

Sanduuqii ayuu furay. Gudaha waxaa ku jiray burushyo darafyadu ka engegeen, qaarna isku dhegeen. Mid bay kor u qaadday; kii labaadna wuu la socday. Wuxuu yiri: “Ma aanan dhaqin maalintaydii ugu dambaysay”. Wuxuu isku dayey inuu kala saaro labada burush, dabadeedna wuu daayey. Waxay tiri: “Sannadahan oo dhan ma aadan helin waqti aad ku dhaqdo?”. Wuxuu yiri: “Jadwal ha ii bilaabin”. Way qososhay; wuu gartay codka.

Wuxuu ka sheekeeyey shaqadiisii ugu horreysay, oo ku saabsanayd nin aanu aabbeheed noloshiisa arag gacan ka sugan gacantiisa. Ninku wuxuu qori jiray magacyada dukaamada, isagana wuxuu u deyn jiray isku-qasidda midabada iyo nadiifinta burushyada. Maalin maalmaha ka mid ah ayaa ninkii maqnaaday, aabbeheedna wuxuu qoray taargo oo dhan. Ninkii wuu soo noqday, hortiisa ayuu istaagay, dabadeedna wuxuu u dhiibay lacagtii maalinta. Taargadu halkaasay oollayd sannado, aabbeheedna wuxuu jeclaa inuu maro jidkaas oo uu madaxa kor u qaado ka hor inta aanu gaarin.

“Ka dib waxaan bilaabay inaan keligay taargooyinka qoro. Aabbahay ayaa maalin yimid, wuxuuna gacantayda ku arkay midabkii”. Wuxuu joogsaday burushka gacanteeda ku jiray agtiisa. “Wuxuu yiri: Tani shaqo ma aha”. Waxay weydiisay: “Dabadeedna?”. Wuxuu yiri: “Shaqo kale ayuu ii helay”. Burushyadii ayuu tilmaamay: “Maalintaas ma aanan dhaqin”. Jikada dhexdeeda ayaa biriqdii ka foorisay, midkoodna uma kicin inuu damiyo.

Wuxuu yiri: “Xisaabaadka waxaan kuugu doortay si aanu qofna kuugu dhihin”. Burushkii waxay saartay qarka sanduuqa. Waxay tiri: “Laakiin adigu qaab kale ayaad u tiri”. Wuu eegay, mana ku noqon hadalkii shirkadda la ixtiraamo. Waxay buuggii u furtay astaan ay sawirtay sannadkeedii labaad, xaggiisana way u jeedisay. Saacaddii Sabtida waxay noqotay mid ku dhammaata toban daqiiqo; markan Lina waxay agtiisa joogtay wax ka badan saacad. Shaah ayuu ugu keenay saxan yar; waxay tiri saxanku wuxuu ku fiican yahay isku-qasidda midabada, wuxuuna yiri: “Qaado, xataa hadduu yahay saxankaygii shaaha ee ugu dambeeyey”. Waxay baadi-doontay koob maran. Waxay ka buuxisay biyo diirran, waxayna dhex gelisay hal burush. Waxba uma ballanqaadin. Burushkii ayay biyaha dhex galisay oo ruxday, midabkii duugga ahaana wuxuu bilaabay inuu milmo.

Markuu gurigii qoyskiisa ka soo laabtay oo qolka ardayda yimid, Karim wuxuu warqaddii “Aabbahay dartii, mise naftayda” dhigay laambadda hoosteeda. Wuxuu akhriyey safkii uu bilo ka hor kaga tagay saxiix la'aanta. Waqtigii xiritaanka ciyaarta wuxuu ka wareejiyey tiirka “Aabbahay dartii” una wareejiyey tiirka “Naftayda”, wuxuuna hoosta kaga qoray: “Waxaan u xirayaa maxaa yeelay waxaan doonayaa inaan tooso anoon shan jeer hurdo yar dib u dhigan”. Qol-wadaagtiisii ayaa sariirta ka weydiiyey: “Ma dhammaysay?”. Karim wuxuu yiri: “Waan bilaabay”. Qalinka ayuu qabtay, saxiixayna: Karim. Dabadeedna wuxuu furay jadwalka waqtiyada oo doortay Duhurka inuu noqdo barroosinka koowaad ee qorshaha berri. Wuxuu qoray meesha, wixii uu ka hor dhigi doono, iyo laba bog ka dib. Kaarkii “Anigu ma cabo sigaar, xataa habeenada la caweeyo” ayuu boorsadiisa jeebka ka soo saaray; cidhifyadiisu way tirtirmeen. Wuxuu dhigay warqadda agteeda, qalinkiina daboolay.

Ka hor intaanu seexan, Karim wuxuu furay jeebka hore ee boorsadiisa markii ugu horreysay tan iyo xagaagii, wuxuuna helay sawirkii ay walaashii gelisay: miiskii oo kale, iyo wiilka buluugga ah oo ka weyn. Wuxuu ku dhejiyey miiska dushiisa laambadda agteeda, sidii uu sawirkii koowaad u tiiriyey sannad ka hor. Taleefan ma yaallin miiska dushiisa. Qorshihii berri wuxuu yaallay laambadda dhinaceeda, saxiixiisii ku yaallay warqadda hoosteedana wuu qallalay. Khaanaddii ayuu furay oo soo saaray baqshaddii. Fartiisa ayuu mariyey geeskeeda tirtirmay, dabadeedna dhinac ayuu ka jeexay oo ka soo bixiyey warqad laalaaban. Wuxuu ku fidiyey nalka hoostiisa.

Waxay ahayd warqad duug ah, oo cidhifyadu huruud noqdeen, jilicsanna meelaha laalaabka ah. Qoraalku wuxuu ahaa fartii aabbihii, laakiin wuu ka yaraa kana xasillooni yarayd fartiisa jadwalka qaboojiyaha.

Xagga sare: “Sannadkan”. Hoosteeda saddex saf: Orodka. Buug bil kasta. Af-Ingiriisiga.

Waa isla liiskii Karim ku qoray taleefankiisa bilowgii sannadka, safba safka kale ku xigo.

“Orodka” dhinaciisa waxaa ku yiillay afar iyo toban calaamadood oo yaryar, mid subax kasta. Ka dibna sanduuqyo maran, oo loo sawiray isla daryeelkii ilaa bogga dhammaadkiisa.

Xagga hoose ee warqaddana saf khad cusub leh, oo ku qoran fartii aabbihii ee uu yaqaannay:

“Waxaan qoray anigoo da'daada ah. Cidnaba ima weydiin.”

Lix erey. Karim hal mar ayuu tiriyey, dabadeedna warqaddii wuxuu ku tiiriyey laambadda, sawirka walaashiis agtiisa, meel uu ka arko.

Subaxdii wuxuu gidaarka ka soo rogay warqaddii orodka, calaamadaheedii iyo eberadeediiba, wuxuuna dhigay warqaddii aabbihii agteeda. Labadoodaba sawir buu ka wada qaaday, sawirkiina aabbihii ayuu u diray, wuxuuna hoosta kaga qoray: “Axadda, lixda. Waxaan ku weydiin doonaa: ma orodday?”

Jawaabtii waxay timid daqiiqad ka dib: “Waad fiicnayd.”

Karim wuxuu sugay, taleefankuna gacanta ugu jiro, ereygii had iyo jeer ka dambayn jiray.

Ma uusan iman.

Ayaa noloshaada ku jira oo qortay warqaddiisa, oo cidina waxba ka weydiin? Todobaadkan weydii hal su'aal, adoon ku darin “laakiin”.

Albaabku wuu furan yahay

Haddii aanad hubin salaadda lafteeda, oo aanay ahayn waqtigeeda, qor su'aashaada oo raadi qof dhagaysta oo kaga jawaaba cilmi iyo aaminimo, adoon iska yeelyeelayn hubaal aanad gaarin. Haddii uu ku dhibay qof magaca diinta ku hadlayna, waxaad xaq u leedahay inaad naftaada ka ilaaliso oo aad salaadda ka eegto meel ka fog codkiisa, adoon codkaas dib ugu noqon.

Kac… xataa markii boqolaad.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Haddaba dhibka waxaa la socda fudayd. Xaqiiqdii dhibka waxaa la socda fudayd. (Ash-Sharx: 5–6)⁴.

Waxaa Nebiga ﷺ la weydiiyey camalka Eebbe ugu jecel yahay, wuxuuna yiri: “Midka ugu joogtada badan xataa hadduu yar yahay”, wuxuuna yiri: “Camallada ka qaata waxaad awoodaan” (Al-Bukhaari 6465)⁵.