Alarmi që bie pesë herë

A të kujtohet ai çerek ore?

Takimi ku u paraqite sepse po të priste një drejtues, ose sepse emri yt do të lexohej në sallën e leksioneve. Pastaj takimet e tua të tjera: libri i mbyllur, këpucët te dera, telefonata që ia premtove nënës tënde. Me çdo takim që të ikte prej tyre, humbje diçka nga besimi se fjala jote do të bëhej vepër.

Nëse nuk je në gjendje të ruash një çerek ore në ditë, si do ta bindësh dikë se mund të përballosh tetë orët e tjera? Kjo është logjika e drejtuesit, dhe ne e kuptojmë fare mirë për sa kohë që vjen nga jashtë.

Në kapitullin 1, e dëgjove alarmin pesë herë brenda një mëngjesi të vetëm, dhe mes tyre një dorë që shtynte atë që e kishe vendosur natën. Tani tabloja zgjerohet: pesë thirrje të shpërndara gjatë ditës, secila prej të cilave të fton të lësh atë që ke në dorë e të ngrihesh. Janë thirrjet e pesë namazeve ditore.

Ti je i njëjti person

Ti je i njëjti person kur premton të falesh, dhe kur premton të ecësh, të lexosh apo të telefonosh nënën tënde. Prandaj këtu e shohim namazin ashtu siç kemi parë çdo premtim para tij. Ai është shembulli më i qartë i gjithçkaje në këtë libër: një takim kushtet e të cilit vijnë tashmë të gatshme. Ai ka një kohë të caktuar që nuk ke nevojë ta zgjedhësh, një thirrje që lajmëron fillimin e tij, dhe një vend ku të qëndrosh, në xhami apo në çdo vend të pastër. E së bashku, pesë namazet marrin pesëmbëdhjetë deri në njëzet minuta nga dita jote: afërsisht sa takimi me të cilin nisi ky libër.

Megjithatë, ky takim mund të jetë premtimi më i madh që e shkelim. Ne ia dimë kohën dhe vendin, ia dëgjojmë thirrjen, e pastaj na ikën përmes po atyre mekanizmave që kemi parë në kapitujt e librit. Ngrihet thirrja dhe ne themi: «Pas pak», ashtu siç gishti i madh i Karimit ndalte alarmin e vrapimit. Avokati gjen një arsye të besueshme: puna që kemi përpara nuk pret. Një ditë e ngarkuar bëhet një përjashtim për të cilin themi: «Vetëm këtë herë». E nëse na ikën një namaz, dëgjojmë zërin që thotë: «Meqë e prisha, nuk ka më rëndësi», kështu që na ikën edhe ai që vjen pas tij.

Në kapitullin 1, pamë përmes Bandurës se përvojat e suksesit dhe dështimit janë ndër burimet e ndjesisë tënde për aftësinë tënde për të vepruar¹. Kjo nuk do të thotë se pengimi në një takim të vetëm gjykon tërë jetën tënde. Por ajo të fton te një pyetje më e saktë: Kush je ti kur jep një premtim? Dhe çfarë veprimi të vogël mund t'i shtosh sot regjistrit të mbajtjes së fjalës?

Dhe ne nuk themi se ruajtja e namazit mjafton e vetme që t'i përmbahesh dietës apo mësimeve të tua; sepse provat mbi bartjen e ushtrimit të vetëkontrollit në fusha të tjera janë të përziera². Çdo premtim kërkon punën dhe përgatitjen e vet, qoftë edhe nëse ke mësuar nga një premtim i mëparshëm se si të fillosh.

E mjeti është i njëjti që e kemi provuar me çdo premtim në këtë libër. Kushtet e gatshme nuk i lëvizin dot këmbët në vendin tënd; ajo që ka nevojë për rregullim është mbërritja jote: ku do të jesh, çfarë do të lësh mënjanë, dhe si do ta parandalosh detyrën e mëparshme nga gllabërimi i kohës.

Mund ta ruash takimin e punës, e pastaj ta lësh këtë takim për atë që tepron nga dita jote. Shihe këtë mospërputhje ashtu siç e pe te Regjistri i javës në kapitullin 4: emërtoje atë, e pastaj ndrysho atë që do të bësh në thirrjen tjetër, pa ndonjë justifikim të shpejtë apo gjykim ndaj vetes.

Për kë është ky takim?

Takimi i drejtuesit ekziston sepse drejtuesi ka nevojë për punën tënde. Ndërsa për namazin tonë, Allahu nuk ka nevojë për të: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Kush përpiqet, përpiqet vetëm për të mirën e vetvetes, se Allahu, në të vërtetë nuk ka nevojë për asgjë. (El-Ankebut 29:6)³. E dobia është për ne. Dhe ky libër ndalet vetëm në një anë të saj: të ngrihesh nga puna dhe ekrani yt pesë herë në ditë, duke rifituar kështu vendimmarrjen tënde në një ditë që për pak po të rrëmbente të tërën.

Pesë spiranca për ditën tënde

Në kapitullin 2, kërkuam spiranca të palëkundura pas të cilave të lidhnim një zakon të vogël: kafenë e mëngjesit, mbërritjen në punë, mbarimin e darkës. E gjatë gjithë kohës ti kishe pesë spiranca që riktheheshin çdo ditë: thirrjet e namazit. Kohët e ezanit lëvizin bashkë me diellin gjatë vitit, por thirrjet vazhdojnë të vijnë; sinjali është zëri, jo numri në orë. Shikoje kohën e tyre në vendin ku jeton, e pastaj rregulloje atë që ndodh përreth tyre.

Mund të hapësh librat e studimit pas sabahut, të organizosh pushimin në punë rreth drekës, të ecësh pas ikindisë, të lësh kohë për familjen pas akshamit, dhe të fillosh mbylljen e ditës pas jacisë.

Mos i ngarko pesë spirancat me njëzet premtime. Zgjidh një zakon të vetëm pas një namazi që e fal rregullisht, dhe përgatite librin apo këpucët e tij para se të vijë koha. Kur të mbarojë namazi, e di se cili është hapi tjetër.

Në zyrën e re të Linës, ezani i drekës vjen nga një xhami në rrugën përballë, përmes po asaj dritareje nga e cila drita bie mbi fletën e saj. Në Ramazan ngrihej për drekën para se myezini ta mbaronte thirrjen. Pas Bajramit ezani filloi të vinte në mes të një dizajni, dhe ajo i thoshte vetes: «Pas pak». Pastaj vinte një mbledhje, pastaj një ndryshim që kërkonte një klient, dhe e falte namazin e drekës me ngut, pak minuta para ikindisë, me sytë te ora.

Këtë e vuri re ditën kur e rishikoi javën e saj ashtu siç i rishikonte dikur llogaritë: nuk kishte vonuar as një minutë në mbledhjen e mëngjesit, por vetëm një herë ishte ngritur për drekën në çastin e thirrjes. Iu kujtua fleta në frigorifer pas Bajramit, dhe nuk shkroi listë të re. Zgjodhi vetëm namazin e drekës.

Të dielën në mëngjes futi në sirtarin e tavolinës fletoren e vjetër të universitetit dhe një laps, dhe pak minuta para drekës mori abdest. Kur nga rruga përballë u ngrit «Allahu ekber», e ruajti skedarin dhe shkoi në dhomën e namazit në fund të korridorit. Koleganja e pyeti: «Ku po shkon?». Ajo tha: «Një çerek ore, dhe kthehem». Pas namazit nuk u kthye te skedari i kompanisë. Hapi fletoren dhe vizatoi dritaren nga e cila kishte ardhur ezani.

Të mërkurën një mbledhje u zgjat gati deri në ikindi, dhe ajo e fali drekën kur doli prej saj, me ngut si në javët e kaluara. Të mërkurën nuk e bëri gjykim mbi javën e saj; të enjten e ruajti skedarin me të parin «Allahu ekber». Dhe në fund të javës në fletore kishte katër dritare, secila me një dritë tjetër.

Çdo namaz që e ruan është një premtim i mbajtur. E me përsëritjen e mbajtjes së fjalës, fjala jote mund të rifitojë njëfarë peshe te vetja. The se do të ngrihesh, dhe u ngrite. Tani ke një veprim që e kujton kur premton diçka tjetër.

Ajo që mësuam kthehet bashkë me ty

Kush je ti kur jep një premtim? Në Pjesën e parë: një kohë, një vend dhe një dëshmitar, një spirancë e palëkundur, një vijë për të cilën nuk bën pazar, dhe një regjistër i asaj që ke bërë. Në të dytën: miku yt «Nesër», avokati, ëmbëlsira me të cilën shpërblen veten, dhe ajo që zgjodhe nga ajo që trashëgove. Në të tretën: veprimi është i ndryshëm nga gjykimi mbi autorin e tij; zemërimi nga fjala; mendimi kalimtar nga vendimi; dhe ajo që ke në dorë nga ajo që nuk e ke në dorë. Në të katërtën: për kë luan rolin tënd, ajo që nuk sheh nga ajo që zotëron, përjashtimi që ia lejon vetes, dhe ai që kërkon të drejtën e zgjedhjes në vendin tënd. Në të pestën: nga sezoni te dita, nga ekrani te darka, dhe nga rrëshqitja te takimi i ardhshëm.

Të shtunën kur i ati e ftoi pas Bajramit, Lina mbërriti atje, dhe për herë të parë ishte ai që e kishte ftuar, pa pasur ndonjë prishje në shtëpinë e tij. Ai kishte vënë mbi tryezë një kuti të vogël prej druri. Ajo pyeti: «Ku është kaçavida?» Ai tha: «Sot nuk ka asgjë të prishur.» Ajo u ul dhe vuri mbi tryezë fletoren e saj të vjetër të universitetit, me katër dritaret e javës brenda saj. Ai e mbajti kutinë të mbyllur, duke kaluar gishtin e madh mbi drynin prej bronzi. Nga dera e kuzhinës ajo shihte vazot e erëzave, mbi etiketat e të cilave ishte shkrimi i tij i pjerrët. Ajo bëri pyetjen që e mbante me vete që nga shqyrtimi i asaj që kishte zgjedhur dhe asaj që kishte trashëguar: «Përse ma zgjodhe kontabilitetin, o babi?» Ai tha: «Ishe e mirë me numrat.» Ajo tha: «Dhe kjo i përgjigjet vetëm gjysmës së pyetjes.» Ai buzëqeshi, e pastaj nxori një çelës të vogël nga xhepi.

E hapi kutinë. Brenda kishte furça me maja të ngurtësuara, dhe disa prej tyre ishin ngjitur me njëra-tjetrën. Ajo ngriti njërën; u ngrit edhe e dyta bashkë me të. Ai tha: «Nuk i lava në ditën time të fundit.» U përpoq t'i ndante të dyja furçat, pastaj hoqi dorë. Ajo pyeti: «Gjithë këto vite dhe nuk gjete dot kohë për t'i larë?» Ai tha: «Mos fillo të më bësh orar.» Ajo qeshi; ai ia kishte njohur tonin.

Tregoi për punën e tij të parë, për njeriun që i ati nuk kishte parë në jetën e vet dorë më të qëndrueshme se e tija. Ai njeri pikturonte emrat e dyqaneve, ndërsa atij ia linte përzierjen e ngjyrave dhe pastrimin e furçave. Një herë ai njeri mungoi, dhe i ati i saj pikturoi një tabelë të tërë. Burri u kthye, qëndroi para saj, e pastaj i dha pagesën e ditës. Ajo tabelë qëndroi atje për vite me radhë, dhe babait të saj i pëlqente të kalonte nëpër atë rrugë e të ngrinte kokën para se të arrinte tek ajo.

«Më pas pikturoja tabela vetë. Një herë erdhi babai im dhe pa bojën në mëngën time.» Ai pushoi, duke vështruar furçën në dorën e saj. «Tha: Kjo nuk është profesion.» Ajo e pyeti: «E pastaj?» Ai tha: «Më gjeti një punë tjetër.» Ai bëri me shenjë nga furçat: «Nuk i lava atë ditë.» Në kuzhinë çajniku fërshëlleu, por asnjëri prej tyre nuk u ngrit për ta fikur.

Ai tha: «Ta zgjodha kontabilitetin që të mos ta thoshte askush këtë.» Ajo e vuri furçën mbi cepin e kutisë. Tha: «Por ti ma the në një mënyrë tjetër.» Ai e pa, dhe nuk iu rikthye më bisedës për kompaninë me emër. Ajo e hapi fletoren te një logo që e kishte vizatuar në vitin e dytë dhe e ktheu drejt tij. Ora e tyre e së shtunës kishte filluar të mbyllej për dhjetë minuta; këtë herë Lina qëndroi me të për më shumë se një orë. Ai i solli çaj në një pjatëz të vogël; ajo tha se pjata bënte për përzierjen e ngjyrave, kështu që ai tha: «Merre, qoftë edhe pjata ime e fundit e çajit.» Ajo kërkoi një gotë bosh, e mbushi me ujë të ngrohtë dhe zhyti në të një furçë. Nuk i premtoi asgjë. E lëvizi furçën në ujë, dhe ngjyra e vjetër filloi të shpërbëhej.

Pasi u kthye nga shtëpia e familjes në konvikt, Karimi vuri dokumentin «Për babanë tim, apo për mua» nën dritën e llambës. Lexoi rreshtin që e kishte lënë para disa muajsh pa nënshkruar. E kaloi orën e fikjes së lojës nga kolona «Për babanë» te «Për mua», dhe shkroi nën të: «E mbyll sepse dua të zgjohem pa pesë dremitje.» Shoku i dhomës e pyeti nga shtrati: «Mbarove?» Karimi tha: «Fillova.» Mori stilolapsin dhe nënshkroi: Karim. Pastaj hapi kalendarin e kohëve të namazit dhe zgjodhi drekën si spirancën e parë për planin e së nesërmes. Shkroi vendin, atë që do të linte mënjanë para tij, dhe dy faqe pas tij. Nxori nga kuleta kartelën «Unë nuk pi duhan, as në mbrëmje me shoqëri»; skajet e saj ishin fshirë. E vuri pranë fletës dhe i vuri kapakun stilolapsit.

Para se të flinte, Karimi hapi xhepin e përparmë të çantës së tij për herë të parë që nga vera, dhe gjeti vizatimin që motra e tij i kishte futur brenda: po ajo tryezë, dhe djali me të kaltrën më i rritur. E vari mbi tavolinë pranë llambës, ashtu siç kishte mbështetur vizatimin e parë para një viti. Nuk kishte telefon mbi tavolinë. Plani i së nesërmes ishte pranë llambës, dhe nënshkrimi i tij në fund të dokumentit ishte tharë. Hapi sirtarin dhe nxori zarfin. Kaloi gishtin mbi cepin e tij të konsumuar, pastaj e çau skajin e tij dhe nxori një fletë të palosur. E shpalosi nën dritë.

Ishte një fletë e vjetër, me skaje të zverdhura, e zbutur në palosjet e saj. Shkrimi ishte i babait të tij, por më i vogël dhe më pak i qëndrueshëm se shkrimi i tij te tabela e frigoriferit.

Në krye të saj: «Këtë vit». Dhe nën të tre rreshta: Vrapimi. Një libër çdo muaj. Anglishtja.

E njëjta listë që Karimi kishte shkruar në telefonin e tij në fillim të vitit, rresht për rresht.

Pranë «Vrapimi» ishin katërmbëdhjetë shenja të vogla, një për çdo mëngjes. E pas tyre katrorë të zbrazët, të vizatuar me po atë kujdes deri në fund të faqes.

Dhe në fund të fletës ishte një rresht me bojë më të re, me shkrimin e babait që ai e njihte:

«E shkrova në moshën tënde. Askush nuk më pyeti.»

Gjashtë fjalë. Karimi i numëroi një herë, pastaj e mbështeti fletën te llamba pranë vizatimit të motrës së tij, aty ku mund ta shihte.

Në mëngjes e hoqi fletën e vrapimit nga muri, me shenjat dhe zerot e saj, dhe e vuri pranë fletës së të atit. I fotografoi së bashku, ia dërgoi foton babait dhe shkroi nën të: «Të dielën, në orën gjashtë. Do të të pyes: A vrapove?»

Përgjigjja erdhi pas një minute: «Të lumtë.»

Me telefon në dorë, Karimi priti fjalën që vinte gjithmonë pas saj.

Ajo nuk erdhi.

Kush në jetën tënde ka shkruar fletën e vet dhe nuk e ka pyetur askush për të? Bëji këtë javë një pyetje të vetme, pa «por».

Dera është e hapur

Nëse nuk je i sigurt për vetë namazin, dhe jo për kohën e tij, shkruaje pyetjen tënde dhe kërko dikë që ta dëgjojë dhe t'i përgjigjet me dije dhe ndershmëri, pa u shtirur me një bindje që ende nuk e ke arritur. E nëse të ka lënduar dikush që flet në emër të fesë, ti ke të drejtë të mbrohesh prej tij dhe ta shohësh namazin larg zërit të tij, pa iu kthyer më atij zëri.

Çohu… qoftë edhe për të njëqindtën herë.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Me të vërtetë, pas vështirësisë - vjen lehtësimi! Me të vërtetë, pas vështirësisë - vjen lehtësimi! (El-Inshirah 94:5–6)⁴.

Profeti ﷺ u pyet se cilat vepra janë më të dashura tek Allahu, dhe ai tha: «Ato që janë më të vazhdueshme, qofshin edhe të pakta», dhe tha: «Merrni përsipër nga veprat vetëm ato që mund t'i përballoni» (El-Buhari 6465)⁵.