Koolol ngol ina wulla laabi joy

Mbele aɗa siftori minti sappo e joy?

Saanga ndee a yottake ngam gooto ardoowo ina daara ma, walla ngam innde maa wi’ee e suudu janngirde. Caggal ɗuum saangaaji maa goɗɗi: deftere uddiinde, paɗe e damal, noddol mo woolni-ɗaa neene maa. E kala saanga e majji ndee luurata ma, a luuri ko ɓuri mawnude e hoolaare maa wonde konngol maa wontoto gollal.

So a waawaa reende minti sappo e joy e nyalaande, hol no hoolna-ɗaa gooto wonde aɗa waawi ɓamde waktuuji jeetati ɗi heddi? Ndee ko miijo ardoowo, kadi en faami ɗum no feewi so ɗum ummorii yaasi.

E feccere aranndeere a nani koolol laabi joy e subaka gootiire, tee hakkunde majji juŋngo ina ɓoyyina ko hoolnaa jemma. Jooni natal ngal yaajii: noddooji joy ngaddi e nyalaande, kala gootum e majji ina noddoo ma yo a acc ko e juuɗe maa a ummu. Ɗum ko noddooji julde joy.

Aan woni neɗɗo gooto

Aan woni neɗɗo gooto nde a hoolnata julde, e nde a hoolnata yaadude walla janngude walla noddude neene maa. Ngam ɗuum en janngata julde ɗoo no en janngi kala woowlaare adii. Ɗum ko misaalu laaɓɗo ɓuri laaɓude e ko woni e deftere ndee fof: saanga mo sarɗi mayre tawaa. Ina woodi waktu anndaaɗo tawa haanaani a suɓude, e noddol mo anndina fuɗɗoode, e nokku ɗo a darata, e juulirde walla e kala nokku laaɓɗo. Julde joy e nyalaande maa ko hedde minti 15 haa minti 20, no ndikka saanga mo deftere ndee fuɗɗii.

Kono saanga ndee foti wonta woowlaare mawnde ɗe en ɓoyyinta. En anndi waktu mayre e nokku mayre, en nani noddol mayre, caggal ɗuum ɗum fewa en e yuɓɓe nannduɗe ɗe en njiyi e feccere deftere. Noddol ina ɓeydoo, en wi’a: «Seeɗa ɓaawo», no kollere mawnde Karim ɓoyyinoo koolol dogugo. Awooka tawa sabu newɗo: golle ɗe en e juuɗe ngoni ɗe ndaranataa. Nyalaande tiiɗnde wontii suɓagol ngol en inndata «wootere tan». So julde fewi en, en nanta daande wi’ata: «Tawa nde tawnoo a bonnii ɗum, sendindiral alaa», haa mo garoowo fewi en kadi.

E feccere aranndeere en njiyi e Bandura wonde ganndal ɓaawo ko hebaa e ko luuraa ina feccere e ko nanata-ɗaa e baawɗe maa ngam waɗde¹. Ɗum wi’aa wonde luurugol maa e saanga gootiire ñaawata nguurndam maa fof. Kono ɗum noddi ma naamnal ɓuri laaɓude: hol ko ngoni-ɗaa nde aadi-ɗaa? E hol yaɓɓere famɗere waawata-ɗaa ɓeydude e limgal hoolaare nyalaande?

En kaalataa wonde reenugol julde tan ina yottoo ngam hoolnude diete maa walla jaŋde maa; ngam seedeeji ko faati e ɓamtugol ekkitaago reenugol hoore e golle goɗɗe ina ceerti². Kala woowlaare ina woodi golle mayre e heblaago mayre, hay so tawii a ekkii e woowlaare adii no fuɗɗotee.

Kuutorgal ndu ko ndu en kuutori e kala woowlaare e deftere ndee. Sarɗi heblaaɗi ngollataa koyɗe maa ngam aan; ko haani wonde heblaago ko yottugol maa: to a woni, e ko accan-ɗaa, e no haɗ-ɗaa golle adii ñaamugo waktu.

Foti a reeni waktu golle, caggal ɗuum a accii saanga ndee e ko heddi e nyalaande maa. Ndaar ceertugol no ndaari-ɗaa binnditagol yontere e feccere nayaɓere: innu ɗum, caggal ɗuum waylu ko waɗ-ɗaa nde noddol garoowo, tawa sabu yaawngo walla ñaawoore e dow hoore maa alaa.

Ngam hol mo saanga ndee?

Saanga mo ardoowo woni ina yaaɗi ngam ardoowo yiɗi golle maa. Kono ngam julde men, Alla ko jon'diniiɗo heen: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Kala kadi tiiɗniiɗo, ko hoore-makko o tiiɗnanii, tawde pellet, Alla ko jon'diniiɗo e tageefo ngon. (Al-Ankabut: 6)³. Nafa ngam en. Deftere ndee ndarii e bannge gootere heen: wonde a ummu e golle maa e seŋgel maa laabi joy e nyalaande, a ruttinoto suɓagol maa e nyalaande mo ɓadii yaadude e maa fof.

Kaɓɓorgal joy ngam nyalaande maa

E feccere ɗiɗmere en wiɗti kaɓɓorgal tiiɗɗe ɗe en hawta e doosgal famɗo: kahwa subaka, e yottugol e golle, e timmoode hiraande. A jogii kala sahaa kaɓɓorgal joy ɗi ngartata kala nyalaande: noddooji julde. Waktuuji aadaan ina yaha e naange e hitaande, kono noddooji ina ngara; maande ndee ko daande, wonaa limgal e koolol. Ƴeewtu waktuuji mayre e nokku maa, caggal ɗuum tiim ko heddii sara mayre.

Foti a udditoo janngugol maa caggal fajiri, a tiimi saanga deeƴre golle sara luhuru, a yaadoo caggal asaru, a acci waktu ngam ɓesngu maa caggal magariba, caggal ɗuum a fuɗɗoo uddude nyalaande maa caggal ishaa.

Woto hebb kaɓɓorgal joy ɗii e woowlaare capanɗe ɗiɗi. Suɓo doosgal gootal caggal julde nde a reeni, tee heblu deftere mayre walla paɗe mayre hade saanga. Nde julde timmi, a anndi yaɓɓere garoonde.

E gollorde Lina kesere, aadaan luhuru ina yottoo iwde e juulirde woni feewde laawol, e falannde gootere ɗo annoore mayre fawata dow kaayitafee makko. E Suumaye o ummanoo hade aadaan timmude. Caggal Sallaa, aadaan fuɗɗii ari e hakkunde natgol, o wi’a e hoore mum: «Seeɗa ɓaawo». Caggal ɗuum batu ari, caggal ɗuum waylugol soodoowo ɗaɓɓi, o julii luhuru e yaawre, minti seeɗa hade asaru, gite mum e waktu.

O faami ɗuum ñalnde o ƴeewi yontere makko no o ƴeewata limooje: o ɓoyyaano hay minti gootiire e batu subaka, tee o ummaano e luhuru nde aadaan noddi so wonaa laabi gootiire. O siftori kaayitafee frigo caggal Sallaa, o winndaano limgal kesal. O suɓi luhuru tan.

Ñalnde Alet subaka o waɗi e drower taabal makko deftere jaaɓi-haaɗtirde ɓooyngo e kiraayoŋ, tee minti seeɗa hade luhuru o waɗi wuduu. Nde «Allahu akbar» ummii e laawol feewde, o hisi dosiye ndu, o yaadi e nokku julde woni e cakkitiire korido. Gollodiiɗo makko debbo naamni: «To a yaha?». O wi’i: «Minti 15, mi ruttat». Caggal julde o ruttaano e dosiye fedde ndee. O udditi deftere o, o natti falannde ndee aadaan ummorii heen.

Ñalnde Alarba batu juutii haa ɓadii asaru, ngam ɗuum o julii luhuru nde o wurti heen, e yaawre no e yontere ɓooyɗe. O waɗaano Alarba ñaawoore e dow yontere makko; e Alhamisa o hisi dosiye ndu e «Allahu akbar» aranndeere. E cakkitiire yontere, e deftere ina woodi falaaɗe nayo, kala gootum e majji ina woodi annoore ceertunde.

Kala julde nde a reeni ko woowlaare nde a hoolnii. Tee nde hoolnugol ruttotoo, foti kuuwoore maa ɓeydoo teddungal e hoore maa. A wi’i a ummoto, caggal ɗuum a ummi. Jooni a jogii gollal mo siftorta nde a woowlata goɗngum.

Ko ekkitaa-ɗen ina ruttoo e maa

Hol ko ngoni-ɗaa so aɗa aadi? E yeɓre aranndeere: saanga e nokku e seedee, e kaɓɓorgal tiiɗngal, e diidol ngol hawtaa-ɗaa e hoore maa, e binnditagol ko waɗ-ɗaa. E ɗiɗmere: sehil maa «Jaŋngo», e awooka, e welnde ngam mbarrortoo-ɗaa hoore maa, e ko ronaa-ɗaa ko suɓaaka. E tatɓere: gollal wonaa ñaawoore e dow joom ɗum, e tikkere wonaa konngol, e miijo wonaa suɓagol, e ko woni e juuɗe maa wonaa ko wonaa e juuɗe maa. E nayaɓere: ngam hol mo ngolla-ɗaa gollal maa, e ko nji’ataa-ɗaa e ko a jogii, e suɓagol ngol ndokku-ɗaa hoore maa, e mo ɗaɓɓata e maa hakke suɓagol. E jowiɓere: iwde e saanga haa e nyalaande, iwde e seŋgel haa e hiraande, iwde e ferre haa e saanga garoowo.

E Aset mo baaba mum noddi mo caggal Sallaa, Lina yottii, tee e laabi aranndeere kanko woni mo noddi, tawa huunde bonnii e galle makko alaa. O waɗi sanduuku lekki famɗo dow taabal. O wi’i: «To turnuvis woni?». O wi’i: «Hannde alaa huunde bonnii». O jooɗii, o waɗi deftere jaaɓi-haaɗtirde ɓooyngo dow taabal, e nder mum falaaɗe nayo yontere ndee. O acci sanduuku ndu uddaama, o yaadi kollere makko mawnde dow kaɓɓorgal sanduuku ngal koppere. O yi’i pootiiji ɓeebule e damal defirde, tee dow ɗakkiire maji binndol makko ɗooyngol. O naamni naamnal ngal o ɓami gila nde o ƴeewti ko suɓi e ko roni: «Ko ngam ɗum cuɓani-ɗaa mi limoore kaalis, baaba?». O wi’i: «A wonnoo moƴƴo e lissaabu». O wi’i: «Ɗuum jaaboo feccere naamnal ngal». O jaabii, caggal ɗuum o wurtini caabi famɗo e jiiba makko.

O udditi sanduuku ndu. E nder mum bursiiji ɗi bangale mayre tiidi, woɗɗa e majji ina nanngi e woɗɗa. O ummini gootiiɗum; ɗiɗmaajo wondi e makko. O wi’i: «Mi lootaano ɗi e nyalaande cakkitiire». O fuɗɗi seerndude bursiiji ɗiɗi, caggal ɗuum o acci ɗi. O wi’i: «Duuɓi ɗii fof a tawaano waktu ngam lootude ɗi?». O wi’i: «Woto fuɗɗan kam limgal waktuuji». O ceɗi; o anndino daande ndee.

O daartani ko faati e golle makko aranndewal, e gorko mo baaba mum meeɗaano yiyde e nguurndam makko junngo ɓurngo tiiɗde e junngo makko. Gorko oo ina natta inɗe dukkaaji, tee ina acca makko gollal ɗemmbude kule e lootude bursiiji. Gootel gorko oo ɓoyyi, tee baaba mum winndi tablo timmuɗo. Gorko oo ruttii, o dari e yeeso mayre, caggal ɗuum o hokki mo njoɓdi nyalaande. Tablo ndoo heddii toon duuɓi, tee baaba mum yiɗnoo yaadude e laawol ndun, o ummini hoore mum hade o yottude heen.

«Caggal ɗuum mi nattoo tabloji tan e hoore am. Baaba am ari gootel, o yi’i kule e ɓorgo am». O daari e bursi ndu ina e juŋngo mum. «O wi’i: ndee wonaa golle». O naamni mo: «Caggal ɗuum?». O wi’i: «O wiɗti ngam kam golle goɗɗe». O holli bursiiji ɗii: «Mi lootaano ɗi ñalnde ndeen». E defirde ibriiqa ñuuñi, tee gooto e maɓɓe ummaaki ngam uddude ɗum.

O wi’i: «Mi suɓi ma limoore ngam wota goɗɗo wi’u ma ɗum». Lina waɗi bursi ndu dow bangal sanduuku. O wi’i: «Kono a haalii ɗum e laawol goɗngol». O ndaari ma, tee o ruttaano e haala fedde teddunde. O udditi deftere e maande o natti e hitaande mum ɗiɗmere, o ɓamti ɗum feewde makko. Waktu Aset woni timmaa e minti sappo; e nde ndee Lina heddii e makko ɓuri waktu gootal. O addani ma ataaya e sahan famɗo; ndee wi’i sahan ndan fotde ngam hawtude kule, tee o wi’i: «Ƴetto ndan, hay so tawii ndan ko sahan ataaya cakkitiire am». O wiɗti kopo ɗo alaa huunde heen. O hebbini ɗum e ndiyam wulaaɗam, o ɓoosi heen bursi gootiiru. O waadaaki mo hay huunde. O hojjini bursi ndu e ndiyam, tee kule ɓooyɗe fuɗɗii narugo.

Nde o ruttii iwde e galle ɓesngu makko e suudu almudɓe, Karim waɗi kaayitafee «Ngam baaba am, walla ngam am» les fitila. O janngi diidol mo o accitiino lewruuji ko adii tawa siynoore alaa. O ɓamti saanga uddude fijirde iwde e suudu «Ngam baaba am» o yaadini ɗum e suudu «Ngam am», caggal ɗuum o winndi les mayre: «Mi uddata ɗum ngam mi yiɗi finnude tawa alaa ɗaŋgol joy». Gollodiiɗo makko naamni mo e ɗaanirde: «A timmii?». Karim wi’i: «Mi fuɗɗii». O ƴetti fensel, o siynii: Karim. Caggal ɗuum o udditi limgal waktuuji, o suɓi luhuru kaɓɓorgal aranndal ngam pewjigal jaŋngo. O winndi nokku, e ko o accan hade mayre, e hello ɗiɗi caggal mayre. O wurtini kaye «Miin mi yarataa simme, hay e nder jemmaaji cewgol» e boosa makko; bangale mayre ina mashaaka. O waɗi ɗum ɓadiinde kaayitafee, o uddi fensel.

Hade o ɗaanude, Karim udditi jiiba jaaɓi makko aranndeejo laabi aranndeere gila ndungu, o tawi natal mo miñiiko makko ɗuuɗi heen: taabal gootiire, tee suka gorko bulo o mawni. O fawi ɗum dow taabal makko ɓadiinde fitila, no o fawnoo natal aranndeejo ko adii hitaande. Honndu alaa dow taabal. Pewjigal jaŋngo ina ɓadiinde fitila, tee siynoore makko les kaayitafee ndee yoori. O udditi drower o wurtini bataake. O yaadi kollere makko e kippere mayre mashaande, caggal ɗuum o ɓaadi bangal mayre, o wurtini kaayitafee ɓiɗtaande. O yaaɗini ɗum les annoore.

Ko kaayitafee ɓooyngo, bangale mayre ɓooyi, ɗum lollii e ɓiɗɗe mayre. Binndol ko binndol baaba makko, kono famɗude e ɓuri tiiɗude ko binndol makko e kaye frigo.

E toowal mayre: «Ndee hitaande». Les mayre diidolji tati: Dogugo. Deftere kala lewru. Engele.

Limgal gootal ngal Karim winndi e honndu makko e fuɗɗoode hitaande, diidol e diidol.

Ɓadiinde «Dogugo» ina woni maande famɗe sappo e nay, gootiire kala subaka. Caggal ɗuum ina woni kareeji ɗi alaa huunde heen, natti e laaɓal gootal haa timmoode hello ngo.

E les kaayitafee ndee ina woni diidol e ɓaleeji kesere, e binndol baaba makko ngol o anndi:

«Mi winndi e duuɓi maa. Naamnaaki.»

Konnguɗi jeegom. Karim limi ɗi laabi gootiri, caggal ɗuum o ɓamti kaayitafee ndee e fitila, ɓadiinde natal miñiiko makko, to o yi’ata ɗum.

E subaka o ittiti kaayitafee dogugo e tabbere, e maande mayre e koo mayre, o waɗi ɗum ɓadiinde kaayitafee baaba makko. O fiyi ɗi natal gootal, o neldi natal ngal e baaba makko, o winndi les mayre: «Alet, waktu jeegom. Mi naamnotoo ma: a dogii?»

Jaabawol ari caggal minti gootiire: «A waɗii no moƴƴi.»

Karim daari, tawa honndu ndu e juuɗe makko, konngol ngol woowi ari caggal maajum.

Ngol arani.

Hol mo e nguurndam maa winndi kaayitafee mum, tawa hay gooto naamnaaki mo ko faati e ɗum? Naamno mo ko faati e ɗum yontere oo, naamnal gootal, tawa «kono» alaa.

Damal ina udditii

So a hoolaaki julde tigi, wonaa waktu mayre, winndu naamnal maa, tee wiɗtu mo nanta ɗum, o jaaba ɗum e ganndal e hoolaare, tawa o hoolni goonga mo yottaaki. So gooto mo haali e innde diine naawni ma, a waawi reende hoore maa e makko, e ndaarde julde yaasi e daande makko, tawa a ruttaa e daande ndee.

Ummo… hay so tawii ko laawol teemedere.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Pellet kala saɗteende na won'di e newaare. Pellet saɗteende kala na won'di e yaajeende. (Ash-Sharh: 5–6)⁴.

Nelaaɗo ﷺ naamnaama ko golle ɓurɗe yiɗeede e Alla, o wi’i: «Ko ɓuri duumaade heen, hay so tawii famɗi», o wi’i: «Waɗee e golle ko mbaawɗon» (Al-Bukhari 6465)⁵.