पाच वेळा वाजणारा गजर

ती पंधरा मिनिटे आठवतात?

व्यवस्थापक तुमची वाट पाहत होता म्हणून, किंवा व्याख्यानाच्या वर्गात तुमचे नाव पुकारले जाणार होते म्हणून, तुम्ही ज्या ठरलेल्या वेळी पोहोचला होतात ती. मग तुमच्या इतर ठरलेल्या वेळा: बंद पुस्तक. दाराशी ठेवलेले बूट. आईला वचन दिलेला फोन. यातली प्रत्येक वेळ चुकताना तुमचा शब्द कृतीत उतरेल, या विश्वासाचा थोडा भाग तुम्ही गमावत होतात.

दिवसात पंधरा मिनिटेही तुम्हाला राखता येत नसतील, तर उरलेल्या आठ तासांची जबाबदारी तुम्ही पेलू शकता हे कुणाला कसे पटवणार? व्यवस्थापकाचा तर्क हा असतो. बाहेरून येतो तोवर आपल्याला तो नीट समजतो.

पहिल्या प्रकरणात तुम्ही एका सकाळी पाच वेळा गजर ऐकला. मध्येच एक हात रात्री ठरवलेले पुढे ढकलत होता. आता चित्र विस्तारते: दिवसात पसरलेल्या पाच हाका. प्रत्येक हाक हातातले सोडून उठायला बोलावते. त्या म्हणजे पाच वेळच्या नमाजच्या हाका.

तुम्ही तीच व्यक्ती आहात

नमाज पढण्याचे वचन देता तेव्हाही तुम्ही तीच व्यक्ती आहात. चालण्याचे, वाचण्याचे किंवा आईला फोन करण्याचे वचन देता तेव्हाही. म्हणूनच इथे आपण नमाजकडेही त्याआधीच्या प्रत्येक वचनासारखे पाहतो. या संपूर्ण पुस्तकातल्या विचाराचे हे सर्वांत स्पष्ट उदाहरण आहे: ज्याच्या अटी आधीच तयार आहेत अशी ठरलेली वेळ. तिची निश्चित वेळ आहे. तुम्हाला ती निवडायची गरज नाही. सुरुवातीची घोषणा करणारी हाक आहे. उभे राहण्यासाठी जागा आहे, मशिदीत किंवा कुठल्याही स्वच्छ ठिकाणी. दिवसातल्या पाच नमाजला मिळून पंधरा ते वीस मिनिटे लागतात. या पुस्तकाची सुरुवात ज्या ठरलेल्या वेळेने झाली, तितकीच.

तरीही आपण मोडत असलेले सर्वांत मोठे वचन हीच ठरलेली वेळ असू शकते. वेळ आणि जागा माहीत असते. हाक ऐकू येते. तरीही पुस्तकाच्या प्रकरणांत आपण पाहिलेल्याच यंत्रणांमुळे ती चुकते. हाक ऐकू येते, आणि आपण म्हणतो: “थोड्या वेळाने.” करीमचा अंगठा धावण्याचा गजर बंद करत होता तसेच. वकिलाला पटण्यासारखे कारण मिळते: हातातले काम थांबू शकत नाही. व्यग्र दिवसाला आपण अपवाद बनवतो: “फक्त यावेळीच.” एक नमाज चुकली, तर आवाज ऐकू येतो: “आधीच बिघडवले आहे, मग आता काय फरक पडतो.” मग पुढचीही चुकते.

पहिल्या प्रकरणात बंडुरांच्या संशोधनातून आपण पाहिले की यश आणि अपयशाचे अनुभव हे आपल्याला कृती करता येते, या जाणिवेचे काही स्रोत आहेत¹. याचा अर्थ एखादी ठरलेली वेळ चुकली म्हणजे तुमच्या सगळ्या आयुष्याचा निकाल लागला, असा नाही. पण त्यामुळे अधिक नेमका प्रश्न विचारता येतो: वचन देता तेव्हा तुम्ही कोण असता? आणि आज वचनपूर्तीच्या नोंदीत कोणती छोटी कृती भर घालू शकता?

नमाज नियमित पढणे एवढेच आहाराची पथ्ये किंवा अभ्यास पाळण्यासाठी पुरेसे आहे, असेही आपण म्हणत नाही. आत्मसंयमाचा सराव इतर क्षेत्रांत उपयोगी पडतो याबद्दलचे पुरावे एकसारखे नाहीत². प्रत्येक वचनाचे काम आणि तयारी स्वतंत्र असते. आधीच्या वचनातून सुरुवात कशी करावी हे शिकलात तरीही.

या पुस्तकातल्या प्रत्येक वचनासाठी आपण वापरून पाहिले तेच साधन आहे. आधीच तयार असलेल्या अटी तुमच्याऐवजी तुमचे पाय हलवत नाहीत. तुमच्या पोहोचण्याची व्यवस्था करावी लागते. तुम्ही कुठे असाल? काय बाजूला ठेवाल? आधीचे काम वेळ गिळून टाकणार नाही याची खबरदारी कशी घ्याल?

कामाची ठरलेली वेळ तुम्ही पाळत असाल. पण ही वेळ दिवसात काही वेळ उरला तरच पाळत असाल. चौथ्या प्रकरणात आठवड्याची नोंद पाहिली तसे हे अंतर पाहा. त्याला नाव द्या. मग पुढच्या हाकेला काय कराल ते बदला. घाईने कारण शोधू नका. स्वतःबद्दल निकालही देऊ नका.

ही ठरलेली वेळ कुणासाठी आहे?

व्यवस्थापकाला तुमच्या कामाची गरज असते, म्हणून त्याची ठरलेली वेळ असते. पण आपल्या नमाजची अल्लाहला गरज नाही: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ आणि प्रत्येक प्रयत्न करणारा आपल्या स्वतःच्याच भल्याकरिता प्रयत्न करतो. निःसंशय अल्लाह समस्त जगवाल्यांपासून निःस्पृह आहे. (अल-अनकबूत: 6)³. लाभ आपल्याला होतो. या पुस्तकात त्या लाभाच्या एका पैलूपाशी आपण थांबतो: दिवसातून पाच वेळा काम आणि पडदा सोडून उठणे. जो दिवस तुम्हाला पूर्णपणे वाहवत घेऊन जाऊ पाहत होता, त्यात निर्णय पुन्हा तुमच्या हातात घेणे.

तुमच्या दिवसासाठी पाच नांगर

दुसऱ्या प्रकरणात छोटी सवय जोडण्यासाठी आपण स्थिर नांगर शोधले. सकाळची कॉफी. कामावर पोहोचणे. रात्रीचे जेवण संपणे. तुमच्याकडे सुरुवातीपासून रोज परत येणारे पाच नांगर होते: नमाजच्या हाका. वर्षभर सूर्याबरोबर अजानच्या वेळा बदलतात. पण हाका येतच राहतात. खूण म्हणजे आवाज. घड्याळावरचा आकडा नाही. तुमच्या ठिकाणच्या वेळा पाहा. मग त्यांच्या भोवतीची व्यवस्था लावा.

फज्रनंतर अभ्यास सुरू करू शकता. कामातली विश्रांती जुहरच्या वेळेभोवती ठरवू शकता. अस्रनंतर चालायला जाऊ शकता. मगरीबनंतर घरच्यांसाठी वेळ ठेवू शकता. इशानंतर दिवस आवरण्यास सुरुवात करू शकता.

या पाच नांगरांना वीस वचने जोडू नका. तुम्ही नियमित पाळत असलेल्या एका नमाजनंतर एक सवय निवडा. तिचे पुस्तक किंवा बूट ठरलेल्या वेळेआधी तयार ठेवा. नमाज संपली की पुढचे पाऊल तुम्हाला माहीत असेल.

लीनाच्या नवीन ऑफिसात जुहरची अजान रस्त्याच्या पलीकडच्या मशिदीतून येते, तिच्या कागदावर प्रकाश पडतो त्याच खिडकीतून. रमजानमध्ये मुअज्जिन हाक पूर्ण करण्याआधीच ती उठत असे. ईदनंतर ती एखाद्या डिझाइनच्या मध्यावर येऊ लागली, आणि ती मनाशी म्हणते: “थोड्या वेळाने.” मग एखादी बैठक येते, मग क्लायंटने सांगितलेला बदल येतो, आणि अस्रला काही मिनिटे उरलेली असताना, नजर घड्याळावर ठेवून, ती घाईघाईने जुहरची नमाज पढते.

ज्या दिवशी तिने हिशेब तपासायची तशी आपला आठवडा तपासला, त्या दिवशी हे तिच्या लक्षात आले: सकाळच्या बैठकीला ती एक मिनिटही उशिरा गेली नव्हती, पण जुहरच्या हाकेला ती फक्त एकदाच उठली होती. ईदनंतरचा फ्रिजवरचा कागद तिला आठवला, म्हणून तिने नवी यादी लिहिली नाही. तिने फक्त जुहर निवडली.

रविवारी सकाळी तिने आपल्या डेस्कच्या खणात विद्यापीठातली जुनी वही आणि एक पेन्सिल ठेवली, आणि जुहरच्या काही मिनिटे आधी वजू केला. रस्त्याच्या पलीकडून “अल्लाहु अकबर” उठताच तिने फाईल सेव्ह केली आणि पॅसेजच्या टोकाला असलेल्या नमाजाच्या खोलीकडे गेली. तिच्या सहकारिणीने विचारले: “कुठे चाललीस?” ती म्हणाली: “पंधरा मिनिटे, मग परत येते.” नमाजानंतर ती कंपनीच्या फाईलकडे परतली नाही. तिने वही उघडली आणि ज्या खिडकीतून अजान आली होती ती रेखाटली.

बुधवारी एक बैठक अस्र जवळ येईपर्यंत लांबली, म्हणून तिने बैठकीतून बाहेर पडल्यावर जुहर पढली, गेल्या आठवड्यांप्रमाणेच घाईघाईने. तिने बुधवारला आपल्या आठवड्यावरचा निकाल बनवले नाही; गुरुवारी पहिल्या “अल्लाहु अकबर”लाच तिने फाईल सेव्ह केली. आठवड्याच्या शेवटी वहीत चार खिडक्या होत्या, प्रत्येकीत वेगळा प्रकाश.

तुम्ही नियमित पाळलेली प्रत्येक नमाज म्हणजे पाळलेले एक वचन. वचनपूर्ती वारंवार घडली की तुमच्या शब्दाला तुमच्याच मनात काही वजन परत मिळू शकते. तुम्ही उठणार म्हणालात. मग उठलात. आता दुसरे वचन देताना आठवण्यासाठी तुमच्याकडे एक कृती आहे.

शिकलेले तुमच्यासोबत परत येते

वचन देता तेव्हा तुम्ही कोण असता? पहिल्या भागात: ठरलेली वेळ, जागा, साक्षीदार. स्थिर नांगर. तडजोड न करण्याची रेषा. केलेल्या कृतींची नोंद. दुसऱ्यात: तुमचा मित्र “उद्या”. वकील. स्वतःला बक्षीस म्हणून दिलेला गोड पदार्थ. वारशाने मिळालेल्यातून तुम्ही निवडलेले. तिसऱ्यात: कृती आणि ती करणाऱ्यावरचा निकाल वेगळे. राग आणि शब्द वेगळे. मनातला विचार आणि निर्णय वेगळे. तुमच्या हातात असलेले आणि नसलेले वेगळे. चौथ्यात: कुणासाठी तुम्ही भूमिका वठवता? तुमच्याकडे असूनही काय दिसत नाही? स्वतःला कोणती सूट देता? तुमच्याऐवजी निवड करण्याचा हक्क कोण मागतो? पाचव्यात: हंगामातून रोजच्या दिवसाकडे. पडद्यापासून रात्रीच्या जेवणाकडे. चुकीपासून पुढच्या ठरलेल्या वेळेकडे.

ईदनंतर तिच्या वडिलांनी बोलावलेल्या शनिवारी लीना पोहोचली. प्रथमच त्यांनी स्वतःहून बोलावले होते. घरात काही बिघाड नव्हता. टेबलावर त्यांनी एक छोटी लाकडी पेटी ठेवली होती. ती म्हणाली, “स्क्रूड्रायव्हर कुठे आहे?” ते म्हणाले, “आज काही बिघडलेले नाही.” ती बसली. विद्यापीठातली जुनी वही टेबलावर ठेवली; तिच्यात आठवड्याच्या चार खिडक्या होत्या. त्यांनी पेटी बंदच ठेवली. पितळी कुलपावरून अंगठा फिरवला. स्वयंपाकघराच्या दारातून तिला मसाल्याचे डबे दिसले. लेबलांवर त्यांचे तिरपे अक्षर होते. आपण काय निवडले आणि काय वारशाने मिळाले याचा विचार केल्यापासून तिच्यासोबत असलेला प्रश्न तिने विचारला: “बाबा, तुम्ही माझ्यासाठी लेखापालन का निवडलेत?” ते म्हणाले, “तू हिशेबात चांगली होतीस.” ती म्हणाली, “हे फक्त अर्ध्या प्रश्नाचे उत्तर झाले.” ते हसले. मग खिशातून एक छोटी किल्ली काढली.

त्यांनी पेटी उघडली. आत टोकांना रंग सुकलेले कुंचले होते. काही एकमेकांना चिकटले होते. तिने एक उचलला. दुसराही त्याबरोबर हलला. ते म्हणाले, “शेवटच्या दिवशी मी ते धुतले नाहीत.” त्यांनी दोन कुंचले वेगळे करायचा प्रयत्न केला. मग सोडून दिला. ती म्हणाली, “इतक्या वर्षांत ते धुवायला वेळ मिळाला नाही?” ते म्हणाले, “माझ्यासाठी वेळापत्रक बनवायला लागू नकोस.” ती हसली. त्यांनी तिचा सूर ओळखला होता.

त्यांनी पहिल्या कामाबद्दल सांगितले. एका माणसाबद्दल. त्यांच्या आयुष्यात त्याच्याइतका स्थिर हात त्यांनी कधी पाहिला नव्हता. तो दुकानांची नावे रंगवत असे. रंग मिसळणे आणि कुंचले धुणे त्यांच्यावर सोपवत असे. एकदा तो माणूस आला नाही. तिच्या वडिलांनी अख्खी पाटी लिहिली. तो परत आला. पाटीसमोर उभा राहिला. मग त्यांना दिवसाची मजुरी दिली. ती पाटी तिथे वर्षानुवर्षे होती. त्या रस्त्याने जाताना तिच्यापाशी पोहोचण्याआधीच मान वर करून पाहायला त्यांना आवडत असे.

“त्यानंतर मी एकटाच पाट्या रंगवत होतो. एकदा माझे वडील आले. त्यांनी माझ्या बाहीवरचा रंग पाहिला.” तिच्या हातातल्या कुंचल्यापाशी ते थांबले. “ते म्हणाले: हा काही व्यवसाय नाही.” तिने विचारले, “मग?” ते म्हणाले, “त्यांनी माझ्यासाठी दुसरे काम शोधले.” कुंचल्यांकडे बोट दाखवून म्हणाले, “त्या दिवशी मी ते धुतले नाहीत.” स्वयंपाकघरात किटलीची शिट्टी वाजली. दोघांपैकी कुणीही ती बंद करायला उठले नाही.

ते म्हणाले, “तुला कुणी हे म्हणू नये म्हणून मी तुझ्यासाठी लेखापालन निवडले.” तिने पेटीच्या कडेवर कुंचला ठेवला. ती म्हणाली, “पण तुम्हीच ते वेगळ्या शब्दांत म्हणालात.” त्यांनी तिच्याकडे पाहिले. प्रतिष्ठित कंपनीच्या विषयाकडे परत वळले नाहीत. तिने दुसऱ्या वर्षात रेखाटलेल्या बोधचिन्हाचे पान उघडले. वही त्यांच्याकडे वळवली. शनिवारचा तास दहा मिनिटांत संपायला लागला होता. पण यावेळी लीना त्यांच्याकडे तासाहून अधिक थांबली. त्यांनी छोट्या बशीत चहा आणला. ती म्हणाली, रंग मिसळण्यासाठी बशी छान आहे. ते म्हणाले, “घेऊन जा. माझ्याकडची चहाची शेवटची बशी असली तरी.” तिने रिकामा पेला शोधला. कोमट पाण्याने भरला. त्यात एक कुंचला भिजत ठेवला. तिने त्यांना काही वचन दिले नाही. पाण्यात कुंचला हलवला. जुना रंग विरघळू लागला.

घरून वसतिगृहात परतल्यावर करीमने “बाबांसाठी, की माझ्यासाठी” हा कागद दिव्याखाली ठेवला. काही महिन्यांपूर्वी सही न करता ठेवलेली ओळ वाचली. गेम बंद करण्याची वेळ “बाबांसाठी” या रकान्यातून “माझ्यासाठी” या रकान्यात हलवली. खाली लिहिले: “पुन्हा थोडी झोप अशी पाचदा निवड न करता उठायचे आहे म्हणून मी तो बंद करतो.” पलंगावरून खोलीतल्या मित्राने विचारले, “झाले?” करीम म्हणाला, “सुरू झाले.” त्याने पेन उचलले. सही केली: करीम. मग नमाजच्या वेळांचे वेळापत्रक उघडले. उद्याच्या योजनेसाठी पहिला नांगर म्हणून जुहर निवडली. जागा लिहिली. तिच्याआधी काय थांबवणार ते लिहिले. नंतरची दोन पाने लिहिली. पाकिटातून “मी धूम्रपान करत नाही, रात्रीच्या गाठीभेटींतही नाही” हे कार्ड काढले. त्याच्या कडा झिजल्या होत्या. ते कागदाशेजारी ठेवले. पेन बंद केले.

झोपण्याआधी करीमने उन्हाळ्यानंतर प्रथमच बॅगेचा पुढचा खिसा उघडला. बहिणीने आत ठेवलेले चित्र सापडले. तेच टेबल. निळा मुलगा आता मोठा झाला होता. वर्षापूर्वी पहिले चित्र दिव्याला टेकवून ठेवले होते, तसे त्याने हे चित्र दिव्याजवळ टेबलावरच्या भिंतीला लावले. टेबलावर फोन नव्हता. उद्याची योजना दिव्याशेजारी होती. कागदाच्या खालची त्याची सही वाळली होती. त्याने खण उघडला. लिफाफा बाहेर काढला. झिजलेल्या कोपऱ्यावरून बोट फिरवले. मग कड फाडली. घडी केलेला कागद काढला. प्रकाशाखाली उलगडला.

तो जुना कागद होता. कडा पिवळसर झाल्या होत्या. घड्यांपाशी मऊ झाला होता. अक्षर वडिलांचे होते. पण फ्रिजवरच्या वेळापत्रकावरच्या त्यांच्या अक्षरापेक्षा छोटे आणि कमी स्थिर होते.

वर लिहिले होते: “या वर्षी.” खाली तीन ओळी: धावणे. दर महिन्याला एक पुस्तक. इंग्रजी.

वर्षाच्या सुरुवातीला करीमने फोनमध्ये लिहिलेली तीच यादी. ओळीला ओळ जुळणारी.

“धावणे” या शब्दाशेजारी चौदा छोट्या खुणा होत्या. प्रत्येक सकाळसाठी एक. मग रिकामे चौकोन. पानाच्या शेवटपर्यंत तितक्याच काळजीने आखलेले.

कागदाच्या तळाशी नव्या शाईत एक ओळ होती. त्याला परिचित असलेल्या वडिलांच्या अक्षरात:

“तुझ्या वयात लिहिले. कोणीच विचारले नाही.”

सहा शब्द. करीमने एकदाच मोजले. मग कागद बहिणीच्या चित्राशेजारी दिव्याला टेकवून ठेवला. त्याला दिसेल तिथे.

सकाळी त्याने खुणा आणि शून्यांसह धावण्याचा कागद भिंतीवरून उतरवला. वडिलांच्या कागदाशेजारी ठेवला. दोन्हींचा एकत्र फोटो काढला. वडिलांना पाठवला. खाली लिहिले: “रविवार, सहा वाजता. मी विचारेन: धावलात का?”

एका मिनिटाने उत्तर आले: “छान केलेस.”

हातात फोन धरून करीम वाट पाहत राहिला. त्यानंतर नेहमी येणाऱ्या शब्दाची.

तो आला नाही.

तुमच्या आयुष्यात कुणी असा कागद लिहिला आहे, ज्याबद्दल कुणीच विचारले नाही? या आठवड्यात त्या व्यक्तीला एक प्रश्न विचारा. “पण” न जोडता.

दार उघडे आहे

तुमची शंका नमाजच्या वेळेबद्दल नसून खुद्द नमाजबद्दल असेल, तर तुमचा प्रश्न लिहा. तो ऐकून ज्ञानाने आणि प्रामाणिकपणे उत्तर देणारी व्यक्ती शोधा. अद्याप न मिळालेली खात्री असल्याचे भासवू नका. धर्माच्या नावाने बोलणाऱ्याने तुम्हाला दुखावले असेल, तर त्याच्यापासून स्वतःचे रक्षण करण्याचा तुम्हाला अधिकार आहे. त्याच्या आवाजापासून दूर राहून नमाजकडे पाहण्याचाही. त्या आवाजाकडे परत न जाता.

उठा… अगदी शंभराव्यांदा असले तरी.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ तेव्हा निश्चितच कठीणतेसह सहजता आहे. निःसंशय, कठीणतेसह सहजता आहे. (अश-शर्ह: 5–6)⁴.

अल्लाहला कोणती कर्मे सर्वाधिक प्रिय आहेत, असे प्रेषित ﷺ यांना विचारले. ते म्हणाले: “जी सातत्याने केली जातात, जरी थोडी असली तरी.” आणि ते म्हणाले: “तुम्हाला पेलतील इतकीच कर्मे अंगावर घ्या.” (बुखारी 6465)⁵.