Бес рет шырылдайтын оятқыш

Ширек сағат есіңде ме?

Басшың күтіп тұрғандықтан немесе дәрісханада атың оқылатын болғандықтан барған кездесуің. Содан соң өзге уәделерің: жабық кітап, есік алдындағы аяқ киім және анаңа соғамын деп уәде берген қоңырау. Олардың әрқайсысын өткізіп алған сайын, сөзіңнің іске асатынына деген сеніміңнің бір бөлшегін жоғалтып отырдың.

Егер күніне ширек сағатты сақтай алмасаң, қалған сегіз сағатты арқалай алатыныңа біреуді қалай сендіресің? Бұл — басшының қисыны, және ол сырттан келіп тұрғанда біз оны жақсы түсінеміз.

Ал бірінші тарауда сен бір таңның ішінде оятқыштың бес рет шырылдағанын естідің, әрі солардың арасында түнде шешкен нәрсеңді кейінге шегеретін қол бар еді. Енді бейне кеңейе түседі: күні бойына бөлінген бес шақыру, олардың әрқайсысы сені қолыңдағыны тастап, орныңнан тұруға үндейді. Бұл — бес уақыт намаздың шақырулары.

Сен — сол баяғы адамсың

Намаз оқимын деп уәде бергенде де, жаяу жүремін, кітап оқимын немесе анама қоңырау шаламын деп уәде бергенде де сен — сол бір адамсың. Сондықтан біз намазды бұған дейінгі әрбір уәдені қарастырғандай қарастырамыз. Ол — осы бүкіл кітаптағының ең айқын мысалы: шарттары дайын күйінде келген кездесу. Оның өзің таңдауың қажет болмайтын нақты уақыты бар, басталуын жариялайтын азаны бар, және мешітте немесе кез келген таза жерде тұратын орны бар. Ал күніңдегі бес уақыт намаздың жалпы ұзақтығы ширек сағаттан жиырма минутқа дейін, бұл кітап бастаған кездесудің көлеміндей ғана.

Соған қарамастан, бұл кездесу біз бұзатын ең үлкен уәде болуы мүмкін. Біз оның уақыты мен орнын білеміз, шақыруын естиміз, содан соң кітаптың тарауларында көрген тетіктерімізбен оны өткізіп аламыз. Шақыру көтерілгенде, Кәрімнің бас бармағы жүгіру оятқышын өшіргендей, «сәлден соң» дейміз. Ал адвокат қисынды себеп табады: қолдағы жұмыс күтпейді. Тығыз күн: «Тек осы жолы ғана» дейтін ерекшелікке айналады. Ал бір намаз өтіп кетсе: «Бәрін бүлдірген екенмін, енді бәрібір» дейтін дауысты естиміз де, одан кейінгісін де өткізіп аламыз.

Бірінші тарауда біз Бандурамен бірге сәттілік пен сәтсіздік тәжірибесі сенің әрекет ету қабілетіңді сезіну көздерінің бірі екенін көрдік¹. Бұл бір кездесуде сүрінгенің бүкіл өміріңе үкім кеседі дегенді білдірмейді. Бірақ ол сені дәлірек сұраққа шақырады: Уәде бергенде сен кімсің? Және бүгін уәдеге адалдық жазбаңа қандай кішкентай әрекетті қоса аласың?

Біз намазды сақтаудың өзі ғана диетаңды немесе оқуыңды ұстануға жеткілікті дей алмаймыз; өзін-өзі бақылау жаттығуының басқа салаларға ауысуы туралы дәлелдер әртүрлі². Әрбір уәденің, бұрынғы уәдеден қалай бастау керектігін үйренсең де, өз еңбегі мен дайындығы бар.

Ал құрал — бұл кітаптағы әрбір уәдеде біз сынап көрген сол құралдың өзі. Дайын шарттар сенің орныңа аяғыңды қозғамайды; реттеуді қажет ететін нәрсе — сенің жетуің: қайда боласың, нені тастап кетесің және алдыңғы тапсырманың уақытты жұтып қоюына қалай жол бермейсің.

Жұмыс уақытын сақтап, ал бұл кездесуді күніңнен қалған уақытқа қалдыруың мүмкін. Төртінші тараудағы апта жазбасына қарағандай, бұл алшақтыққа қара: оны ата, сосын келесі шақыруда не істейтініңді өзгерт, лезде сылтау таппай немесе өзіңе үкім шығармай.

Бұл кездесу кім үшін?

Басшының кездесуі бар, өйткені басшыға сенің жұмысың керек. Ал біздің намазымызға келсек, Алла оған мұқтаж емес: ﴿وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ Ал кім күрессе, ол тек өз пайдасы үшін күреседі. Шын мәнінде, Алла бүкіл әлемнен мұқтажсыз. («Әл-Анкабут» сүресі: 6)³. Ал пайдасы — бізге. Бұл кітап оның бір ғана қырында тоқтайды: күніне бес рет жұмысыңнан және экраныңнан орныңнан тұрып, бүкіл ағысымен сені алып кете жаздаған күнде өз шешіміңді қайтарып алу.

Күніңе арналған бес зәкір

Екінші тарауда біз шағын әдетті байлайтын тұрақты зәкірлерді іздедік: таңғы кофе, жұмысқа келу және кешкі астың аяқталуы. Ал сенде күн сайын қайталанып отыратын бес зәкір әрдайым бар еді: намаз шақырулары. Азан уақыттары жыл бойы күнмен бірге жылжып отырады, бірақ шақырулар үздіксіз келе береді; белгі — сағаттағы сан емес, дауыс. Өз жеріңдегі оның уақытын қарап ал, содан соң оның айналасын ретте.

Таң намазынан кейін оқуыңды ашып, түскі үзілісіңді бесін намазының маңына реттеп, екінтіден кейін жаяу жүріп, ақшамнан кейін отбасыңа уақыт қалдырып, құптаннан кейін күніңді аяқтауға кірісуіңе болады.

Бес зәкірді жиырма уәдемен толтырма. Өзің сақтайтын бір намаздан кейін бір ғана әдетті таңда, және уақытынан бұрын оның кітабын немесе аяқ киімін дайындап қой. Намаз аяқталғанда, келесі қадамды біліп тұрасың.

Линаның жаңа кеңсесінде бесін азаны көшенің арғы бетіндегі мешіттен жетеді, жарығы оның қағазына түсетін сол терезе арқылы. Рамазанда ол азаншы шақыруын аяқтамай жатып орнынан тұратын. Айттан кейін шақыру оған дизайнның ортасында келе бастады, сонда ол ішінен: «сәлден соң» дейді. Содан кейін жиналыс келеді, содан кейін тапсырыс берушінің сұраған түзетуі келеді, сөйтіп ол бесін намазын екіндіге бірнеше минут қалғанда, көзі сағатта, асығыс оқиды.

Мұны ол аптасын есептерді қарағандай қарап шыққан күні байқады: таңғы жиналысқа бір минут та кешікпеген, ал бесін шақыруына бір-ақ рет тұрған. Айттан кейінгі тоңазытқыштағы қағазды еске түсірді де, жаңа тізім жазбады. Ол тек бесінді таңдады.

Жексенбі күні таңертең ол жұмыс үстелінің тартпасына ескі университеттік дәптерін және қарындаш салды, ал бесіннен бірнеше минут бұрын дәрет алды. Көшенің арғы бетінен «Аллаһу әкбар» көтерілгенде, файлды сақтап, дәліздің соңындағы намазханаға тұрды. Әріптесі сұрады: «Қайда?». Ол: «Он бес минут, қайтып келемін», — деді. Намаздан кейін ол компания файлына оралмады. Дәптерін ашып, азан келген терезені сызды.

Сәрсенбі күні бір жиналыс екіндіге таяп қалғанша созылды, сондықтан ол бесінді жиналыстан шыққанда, өткен апталардағыдай асығыс оқыды. Сәрсенбіні аптасына үкім етпеді; бейсенбі күні алғашқы «Аллаһу әкбар» кезінде-ақ файлды сақтады. Аптаның соңында дәптерде төрт терезе болды, әрқайсысында әртүрлі жарық.

Сен сақтаған әрбір намаз — бұл орындаған уәдең. Ал адалдықтың қайталануымен сөзіңнің өзіңнің алдыңдағы салмағы қалпына келе бастауы мүмкін. Тұрамын дедің, сосын тұрдың. Енді басқа нәрсеге уәде бергенде еске алатын нақты іс-әрекетің бар.

Үйренгендеріміз сенімен бірге оралады

Уәде бергенде сен кімсің? Бірінші бөлімде: уақыт, орын және куәгер, тұрақты зәкір, саудаласуға болмайтын сызық және істегеніңнің жазбасы. Екіншіде: «ертең» деген досың, адвокат, өзіңді марапаттайтын тәтті және мұраға алғаныңның ішінен өзің таңдаған нәрсе. Үшіншіде: іс-әрекет оның иесіне шығарылған үкімнен бөлек, ашу сөзден бөлек, ой шешімнен бөлек, және қолыңдағы нәрсе қолыңда еместен бөлек. Төртіншіде: рөліңді кім үшін сомдап жүрсің, қолыңдағының көрмейтіндерің, өзіңе беретін ерекшелігің және сенің орныңа таңдау құқығын талап ететін адам. Бесіншіде: маусымнан күнге дейін, экраннан кешкі асқа дейін, сүрінуден келесі кездесуге дейін.

Айттан кейінгі сенбі күні әкесі шақырғанда, Лина келді, және алғаш рет оны үйінде ешқандай ақау болмаса да, әкесінің өзі шақырған еді. Ол үстел үстіне шағын ағаш қорапша қойыпты. Лина: «Бұрауыш қайда?», — деді. Ол: «Бүгін ешқандай ақау жоқ», — деді. Ол отырып, үстел үстіне ескі университеттік дәптерін қойды, онда аптаның төрт терезесі бар еді. Әкесі қорапшаны жабық ұстап, мыс құлыптың үстінен бас бармағымен сипап өтті. Ол асүйдің есігінен дәмдеуіштер салынған құтыларды және олардың жапсырмаларындағы әкесінің көлбеу қолтаңбасын көрді. Өзі таңдаған және мұраға алған нәрселерін қайта қарағаннан бері көкейінде жүрген сұрақты қойды: «Әке, неге маған бухгалтер мамандығын таңдап бердіңіз?». Ол: «Сен есепке жақсы едің», — деді. Ол: «Бұл сұрақтың жартысына ғана жауап береді», — деді. Әкесі жымиды да, қалтасынан кішкентай кілт шығарды.

Ол қорапшаны ашты. Ішінде ұштары қатып қалған, кейбірі бір-біріне жабысып қалған қылқаламдар жатыр екен. Лина біреуін көтерді; екіншісі де сонымен бірге қозғалды. Әкесі: «Соңғы күні оларды жумаған едім», — деді. Екі қылқаламды ажыратпақ болып еді, сосын қоя салды. Лина: «Осынша жылдар бойы оларды жууға уақыт таппадыңыз ба?», — деді. Ол: «Маған кесте бастап бермей-ақ қой», — деді. Лина күліп жіберді; ол бұл үнді таныған еді.

Ол өзінің алғашқы жұмысы туралы, әкесі өмірінде қолы одан өткен нық адамды көрмеген кісі туралы айтып берді. Ол кісі дүкендердің атауларын салатын, ал әкесіне бояуларды араластыру мен қылқаламдарды тазалауды қалдыратын. Бірде әлгі кісі келмей қалып, әкесі тұтас бір маңдайшаны өзі жазды. Әлгі кісі оралып, оның алдында тұрды да, оған бір күндік еңбекақысын ұсынды. Сол маңдайша бірнеше жыл тұрды, ал әкесі сол көшеден өтіп, оған жетпей жатып басын жоғары көтеруді жақсы көретін.

«Содан кейін маңдайшаларды өзім жалғыз салатын болдым. Бірде әкем келіп, жеңімдегі бояуды көрді». Ол қызының қолындағы қылқаламға қарап кідірді. «Ол: бұл кәсіп емес, деді». Лина: «Сосын ше?», — деп сұрады. Ол: «Маған басқа жұмыс тауып берді», — деді. Қылқаламдарды нұсқап: «Сол күні оларды жумадым», — деді. Асүйде шайнек ысқырды, бірақ оны сөндіруге ешқайсысы орнынан тұрмады.

Ол: «Саған ешкім осылай айтпасын деп бухгалтерлікті таңдап бердім», — деді. Лина қылқаламды қорапшаның шетіне қойды. Ол: «Бірақ сіз оны басқаша түрде айттыңыз ғой», — деді. Әкесі оған қарады да, беделді компания туралы әңгімеге қайта оралмады. Лина дәптерін екінші курста сызған логотипі бар бетке ашып, оған қарай бұрды. Сенбілік бір сағат он минутта бітіп қалатын болған еді; бұл жолы Лина оның жанында бір сағаттан астам уақыт болды. Әкесі оған шағын тәрелкеге шай әкелді; Лина бұл тәрелке бояуларды араластыруға жарайтынын айтты, ал ол: «Алсаң ал, мендегі соңғы шай тәрелкесі болса да», — деді. Лина бос кесе іздеді. Оны жылы суға толтырып, оған бір қылқаламды салып қойды. Оған ешқандай уәде бермеді. Қылқаламды суда қозғап еді, ескі бояу ери бастады.

Ата-анасының үйінен жатақханаға оралған соң, Кәрім шамның астына «Әкем үшін бе, әлде өзім үшін бе» құжатын қойды. Бірнеше ай бұрын қол қоймай қалдырған жолын оқыды. Ойынды жабу уақытын «Әкем үшін» бағанынан «Өзім үшін» бағанына ауыстырып, астына: «Оны жабамын, өйткені бес рет кейінге шегермей оянғым келеді», — деп жазды. Бөлмелесі төсектен: «Бітірдің бе?», — деп сұрады. Кәрім: «Бастадым», — деді. Қаламды алып, қол қойды: Кәрім. Содан соң кестені ашып, ертеңгі жоспардың алғашқы зәкірі ретінде бесін намазын таңдады. Орнын, оған дейін нені тастап кететінін және одан кейінгі екі бетті жазды. Әмиянынан «Мен шылым шекпеймін, тіпті отырыстарда да» карточкасын шығарды; оның жиектері тозып кеткен еді. Оны қағаздың жанына қойып, қаламды жапты.

Ұйықтар алдында Кәрім жаздан бері алғаш рет сөмкесінің алдыңғы қалтасын ашып, қарындасы салып қойған суретті тапты: сол үстел, ал көк бала есейген. Оны бір жыл бұрын алғашқы суретті сүйегендей, шамның жанындағы үстелдің үстіне іліп қойды. Үстел үстінде телефон жоқ. Ертеңгі күннің жоспары шамның қасында тұрды, ал құжаттың төменгі жағындағы қолы кеуіп қалыпты. Тартпаны ашып, конвертті шығарды. Тозған бұрышын саусағымен сипап өтіп, содан соң шетін жыртып, бүктелген қағазды шығарды. Оны жарықтың астына жайды.

Бұл жиектері сарғайған, бүктелген жерлері тозған ескі қағаз еді. Жазу әкесінің жазуы болатын, бірақ тоңазытқыштағы кестедегі жазуына қарағанда кішірек әрі азырақ нық еді.

Жоғарғы жағында: «Биыл». Ал оның астында үш жол: Жүгіру. Әр ай сайын бір кітап. Ағылшын тілі.

Жылдың басында Кәрім телефонына жазған сол баяғы тізім, жолма-жол.

«Жүгіру» сөзінің қасында он төрт кішкентай белгі бар еді, әр таң үшін бір белгіден. Ал одан кейін беттің соңына дейін дәл сондай ұқыптылықпен сызылған бос шаршылар.

Ал қағаздың төменгі жағында жаңалау сиямен, өзі білетін әкесінің жазуымен жазылған бір жол бар еді:

«Мұны сенің жасыңда жазғанмын. Менен ешкім сұрамады.»

Алты сөз. Кәрім оны бір рет санап шықты да, сосын қағазды өзі көріп тұратындай етіп, қарындасының суретінің қасына, шамға сүйеп қойды.

Таңертең жүгіру қағазын белгілерімен және нөлдерімен қабырғадан түсіріп, әкесінің қағазының қасына қойды. Екеуін бірге суретке түсіріп, суретті әкесіне жіберді де, астына: «Жексенбі, алты. Мен сізден сұраймын: Жүгірдіңіз бе?» деп жазды.

Жауап бір минуттан кейін келді: «Жарайсың.»

Кәрім қолында телефонмен одан кейін әрдайым келетін сөзді күтті.

Ол келмеді.

Өміріңде қағазын жазып, бірақ ол туралы ешкім сұрамаған кім бар? Одан осы аптада, ешбір «бірақсыз», бір ғана сұрақ сұра.

Есік ашық

Егер намаздың уақытына емес, намаздың өзіне күмәнің болса, сұрағыңды жазып қой да, өзің жетпеген нық сенімді көрсетіп жалғандық жасамай, оны біліммен әрі адалдықпен тыңдап, жауап беретін адамды ізде. Ал егер дін атынан сөйлеген біреу саған жарақат салған болса, өзіңді одан қорғауға және сол дауысқа қайта оралмастан, оның үнінен тыс намазға қарауға толық хақың бар.

Тұр… тіпті жүзінші рет болса да.

﴿فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا ۝ إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًۭا﴾ Шүбәсіз, әр қиындықпен бірге бір жеңілдік бар! Анығында, әр қиындықпен бірге бір жеңілдік бар! («Аш-Шарх» сүресі: 5–6)⁴.

Пайғамбардан ﷺ Аллаға ең сүйкімді амалдар қайсысы деп сұралғанда, ол: «Аз болса да, ең үздіксіз жасалғаны», — деді, және былай деді: «Амалдардан шамаларың жететінін ғана мойындарыңа алыңдар» (әл-Бұхари 6465)⁵.