مون کي ورثي ۾ مليو، مون ناهي چونڊيو

سرءُ جي پڇاڙيءَ واري هڪ رات، ڪريم هاسٽل ۾ پنهنجي ميز وٽ ويٺو ته جيئن انهن اصولن جي ڇنڊڇاڻ ڪري جيڪي هو گهر مان کڻي آيو هو: ڪهڙا اصول سندس پنهنجا هئا، ۽ ڪهڙا صرف سندس پيءُ جا هئا.

هن دراز کولي، ۽ اتي رکڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو پنهنجي پيءُ وارو لفافو ٻاهر ڪڍيو. هن ان کي هٿ ۾ ڦيرايو؛ شايد ان ۾ ڪي ٻيا به اصول هجن. هن ان کي اڃا بند حالت ۾ ئي موٽائي دراز ۾ رکي ڇڏيو: اڄ رات لاءِ اهي اصول ئي ڪافي هئا جيڪي کيس معلوم هئا.

هن هڪ صاف پنو کنيو، ۽ ان جي مٿان لکيائين: «پيءُ لاءِ، يا منهنجي لاءِ». پوءِ هڪ ڊگهي ليڪ ڪڍي ان کي ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيائين: «پيءُ لاءِ» ۽ «منهنجي لاءِ».

«پيءُ لاءِ» واري خاني هيٺان هن بنا ڪنهن هٻڪ جي لکيو: «راند بند ڪرڻ جو وقت: رات جا ڏهه وڳي». هي سندس پيءُ جو اصول هو، جيڪو گهر ۾ فِريج واري شيڊول تي ٽنگيل هو. ۽ هن جلدي جلدي ان جي هيٺان ننڍا ننڍا اصول به شامل ڪري ڇڏيا.

پوءِ ڊوڙڻ (جاگنگ) جو وارو آيو. اهو ته بنا ڪنهن بحث جي سندس پنهنجو هو: هن پنهنجي روم ميٽ سان اهو طئي ڪيو هو، هر آچر جي صبح ڇهه وڳي، ۽ ميز مٿان لٽڪيل پني تي سندس نشان لڳل هئا. هن پنهنجو قلم «منهنجي لاءِ» واري خاني ڏانهن وڌايو، پر پوءِ رڪجي ويو. کيس ياد آيو ته سندس پيءُ هر جمعي جي صبح سندس ڪمري جو در کڙڪائيندو هو: «اُٿ، پنهنجي جسم کي حرڪت ڏي». ڪيترا سال سندس پيءُ ائين چوندو رهيو، ۽ ڪريم کٽولي اندر ويڙهيل دانهون ڪندو رهندو هو.

اهو ڊوڙڻ جنهن کي هن پنهنجي مرضيءَ سان چونڊيو هو، دراصل اها ئي شيءِ هئي جيڪا سندس پيءُ کانئس گهرندو رهيو هو. اها ڳالهه سندس پيءُ کان شروع ٿي، پوءِ سندس بڻجي وئي، ۽ اڄ رات کان اڳ هن ان تي ڪڏهن ڌيان نه ڏنو هو. هن «ڊوڙڻ» بلڪل وچ واري ليڪ تي لکيو: اڌ لفظ «پيءُ لاءِ» واري خاني ۾، ۽ اڌ «منهنجي لاءِ» واري خاني ۾.

ڪاغذ جي پڇاڙيءَ ۾ هن صحيح لاءِ هڪ سٽ ڇڏي ڏني، ته جيئن جڏهن کيس هر اصول جي اصلي جاءِ معلوم ٿي وڃي ته هو صحيح ڪري سگهي. پر هن صحيح نه ڪئي؛ ڇاڪاڻ ته راند بند ڪرڻ جو وقت اڃا تائين «پيءُ لاءِ» واري خاني ۾ هو، ۽ کيس اڃا اها خبر نه هئي ته ان جو ڇا ڪجي.

۽ ٿي سگهي ٿو توهان به لکڻ کانسواءِ ئي پنهنجي اندر «پيءُ لاءِ» وارو خانو کڻي گهمندا هجو.

توهان هڪ فارم ڀريو ٿا جنهن ۾ پڇيو وڃي ٿو ته توهان پڙهائيءَ جو هي شعبو ڇو چونڊيو. توهان جو هٿ رڪجي وڃي ٿو. توهان کي اها ڪا گهڙي ياد نٿي اچي جڏهن توهان ان کي پاڻ چونڊيو هجي؛ رڳو اهو ياد اچي ٿو ته ڪو ٻيو مطمئن هو ۽ توهان هاڪاري ورتو هو. توهان هڪ عام جملو لکو ٿا، ۽ اصل سوال کي بنا جواب ڇڏي ڏيو ٿا.

توهان هن وقت ڪيترا اهڙا نظريا کڻي هلي رهيا آهيو، جن بابت توهان کي خبر ئي ناهي ته پهريون ڀيرو اهي توهان جي هٿ ۾ ڪنهن رکيا هئا؟

آسڪر وائلڊ پنهنجي ڪتاب «ڊي پروفنڊس» (ڏورانهن اونهائين مان) ۾ لکيو آهي: «گهڻا ماڻهو ٻيا ماڻهو هوندا آهن. سندن سوچون ڪنهن ٻئي جون رايون هونديون آهن، سندن زندگي رڳو تقليد هوندي آهي، ۽ سندن جذبا ڪنهن جا اڌارا ورتل جملا هوندا آهن» (مفهومي ترجمو)¹.

جيڪو اسان کنيو آهي ان مان ڪجهه اسان تي مڙهيو ويو هو، ايستائين جو اسان ان جي مزاحمت ڪرڻ لڳاسين. ۽ ڪجهه ايترو خاموشيءَ سان اسان وٽ پهتو جو اسان سمجهيو ته اهو اسان جو پنهنجو فيصلو هو. ٻنهي صورتن ۾ سوال ساڳيو رهي ٿو: ان فيصلي ۾ توهان ڪٿي بيٺا آهيو؟

ايڊم گرانٽ پنهنجو ڪتاب Think Again بنا خوف جي پنهنجي خيالن تي ٻيهر غور ڪرڻ جي اهميت لاءِ وقف ڪري ٿو. هو پنهنجي سوچڻ جي سگهه تي اعتماد رکندي پنهنجي راءِ تي شڪ ڪرڻ جي صلاحيت کي «بااعتماد عاجزي» سڏي ٿو. هو ان کي سکڻ جهڙو هڪ هنر سمجهي ٿو، نه ڪي لڪائڻ جهڙي ڪمزوري².

فِريج تي لڳل شيڊول

ڪريم جي گهر واري فِريج تي سندس پيءُ جي سڌي هٿ اکرن ۾ لکيل هڪ شيڊول هو، جنهن جي آخري سٽ هئي: «ڏهه وڳي. اسڪرين بند». اٺن سالن جي عمر ۾ ڪريم ان سامهون بيهي پڇيو هو: «ڏهه وڳي ڇو؟». سندس پيءُ چيو: «ڇو ته مون ائين چيو آهي». ان ڏينهن کان پوءِ، جڏهن به هن ڪنهن اصول بابت پڇيو ته «ڇو؟»، کيس ساڳيو جواب مليو، جيستائين هن پڇڻ ئي ڇڏي ڏنو. ۽ هن ڪڏهن به پنهنجي پيءُ کان «شاباس» نه ٻڌو هو جنهن پٺيان «پر» نه آيو هجي.

ڪريم جيستائين سندس پيءُ جاڳندو هو، تيستائين ڏهن وڳي واري اصول تي عمل ڪندو هو. گهر ۾ گذاريل پنهنجن پڇاڙيءَ وارن سالن ۾ هن پيءُ جي سمهڻ کان پوءِ راند لاءِ اڌ ڪلاڪ چورائڻ شروع ڪيو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کان به وڌيڪ. پوءِ هاسٽل جو وارو آيو، جتي نه ڪو فِريج هو ۽ نه ئي ڪو شيڊول، تنهنڪري پهرين هفتن ۾ هو ايستائين جاڳندو رهيو جيستائين دريءَ مان روشني نظر آئي. سندس پيءُ انهن سمورن سالن ۾ جيڪا شيءِ نه ڏسي سگهيو اها هيءَ هئي: ته هر شام سندس سامهون وارو پرسڪون ماحول پٽ جو اطمينان نه هو، بلڪ سندس پنهنجي موجودگيءَ جو ڊپ هو.

آزاديءَ جي هڪ اهڙي اک هوندي آهي جيڪا ڪڏهن به نٿي سمهي. جڏهن انسان محسوس ڪري ٿو ته ان کي خطرو آهي، ته هو ان کي واپس حاصل ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌي ٿو. ڀلي ان جي قيمت اها هجي ته هو پنهنجي فائدي واري ڳالهه جي ابتڙ عمل ڪري. نفسيات جي ماهر جيڪ بريم هن لاڙي کي «ذهني مزاحمت» (psychological reactance) سڏيو آهي³. اسان ڪنهن ماڻهوءَ جي چونڊ کي جيترو محدود ڪنداسين، منع ٿيل چونڊ لاءِ سندس خواهش اوتري ئي وڌي ويندي. ائين خاص طور تي ڇو ٿئي ٿو؟ ان ڪري نه جو منع ٿيل چونڊ بهتر آهي، بلڪ ان ڪري جو اها سندس خطري ۾ پيل آزاديءَ جي علامت بڻجي چڪي آهي.

ٿي سگهي ٿو پيءُ ائين سندس فڪر ۽ ڊپ جي ڪري ڪيو هجي، ۽ ان طريقي سان جنهن تي سندس پنهنجي پرورش ٿي هئي. ۽ جيڪڏهن توهان ڪنهن ٻار جي تربيت ڪري رهيا آهيو، ته ان کي سبب سمجهايو ۽ سوال پڇڻ جي گنجائش ڇڏيو؛ رڳو توهان جي موجودگي ان جي دل کي قائل نٿي ڪري سگهي.

هي اهو «اندروني نظام» آهي جيڪو اسان کان باب 1 ۾ رهجي ويو هو: اهڙي پابندي جيڪا ان ڪري قائم رهي ٿي جو اها توهان جي وجود جو حصو بڻجي وئي آهي، نه ان ڪري جو ڪو توهان تي نظر رکي ويٺو آهي.

۽ جيڪڏهن توهان اڄ اهو پٽ آهيو جيڪو هاڻي وڏو ٿي ويو آهي، ته توهان کي ان نقصان کي سڃاڻڻ ۽ ان جون حدون مقرر ڪرڻ جو پورو حق آهي. پنهنجا فيصلا واپس وٺڻ لاءِ اهو ضروري ناهي ته توهان رڳو الزام ڏيڻ وٽ بيهي رهو. پنهنجي پاڻ کان پوري سڪون سان پڇو: ڪهڙا اصول اهڙا آهن جيڪي مان اڃا تائين ان ڪري نڀائي رهيو آهيان جو مان انهن کي سمجهان ٿو؟ ۽ ڪهڙا اهڙا هئا جن جي مان رڳو ڊپ کان تابعداري ڪندو هوس، ۽ پهريون موقعو ملندي ئي انهن کان آزاد ٿي ويس؟

تيار مليل سڃاڻپ

نفسيات جي ماهر جيمس مارسيا سڃاڻپ بابت ايريڪسن جي نظريي کي وڌيڪ وسعت ڏني. هن «بند سڃاڻپ» (foreclosed identity) کي بيان ڪيو: بنا ڪنهن متبادل جي کوجنا جي، ڪنهن قدر، رستي، يا پيشي سان مضبوط وابستگي اختيار ڪرڻ، جيڪا اڪثر ماءُ پيءُ يا ماحول جي چونڊ کي جيئن جو تيئن کڻي وٺڻ سان ٿيندي آهي⁴.

۽ ان جي مقابلي ۾ هو «حاصل ڪيل سڃاڻپ» (achieved identity) آڻي ٿو: ڪڏهن ڪڏهن ساڳئي قدر سان وابستگي، پر ٻين متبادلن جي حقيقي کوجنا کان پوءِ. ٻاهريون نتيجو بلڪل ساڳيو نظر اچي سگهي ٿو، پر اندروني سگهه ۽ پختگي بلڪل مختلف هوندي آهي.

۽ هڪائيتو جائزو جنهن سئو کان مٿي طولي توڙي عرضي اڀياسن کي گڏ ڪيو، اهو ٻڌائي ٿو ته اهي حالتون ڪو لکيل نصيب ناهن: ڪيترائي ماڻهو ڪيترن سالن تائين جتي هوندا آهن اتي ئي رهن ٿا، پر ڪيترائي اڳتي وڌن ٿا، ۽ وڌيڪ پختي کوجنا ۽ وابستگيءَ ڏانهن اڳڀرائي پوئتي موٽڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام هئي⁵. ۽ پنهنجي سوچ تي ٻيهر غور ڪرڻ لاءِ ڪنهن وڏي بحران جو اچڻ ضروري ناهي؛ هڪ ننڍو سوال ئي ڪافي آهي.

کاتي واري ٽيبل سامهون هڪ سوال

لينا کي پنهنجو پيءُ ياد آيو جڏهن هوءَ سيڪنڊري اسڪول ۾ هئي ته هن فيصلو ڪيو هو ته هوءَ اڪائونٽس پڙهندي. هن ان ڏينهن چيو هو: «پڪو پيشو آهي».

هن کانئس تفصيل سان سندس راءِ نه پڇي هئي، ۽ لينا به ڪڏهن پاڻ کان نه پڇيو هو.

هوءَ ڪاليج وئي، پاس ٿي، ۽ اڪائونٽنٽ طور ڪم ڪرڻ لڳي. لڳو پئي ته اهو رستو سندس پيدا ٿيڻ کان اڳ ئي طئي ٿي چڪو هو.

۽ اربع واري سبق ڏانهن موٽڻ کان پوءِ، هڪ ڏينهن لينا کاتي واري ٽيبل سامهون بيهجي وئي.

هن پاڻ کان هڪ اهڙو سوال پڇيو جيڪو سادو به هو ۽ حيران ڪندڙ به: «جيڪڏهن اڄ مون کي نئين سر چونڊ جو موقعو ملي ها، ته ڇا مان هي پيشو چونڊيان ها؟»

کيس ڪو تڪڙو جواب نه مليو. کيس پنهنجي پيشي کان ڪا نفرت نه هئي.

پر کيس احساس ٿيو ته هن ڪڏهن به اهو سوال پاڻ کان نه پڇيو هو، نه سورهن سالن جي عمر ۾ ۽ نه ان کان پوءِ.

هن اکيون کڻي پنهنجي ساٿياڻيءَ ڏانهن ڏٺو جيڪا سندس ٽيبل جو انتظار ڪري رهي هئي. لينا، پنهنجي عادت موجب، انگ پورو ٿيڻ کان اڳ ئي غلطي ڳولي ورتي، خانو درست ڪيائين، فائيل موڪليائين، پوءِ هڪ ننڍڙي پني تي اهو سوال لکيائين. هن پنهنجي پيءُ کي فون نه ڪيو. پنو ويڙهي پنهنجي پرس ۾ رکي ڇڏيائين.

ته ڇا ان جو مطلب اهو آهي ته جيڪو ڪجهه توهان کي ورثي ۾ مليو آهي اهو غلط آهي؟ بلڪل نه. جيڪو اسان کي ورثي ۾ ملي ٿو ان مان گهڻو ڪجهه صحيح ۽ خوبصورت هوندو آهي، ۽ جيئن آهي تيئن رهڻ جو حقدار هوندو آهي. مسئلو ان جي سرچشمي ۾ ناهي. مسئلو اهو آهي ته اسان پاڻ ڪڏهن ان تي نظر ناهي وڌي، ته جيئن ڄاڻي سگهون ته ڇا واقعي اهو ئي آهي جيڪو اسان چاهيون ٿا، يا رڳو ان ڪري عادي ٿي ويا آهيون جو اسان ان کان سواءِ ڪجهه ٻيو ڏٺو ئي ناهي.

لينا جي ساهيڙي سومر ۽ خميس تي روزو رکندي هئي، ڇاڪاڻ ته هن پنهنجي ماءُ کي ائين ڪندي ڏٺو هو. جڏهن لينا کانئس سبب پڇيو، ته ساهيڙيءَ کي معلوم ٿيو ته کيس روزي جي معنيٰ کان وڌيڪ روزي جا ڏينهن معلوم هئا. تنهنڪري هن ان جي اصل ۽ معنيٰ بابت پڇا ڪئي، ۽ اهڙيون شيون پڙهيون جن ان کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي. ۽ ايندڙ ڀيري روزو رکڻ کيس وڌيڪ پيارو لڳو: کيس خبر پئجي وئي ته هوءَ ڇو ٿي روزو رکي، نه رڳو اهو ته ڪيئن رکي. عمل ساڳيو رهيو، پر هاڻي ساڻس هڪ اهڙو سبب به هو جنهن کي هوءَ بيان ڪري سگهي پئي.

هڪ سوال جيڪو رستو کولي ٿو

سورت الأنبياء ۾ ابراهيم عليه السلام پنهنجي پيءُ ۽ پنهنجي قوم کان انهن بتن بابت پڇي ٿو جن جي آڏو هو مٿو ٽيڪي ويٺا هئا. هو جواب ڏين ٿا ته اسان پنهنجن پين ڏاڏن کي انهن جي پوڄا ڪندي ڏٺو. ابراهيم ان جواب کي سوال جي پڇاڙي نٿو بڻائي. جڏهن هو پڇن ٿا ته ڇا تون سنجيده آهين، ته هو کين ٻڌائي ٿو ته توهان جو پالڻهار ته آسمانن ۽ زمين جو پالڻهار آهي جنهن انهن کي پيدا ڪيو آهي⁶.

۽ هڪ ٻئي منظر ۾، سورت البقره ۾، هو پڇي ٿو ته الله مئلن کي ڪيئن جياريندو آهي. سوال سندس ايمان بابت اچي ٿو، ته هو پنهنجي ايمان جي تصديق ڪري ٿو ۽ دل جي سڪون جي طلب ظاهر ڪري ٿو. پوءِ کيس عملي جواب ملي ٿو: هو چار پکي کڻي ٿو ۽ جيئن کيس حڪم ملي ٿو تيئن ڪري ٿو⁷.

۽ انهن ٻنهي منظرن ۾ سوال رڳو بي مقصد ڳالهه ناهي. پهرين منظر ۾ گفتگو وڏڙن جي اثر کان نڪري انهن دليلن ڏانهن وڃي ٿي جن تي عقيدو بيٺل هوندو آهي. ۽ ٻئي منظر ۾ سمجهه جي اها گهر هڪ اهڙي مومن وٽان اچي ٿي جيڪو پنهنجي ايمان جو چٽو اظهار ڪري ٿو.

هن باب جو اوزار توهان کان گهري ٿو ته توهان هڪ سوال مقرر ڪريو ۽ ان جي چڪاس ڪريو، نه ڪي ڪنهن سامهون ايمان ۽ اطمينان جي نمائشن ڪريو.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ اي مُنھنجا پالڻھار مون کي ڏيکار ته ڪھڙي طرح مئلن کي جياريندو آھين، (الله) چيو ته نه ٿو وسھين ڇا؟ (ابراھيم) چيو ته ھائو پر ھن لاءِ ته منھنجي دل کي تسلّىٰ ٿئي. (البقره: 260).

ٿي سگهي ٿو هڪ سوال ڪنهن يقين کي مضبوط ڪري، ان ۾ ڪا سڌار آڻي، يا ظاهر ڪري ته توهان کي اڃا وڌيڪ ڄاڻڻ جي ضرورت آهي. جاچ پڙتال جو قدر ان جي سچائيءَ ۽ مضبوط بنيادن ۾ آهي، نه ڪي ان ڳالهه ۾ ته هر راءِ بلڪل ساڳي ئي موٽي اچي جيئن اها اندر داخل ٿي هئي.

ٻي صحيح

توهان کي پنهنجي ورثي مان مليل هر شيءِ کي پنهنجو بڻائڻ لاءِ ان کي رد ڪرڻ جي ضرورت ناهي. ۽ نه ئي ڪنهن شيءِ کي رڳو ان ڪري رد ڪرڻ گهرجي جو ڪنهن اها توهان تي مڙهي هئي. فيصلي کي ان جي پهچڻ واري طريقي کان الڳ ڪريو، ان کي سمجهو، پوءِ پنهنجي هٿ اکرن سان نئين سر صحيح ڪريو.

ٻي رات ڪريم ڪاغذ تي صحيح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن هڪ الڳ پني تي پنهنجي نالي جو پهريون اکر لکيو، پوءِ ان اصول ڏانهن موٽي آيو جنهن کي هن چڪاسڻ لاءِ چونڊيو هو: راند بند ڪرڻ جو وقت. پنهنجي روم ميٽ کي چيائين: «مان ان کي ان ڪري رد ڪريان ٿو جو منهنجو پيءُ مون کي ان جو حڪم ڏيندو هو». سندس روم ميٽ پڇيو: «۽ صبح جو ليڪچر؟».

هو «جيڪڏهن توهان گري پئو» واري سٽ ڏانهن موٽي آيو. هن پنهنجي هٿ سان راند بند ڪرڻ واري وقت کانسواءِ باقي سڀ اصول ڍڪي ڇڏيا، ۽ ان جي هيٺان لکيائين: «مان پنج الارم بند ڪرڻ کانسواءِ جاڳڻ چاهيان ٿو». ۽ ان جي هيٺان هڪ سوال ته سندس ننڊ کي ڪيترو وقت کپي. هن صحيح نه ڪئي. هن ڀيري هن سڄو اصول پيءُ واري خاني ۾ ڇڏڻ بدران اهو سوال برقرار رکيو. هن چيو: «مان اهڙي سببن جي بنياد تي چونڊ ڪندس جنهن کي مان سمجهان ٿو، نه ان ڪري جو ساڻس ضد ڪريان».

اربع جي شام، سبق کان اڳ، لينا پنهنجي ڊائريءَ ۾ لکيو: «مان پنهنجي ڪم مان اهو چونڊيان ٿي جيڪو مون کي پسند آهي، ۽ باقي بابت سوال پڇان ٿي». مڙس پڇيو: «هي جملو ڪنهن لاءِ آهي؟». هن لکيل ڳالهه پڙهي، پوءِ چيائين: «منهنجي لاءِ، هينئر». هن پنهنجي پيءُ کي فون نه ڪيو. جملي هيٺان اهڙو سوال لکيائين جيڪو اڃا نه چيو هئائين: «بابا، توهان منهنجي لاءِ اڪائونٽس ڇو چونڊيو هو؟». هن سوال وارو صفحو بند ڪيو، ۽ سبق وارو صفحو کوليو.

توهان جي نالي هڪ دستاويز

ننڍپڻ کان هلندڙ ڪو هڪ عقيدو چونڊيو، ۽ پنهنجي هٿ اکرن سان پورو ڪريو:

«مون کي …… ورثي ۾ مليو، …… وٽان، ۽ جڏهن مون اڄ ان جي سبب جي جاچ ڪئي ته معلوم ٿيو ته ……».

۽ هڪ هفتي کان پوءِ اهو جملو نئين سر پڙهو: توهان ڇا سمجهيو، ۽ ڇا اڃا اهڙو آهي جنهن کي جواب گهرجي؟

«اهو اصول جنهن کي مان ان وقت به پاڻ سان رکڻ چاهيان ٿو جڏهن مون کي ڪو به نٿو ڏسي اهو آهي…، ڇو ته…».

سياري جي پهرين ٿڌي رات، ڪريم ڏهن وڳي کان پوءِ راند کولي، جڏهن ته بنا صحيح وارو پنو ليمپ هيٺان پيل هو. هن هيڊ فون ڪنن تي چاڙهيا، ۽ پنهنجي ذهن ۾ پنهنجي پيءُ جي آواز ۾ هڪ ننڍڙو جملو ٻڌو.