Giữa cửa sổ và sân khấu

Một buổi tối cuối đông, Lina chờ đúng một tin nhắn: kết quả phỏng vấn cho công việc thiết kế. Từ trưa, cô đã mở thư điện tử bốn lần mà chẳng thấy gì mới. Cô cầm điện thoại để mở lần thứ năm, nhưng lại mở trang cá nhân của một người bạn thời đại học.

Bức ảnh đầu tiên: tách cà phê cạnh cửa sổ rộng, một cuốn sách mở, bên dưới là câu: “Buổi sáng của tôi bắt đầu trong bình yên.” Cô lướt xuống một chút, thấy ảnh chuyến đi tháng trước của người bạn: một thành phố bên biển. Tiếp đó là ảnh người bạn đứng trong chiếc áo khoác dài màu cát, dưới ảnh có hàng trăm bình luận, phần lớn là: “Gu của bạn đẹp quá!” Lina lưu bức ảnh ấy vào điện thoại mà không tự hỏi vì sao.

Rồi cô ngước mắt khỏi màn hình. Trên bàn là bảng tính phải nộp sáng mai. Hôm nay cha cô gọi hai lần vì vòi nước trong bếp ông bị nhỏ giọt. Ông không biết cô đang chờ một câu trả lời. Cô không thấy trong ngày mình có gì thích hợp để chụp ảnh. Cả cuộc đời cô dường như nhỏ bé hơn cuộc đời người bạn. Cô mở ô nhắn tin cho người ấy, viết: “Bạn dạo này thế nào?” Sau nhiều năm không nói chuyện, câu hỏi nghe lạ lẫm. Cô đóng ứng dụng mà không gửi.

Bạn có thể đóng ứng dụng dù biết bức ảnh chỉ là một phần được cắt ra, nhưng phép so sánh vẫn tiếp diễn trong đầu. Bạn không thiếu thêm một lời giải thích về cái bẫy ấy. Bạn cần gọi tên điều mình tìm ở bức ảnh: một cuộc sống giống cuộc sống của mình, một điều có thể học, hay một lời bạn chờ ai đó nói về mình.

Vì sao lại là cửa sổ này?

Giữa thế kỷ trước, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra một nhận xét đơn giản, sau này trở thành cả một lý thuyết¹. Ta cần biết mình đang ở đâu về năng lực, quan điểm và cuộc sống. Ông gọi nhu cầu ấy là “so sánh xã hội”. Đó là một quá trình diễn ra tự động, không cần ta quyết định tham gia.

Khi không có thước đo rõ ràng, không có con số hay vạch đích, ta tìm đến một thước đo khác: người khác. Nhưng không phải bất kỳ ai. Ta so mình với những người giống mình: gần bằng tuổi, tốt nghiệp cùng năm hoặc từng sống trong hoàn cảnh tương tự.

Người bạn của Lina tốt nghiệp cùng năm với cô, cùng ngồi trong những giảng đường ấy. Vì vậy, trong những bức ảnh đó, Lina không thấy cuộc sống của một người phụ nữ xa lạ, mà thấy thước đo cho chính cuộc sống của mình.

Nhà văn Luke Burgis, trong cuốn Wanting, mượn ý tưởng của nhà tư tưởng Pháp René Girard mang tên “ham muốn mô phỏng”². Phần lớn ham muốn của ta không xuất phát từ chính mình nhiều như ta tưởng. Ta muốn những thứ ấy vì người giống ta muốn chúng, sở hữu chúng hoặc có vẻ hạnh phúc với chúng. Ham muốn của ta vay mượn từ ham muốn của người ta xem là hình mẫu, không chỉ nảy sinh từ bên trong mình.

Từ kẻ trộm thành người thầy

Các nhà nghiên cứu Niels van de Ven, Marcel Zeelenberg và Rik Pieters nghiên cứu hai kiểu khác nhau mà ta thường gọi chung là “đố kỵ”³. Kiểu thứ nhất mong người khác mất đi thứ họ có. Kiểu thứ hai mong đạt được thứ người khác có mà không mong điều xấu đến với họ. Các nhà nghiên cứu gọi kiểu thứ hai là “đố kỵ lành tính”. Tên gọi tương ứng cho kiểu thứ nhất là “đố kỵ ác ý”.

Kiểu thứ nhất là kẻ trộm: lấy đi niềm vui hiện tại mà chẳng cho bạn gì thay thế. Kiểu thứ hai là người thầy: cho bạn thấy điều có thể đạt được, rồi để bạn tìm đường đến đó.

Khi một người bạn nữ của bạn thắng một cuộc đua, cảm giác nhói lên có thể khiến bạn mong cô ấy thua, hoặc hỏi cô ấy về chương trình luyện tập. Bạn không phải lúc nào cũng chọn được cảm giác đầu tiên. Nhưng bạn có thể chọn việc mình làm sau đó.

Đây là lời nhắc đưa mắt bạn trở về những gì mình có: “Hãy nhìn những người có ít hơn các ngươi, đừng nhìn những người có nhiều hơn các ngươi. Như vậy sẽ giúp các ngươi không xem nhẹ ân huệ Allah ban cho mình.” (Muslim 2963)⁴.

Khi xoay cửa sổ về phía mình

Bạn cũng có thể đóng cửa sổ của người khác để mở cửa sổ của mình cho họ. Câu hỏi lúc này đổi từ “Vì sao cuộc sống của tôi không được như thế?” sang “Làm sao để họ thấy cuộc sống của tôi như thế?”

Bạn soạn một bài đăng về sự bình yên, chọn ảnh, rồi chờ một con số trấn an rằng khán giả đã tin bạn.

Hai phút sau, bạn mở màn hình: ba lượt thích. Đóng rồi mở lại: bảy. Một chút trong lòng dịu xuống, rồi câu hỏi bao nhiêu mới đủ lại trở về.

Vì sao ý kiến của những người bạn không biết tên và sẽ chẳng bao giờ gặp lại quan trọng với bạn?

Trong cuốn “Cái tôi trong tương tác xã hội”⁵ nhà xã hội học Erving Goffman trình bày một ý tưởng đơn giản: mỗi người đều chọn cách thể hiện bản thân trước người đối diện.

Ông mô tả điều này bằng ngôn ngữ sân khấu: trước khán giả, ta điều chỉnh vai diễn. Sau cánh gà, ta có khoảng trống để buông vai. Nhưng màn hình đưa khán giả vào tận phòng, ngay cả khi bạn ở một mình.

Việc chọn điều mình bộc lộ tự nó không phải nói dối. Nhưng nó khiến bạn trả giá bao nhiêu khi khán giả biến thành một con số không ngủ?

Nhà nghiên cứu Adam Alter viết về sự chuyển biến này trong cuốn Không thể cưỡng lại⁶. Ông giải thích các kỹ sư đã chủ ý thiết kế những ứng dụng ấy để khiến bạn khó ngừng nhìn vào chúng.

Trước khi mở màn hình, bạn không biết có bao nhiêu lượt thích đang chờ hay ai đã bình luận. Phần thưởng xuất hiện không đều kéo bạn quay lại để biết thêm lần nữa.

Phía sau bức ảnh bình yên

Trang cá nhân của người bạn Lina có khoảng bốn mươi nghìn người theo dõi. Mỗi sáng, cô ấy đăng ảnh cà phê cạnh cửa sổ, kèm một câu về sự bình yên. Bình luận đầy lời khen.

Thêm ba đêm nữa trôi qua mà công ty chưa trả lời. Đêm nào Lina cũng quay lại xem ảnh người bạn. Đêm thứ tư, cô mở ô tin nhắn, thấy câu “Bạn dạo này thế nào?” vẫn ở chỗ mình để lại. Cô đã mệt vì chỉ biết người bạn qua ảnh, nên gửi đi.

Câu trả lời đến vào buổi sáng, khác hẳn cô tưởng: “Mấy tháng rồi tôi không ngủ được một đêm yên ổn. Tôi viết về bình yên rồi thức xem bình luận đến ba giờ sáng.” Người bạn kể hôm qua đã xóa một bình luận: “Tất cả đều quá mức rồi”, dù biết người viết nói đúng. Những người theo dõi chờ cô ấy xuất hiện với gương mặt bình yên mỗi sáng, kể cả những ngày chính cô ấy cần ai đó trấn an. Cô ấy kết lại: “Lâu lắm rồi mới có người hỏi tôi dạo này thế nào. Bạn là người đầu tiên.”

Lina đọc câu trả lời hai lần. Cô không vui vì điều vừa biết, cũng không cảm thấy mình thắng được gì. Nhưng cô hiểu ảnh cà phê chỉ là một khoảnh khắc trong ngày của người bạn, không phải cả ngày. Rồi cô kể về buổi phỏng vấn và câu trả lời mình đang chờ.

Thước đo rộng hơn bức ảnh bạn chọn. Hãy nhớ hadith ta đã gặp trong chương 6: Allah không nhìn hình dáng và của cải, mà nhìn trái tim và hành động. Hãy trở về việc ta làm trong cuộc sống khi màn hình đã tắt.

Ham muốn trước bức ảnh

Lina đã biết điều phía sau ảnh của người bạn, nhưng giờ nghỉ trưa cô vẫn mở bức ảnh đã lưu: chiếc áo khoác màu cát, bên dưới là “Gu của bạn đẹp quá!” Cô tìm áo trên một cửa hàng trực tuyến. Trang chưa tải xong, cô đã tính ra giá: một phần ba lương. Cô mở ghi chú để viết vì sao mình muốn nó. Cô viết: “Mọi người sẽ nhận ra mình đã thay đổi.” Rồi: “Họ sẽ nói: Gu của bạn đẹp quá.” Cô đọc hai dòng. Cả hai đều nói về người khác, không phải chiếc áo. Cô xóa, viết thay vào: “Mình thật sự muốn thứ này, hay chỉ muốn không trông kém hơn cô ấy?” Cô chưa biết câu trả lời. Cô đóng trang cửa hàng và ăn trưa tiếp.

Một cửa sổ để học hỏi, một cuộc đời để sống

Đêm ấy, Lina tắt thông báo ứng dụng, rồi mười phút sau tự mở nó. Người bạn đã đăng thêm ảnh từ chuyến đi ấy: biển lúc hoàng hôn. Nhớ dòng “Nếu bạn vấp ngã”, cô hỏi lại trước bức ảnh: Mình thật sự muốn điều này sao? Cô nhận ra mình không nhớ biển hay việc đi xa. Cô muốn một giờ không ai đòi hỏi gì ở mình và mình không chờ gì: không bảng tính, không vòi nước của cha, không kết quả phỏng vấn. Cô nói với chồng. Anh đáp: “Vậy mình để bát đĩa đấy một lát.” Cô bật cười, nhìn bồn rửa đầy. Họ hẹn nửa giờ sau bữa tối, không làm việc, không màn hình.

Tối hôm sau, sau bữa ăn, Lina đặt điện thoại trên kệ bếp. Chồng cô đặt điện thoại cạnh đó. Cô để bát đĩa trong bồn, ngồi cạnh cửa sổ phòng khách với tách trà. Chồng cô ngồi bên. Sau cửa sổ không có biển, chỉ có con phố nhà họ và ánh đèn cửa hàng đối diện. Cô không đứng dậy xem kết quả phỏng vấn đã đến chưa. Cô uống trà khi trà còn nóng.

Chiếc mặt nạ tinh vi hơn

Khán giả không phải lúc nào cũng là hàng nghìn người theo dõi. Đây là chiếc mặt nạ tinh vi hơn bức ảnh trau chuốt: một nhóm nhỏ biết tên bạn, và bạn chờ họ nói về mình điều chính bạn không nói rõ.

Sau khi đem chiến thắng về cho đội chơi game, Karim buột ra một câu rồi cứ lặp lại: “Tôi có làm gì đâu.”

Cậu đã cùng đội luyện tập cho ván ấy suốt nhiều tuần, nhưng vẫn nói thế, rồi im lặng chờ.

Karim mỉm cười, để một khoảng trống nhỏ trong cuộc trò chuyện dành cho lời khen. Đồng đội cười nói: “Đúng rồi, cả ván có thấy cậu đâu.” Karim di chuột, đóng cửa sổ trò chuyện. Ván sau, cậu lại nói câu cũ: “Tôi có làm gì đâu.” Đến khi mọi người im lặng, cậu mới nhận ra mình đã nói vậy.

Cậu kéo tai nghe ra một chút. Trên màn hình là nhật ký của những buổi luyện tập kéo dài nhiều tuần, còn trong cuộc trò chuyện là câu nói rằng cậu chẳng làm gì. Cậu mở ô nhập, viết một câu trả lời dài giải thích những gì mình làm trong ván, rồi dừng. Giọng đồng đội vang lên: “Karim, cậu nghe tôi không?” Karim xóa cả câu trả lời và nói: “Có.”

Một câu không tiết lộ ý định của người nói. Điều có thể quan sát là việc liên tục hạ thấp công sức rồi chờ ai đó nói ngược lại.

Sezer, Gino và Norton gọi sự pha trộn giữa khoe khoang với than phiền hoặc vẻ khiêm tốn là “khoe khéo bằng sự khiêm tốn”⁷. Trong các thí nghiệm của họ, cách này có vẻ kém chân thành hơn khoe thẳng. Đây là kết quả về ấn tượng của người nghe, không phải cửa sổ nhìn vào ý định của mọi người nói.

Trong cuộc trò chuyện tiếp theo, Karim bắt đầu: “Tôi chẳng làm…”, rồi dừng. Đồng đội cười: “Nói lại đi.” Karim nhìn nhật ký luyện tập, rồi nói: “Tôi đã bỏ nhiều công sức vào việc này, và tôi tự hào về nó.” Cả đội im lặng một lúc. Người đồng đội nói: “Cậu xứng đáng mà.” Cảm giác co lại không mất đi, nhưng cậu không rút lời để buộc họ khen. Khi đồng đội sửa một động tác cuối ván, cậu suýt giải thích vì sao mình không sai, rồi nói: “Đúng, bạn nói đúng ở điểm này.”

Ván chơi kết thúc. Trong đó, cậu đã nói hai điều trước đây không nói: công sức mình bỏ ra và một lỗi mình có thể sửa. Cậu không chờ lời khen sau đó, cũng không bảo vệ cả ván chơi. Cậu đóng nhật ký luyện tập, tháo tai nghe, tắt màn hình mà không quay lại cuộc trò chuyện xem ai trả lời.

Thừa nhận công sức thật và chấp nhận một điểm đúng không cần bộ đếm. Người nói được “Đúng, bạn nói đúng” cũng để chỗ cho câu “Tôi đã thất hứa”. Người mà bạn tin tưởng ý kiến có thể là người làm chứng trung thực cho cả hai.

Một trang không đăng lên

Dành năm phút, không để điện thoại gần, viết vào sổ: Trang cá nhân nào lấy của bạn nhiều hơn điều nó dạy bạn? Thử ẩn nó trong một tuần. Rồi hỏi: Cảm xúc nào hiện trên trang của bạn, và những ngày này bạn có thật sự cảm thấy thế không? Viết cả câu bạn dùng để hạ thấp công sức trước người quen và điều bạn chờ họ nói sau đó.

Rồi đóng sổ. Không ai cần thấy trang này. Chính điều ấy khiến nó đáng viết.

Sau một cơn sốt giữ cậu trên giường hai tuần, Karim chưa trở lại tờ kế hoạch chạy bộ. Nhưng từ phòng ký túc xá, cậu gọi cho cha để nói câu mới: “Con đã bỏ công sức vào học kỳ này và tự hào về nó.” Cha cậu im lặng một lúc rồi nói: “Làm tốt lắm. Nhưng…”