Hakkunde falannde e dingiral

E jemma gooto e timmoode dabbunde, Lina ina daari ɓataake gootere: jaabawol ƴeewndo golle natgol. Gila nyalaande o udditi ɓataake laabi nayo, o tawaano ko kesum. O ƴetti honndu ndu ngam uddude ɓataake laabi jowi, kono o udditi kont sehil makko debbo gooto, mo o anndi gila nguurndam jaaɓi-haaɗtirde.

Natal aranndeere: kopo kahwa ɓadiinde falannde yaajnde, e deftere udditiinde, tee les maɓɓe konngol: «Subaka am fuɗɗii e deeƴre». O jippii seeɗa, o yi’i natal ruttordu ndu sehil makko ngaɗi lewru ɓooyɗo: wuro ɓadiindo maayo. Caggal ɗuum natal ndu sehil makko ina daari e ɓorgo juutndo, kala leydi ɓaleejo, tee les mum kabaaruji teemedere, ɓurɗi heewde: «Kuugal teddungal maa ina moƴƴi!». Lina waɗi natal ngal e honndu mum, o naamnaano hoore mum ko ngam ɗum.

Caggal ɗuum o ruttini gite mum e seŋgel. Dow taabal ina woni taabalo limgal mo haani o yeedaade subaka. Baaba mum noddi mo hannde laabi ɗiɗi ngam robine ndiyam ina ɓuuɓa e defirde makko, tee o anndaano o ina daara jaabawol. O tawaano ko wayi natal e nokku ñalnde mum, nguurndam mum fof feeñi mo famɗude nguurndam sehil makko. O udditi suudu ɓataake ngu feewde makko, o winndi: «No a hakkilii?». Caggal duuɓi tawa alaa haala hakkundeeji maɓɓe, naamnal ngal feeñi mo kaaweere. O uddi app ndu, o neldaano ɗum.

Foti a uddi app ndu tawa a anndi natal ngal ina yeetaama, kono yerondiral ngal heddii udditiingal e hoore maa. A ɗaɓɓaa leerugol goɗngol ko faati e fenaande ngaal. Ko ɗaɓɓaa ma ko inndude ko ɗaɓɓi-ɗaa e natal ngal: nguurndam nanndungam e nguurndam maa, walla huunde waawi-ɗaa janngude, walla konngol a daaroo goɗɗo wi’a ngol ko faati e maa.

Ko ngam ɗum falannde ndee tigi?

Ganndo hakkille Leon Festinger, e hakkunde teemedere hitaande ɓooyɗo, teskii huunde famɗunde ndeen wonti teori timmunde¹. Kuuwoore mum ko wonde en ɗaɓɓa anndude to en darii, e baawɗe meeɗen e miijooji meeɗen e nguurndam meeɗen. O innii ɗaɓɓal ngal «yerondiral renndo», tee ɗum gollal ngal waɗa hoore mum, tawa en ngaɗaaki fellitaare naatude heen.

Nde ndikka laaɓɗo alaa ngam ɗum, alaa limgal, alaa diidol timmoode, en ngaɗa ndikka goɗnga: goɗɗo. Kono wonaa goɗɗo kala. En yerondiri hoore meeɗen e ɓe nanndi e en: e ɓe ngonɗi e duuɓi meeɗen hedde, walla ɓe njoofnoo e hitaande gootiire, walla ɓe nguurnoo duruufuuji nannduɗi.

Sehil Lina debbo joofi e makko e hitaande gootiire, tee ɓe jooɗii e suudu janngirde gootiiji. Ngam ɗuum Lina yi’aa e natalleeji maggo nguurndam debbo jananke, kono ndikka o yerondirta nguurndam mum.

Binndoowo Luke Burgis, e deftere mum Wanting, ina ƴetta miijo ummoriiɗo e ganndo Faransaajo René Girard, innaaɗo «yiɗde nanndude»². Ko holli wonde heewɗe e yiɗde meeɗen ngonaa asliire no en sikkirta. En yiɗa ko ɓe nanndi e en yiɗi, walla ko ɓe njogii, walla ko ɓe feeñoto weltaaɓe e makko. Yiɗde meeɗen ko ɗum en indani e yiɗde goɗɗo mo en ndaaroto hono misaalu ngam en, wonaa tan ummorii e nder meeɗen.

Gila e gujjo haa e jannginoowo

Wiɗtooɓe Niels van de Ven, e Marcel Zeelenberg, e Rik Pieters ƴeewii sifaaji ɗiɗi ceertuɗi e ko en kuuwi fof innude «añande»³. Aranndeejo yiɗi goɗɗo o ɓonnoo ko o jogii. ɗiɗmaajo yiɗi yotta e ko goɗɗo jogii, tawa yiɗaa mo bone. Wiɗtooɓe innitoo ɗum «añande moƴƴunde», e aranndeejo ina ngoodi innde mo ɗum woɗɗitii: «añande bonnde».

Aranndeejo ko gujjo: ina gujja weltaare maa jooni, tee hokkaa ma hay huunde ndelle. ɗiɗmaajo ko jannginoowo: ina holla ma ko waawi wonde, o acca ma gollal yottaago heen.

Nde sehil maa debbo foolii e dingiral, foti tampere ndee ardana ma e yiɗde mo luura, walla e naamnude mo ko faati e pewjigal mum ngam heblaago. Tampere aranndeere suɓaaki ɗum sahaa fof; kono aɗa waawi suɓude ko waɗ-ɗaa caggal mum.

Ndee ko siftinoore ruttinoore gite e ko woni hakkunde juuɗe maa: «Ndaaree ɓe ngonɗi les mon, wota on ndaara ɓe ngonɗi dow mon, ngam ɗuum ɓuri fotde ngam wota on yeddu neema Alla e dow mon» (Muslim 2963)⁴.

Nde a waylata falannde feewde maa

Foti a uddi falannde yimɓe goɗɗe ngam udditude ɓe falannde maa. Ndeen naamnal ngal waylitoo: ko wonnoo «ko ngam ɗum nguurndam am wonaa nii?» wontoto «hol no mi ngaɗan ɓe njiy nguurndam am nii?»

A winndi winndol ko faati e deeƴre, a suɓi mo natal, caggal ɗuum aɗa daara limgal mo hoolnata ma wonde yimɓe maa gooŋɗini ɗum.

A udditi seŋgel caggal minti ɗiɗi: laykiiji tati. A uddi ɗum, a ruttini ɗum: jeeɗiɗi. Huunde famɗunde deeƴi, caggal ɗuum naamnal ngal ruttii ko ɗum keewi.

Ko ngam ɗum miijo yimɓe ɓe a anndaa inde maɓɓe, ɓe a ndaarataa abada, tiiɗi e maa?

Ganndo renndo Erving Goffman hollii e deftere mum «The Presentation of Self in Everyday Life»⁵ miijo famɗo: kala gootum e men suɓa no hollirta hoore mum e ɓe mo yeeso mum.

O sifii ɗuum e ɗemngal fijirde: e yeeso ɓen ndaaroowo en yuɓɓina doole, e caggal dingiral en keɓa yaajeende ngam acca ɗum. Kono seŋgel naatina ɓen ndaaroowo e suudu e maa, hay nde a tawaa mo gootiri.

Suɓude ko holla-ɗaa wonaa fenaande e nder mum. Kono ko ɗum yoɓani ma nde ɓen ndaaroowo maa wontii limgal mo ɗaanataa?

Wiɗtoowo Adam Alter winndi ko faati e waylugol ngoo e deftere mum Irresistible⁶. O hollii no jannginooɓe-yuɓɓooɓe tagi ɗee app e anniya, ngam caɗa ma accude ndaarde ɗe.

A anndaa hade udditude seŋgel ko laykiiji ɗi ɓe kaɓɓi ma, tee a anndaa nde ɓe winndi heen. Njoɓdi ngaɗaaɗi tawa yaadaani no moƴƴi ina soodoo ma ruttude ngam anndude kadi.

Ko woni caggal natal deeƴre

Hedde yimɓe ujunaaji 40 ɓe tokki kont sehil Lina debbo. Kala subaka o winnda natal kahwa mum ɓadiinde falannde, e konngol ko faati e deeƴre, tee kabaaruji ina heewa e teddungal.

Jemmaaji tati goɗɗi njaadi tawa jaabawol alaa e fedde ndee, e kala jemma Lina ruttoo e natalleeji sehil makko. E jemma nayaɓere o udditi suudu ɓataake, o tawi «No a hakkilii?» to o acci ɗum. O tampi e anndude sehil makko ko e natalleeji maggo tan, o neldi ɗum.

Jaabawol ari subaka, no wayi e ko o daari: «Mi ɗaanaaki jemma deeƴnde gila lewruuji. Mi winnda ko faati e deeƴre, caggal ɗuum mi yiilaa e kabaaruji haa waktu tati fajiri». Ndee haali wonde o wurti ñalnde cakkitiinde kabaaru wi’ata: «Kala ɗuum ina ɓurti», kadi omo anndi ko goonga e dow ɗum. Tokkooɓe makko ina ndaara makko yeeso deeƴɗo kala subaka, hay e balɗe omo ɗaɓɓa goɗɗo deeƴinoowo mo. Ndee timminii: «Aan woni aranndeejo naamnoowo kam no mi hakkilii gila ko juuti».

Lina janngi jaabawol laabi ɗiɗi. O weltaano ko o anndi, o nanaano wonde o heɓi huunde. Kono o faami wonde natal kahwa ko cuɓaare gootere e ñalnde sehil makko, wonaa ñalnde makko fof. Caggal ɗuum o winndani mo ko faati e ƴeewndo, e jaabawol ngol o daari.

Kono ndikka ina yaajii ɓuri natal ngal suɓ-ɗaa. Siftoro hadiis mo en ndaari e feccere 6: Alla ƴeewataa mbaadiiji mon walla jawle mon, kono O ƴeewata ko ɓerɗe mon e golle mon. Yo en ruttu e kuugal ngal en nguurnata ngoo nde seŋgel uddaama.

Yiɗde hade natal

Lina anndi ko woni caggal natalleeji sehil makko, kono ɓaawo ɗuum o udditi e nde ñaamdu natal ngal o waɗi: ɓorgo juutndo kala leydi ɓaleejo, e les mum «Kuugal teddungal maa ina moƴƴi!». O wiɗti ɓorgo ngo e suudu lollirde e internet, tawa hello ngo timmaaki, o limii njoɓdi mum: ɗiɗmaajo e tati e njoɓdi mum. O udditi ɓataake honndu ngam winndude ko ngam ɗum o yiɗi ɗum. O winndi: «Ɓe teskoto wonde mi waylii». Caggal ɗuum o winndi: «Ɓe wi’oto kam: kuugal teddungal maa ina moƴƴi». O janngi diidoloji ɗiɗi, tawa ɗi ko faati e yimɓe, wonaa ko faati e ɓorgo ngo. O mashi ɗi, o winndi nokku maɗi: «Mbele mi yiɗi ɗum goonga, walla mi yiɗi woto mi feeñu famɗude maggo?». O anndaano jaabawol ngol tawo. O uddi hello suudu lollirde, o timmini ñaamdu mum.

Falannde nde janngirtaa heen, e nguurndam ɗam nguurataa

E jemma ndeen Lina uddi anndinoore app ndu, caggal ɗuum o udditi ndu hoore mum minti sappo caggal. Sehil makko debbo winndiino natal goɗngal e yaadugol maajum: maayo e nokku naange hirta. O siftori diidol «So a yanii», o ruttini naamnal ngal e yeeso natal ngal: mbele mi yiɗi ɗum goonga? O tawi wonde omo ɗaɓɓaa maayo, wonaa yaadugol, kono sahaa gootal tawa gooto ɗaɓɓataa mo hay huunde, tee omo daaraa hay huunde: wonaa taabalo limgal, wonaa robine baaba mum, wonaa jaabawol ƴeewndo. O haalani gorko mum ɗum, o wi’i: «Ndelle en acci cuuɗi seeɗa». O ceɗi, o ndaari lootirde heewnde cuuɗi. Ɓe nanondiri e sahaa waktu ɓenni caggal hiraande, tawa golle alaa, seŋgel alaa.

E jemma garoowo, caggal hiraande, Lina waɗi honndu mum dow ŋoral defirde, tee gorko mum waɗi ndu makko ɓadiindu. O accii cuuɗi e lootirde, o jooɗii ɓadiinde falannde suudu mawndu e kopo ataaya, tee gorko mum jooɗii ɓadiinde mo. Alaa maayo caggal falannde ndee; caggal mayre ko laawol galle maɓɓe e annoore dukkaan ɓadiindo. O ummaaki ngam ndaarde mbele jaabawol ƴeewndo ari. O yari ataaya tawa omo wulaa.

Guddugol ɓurngol loowde

Ndaaroowo wonaa fof ujunaaji tokkooɓe. Ndee ko guddugol ɓurngol loowde e natal tuugaaɗal: fedde famɗo anndi innde maa, tee aɗa daara mo wi’a ko ɓe ɗaɓɓaa e maa wi’ude e laaɓal.

Caggal nde Karim foolii fijirde ngam fedde mum, kalaamu gootu yaltii e makko tawa ɗum fuɗɗii ruttoo: «Mi waɗaani hay huunde».

O heblaniino fijirde ndee e fedde ndee yontereeji, kono o wi’i ɗum, caggal ɗuum o daari omo daara.

Karim ceɗi, o accii e haala nde ɗimmere famɗere ngam teddungal. Gollodiiɗo makko e fedde ndee wi’i omo ceɗa: «Goonga, en ndaaraano ma e fijirde ndee». Karim hojjini suuri, o uddi kolgal haala. E fijirde garoowo o ruttini konngol makko ɓooyngol: «Mi waɗaani hay huunde». O teskaaki wonde o wi’i ɗum so wonaa nde yimɓe goɗɗo ndaari.

O ƴeewti nanooje seeɗa. E seŋgel ina woni limgal heblaago ngal o yoɓi yontereeji heen, e haala ina woni konngol wi’ata o waɗaano hay huunde. O udditi damal winndude, o winndi jaabawol juutngol hollirde ko o waɗi e fijirde ndee, caggal ɗuum o daari. Daande gollodiiɗo makko ari: «Karim, aɗa nana kam?». Karim mashi jaabawol ngol fof, o wi’i: «Mi nana ma».

Konngol gootol holla anniya joom ɗum. Ko teskaama ko famɗinde gollal ruttotoongol, e daarude goɗɗo wi’a ko woɗɗi.

Sezer, e Gino, e Norton innii hawtugol waƴƴugol e tampere walla ɓoyɗaare feeñoore «waƴƴugol e ɓoyɗaare hoore»⁷. E ƴeewndooji maɓɓe laawol ndun feeñi ɓuri ŋakkude goonga e waƴƴugol feeñoojo; ɗum ko huunde faati e ko ɓen nanoowo nanata, wonaa falannde e anniya kala haalooɗo.

E haala garoowo, Karim fuɗɗi: «Mi waɗaani…», o daari. Gollodiiɗo makko ceɗi, o wi’i: «Ruttin ɗum». Karim ndaari limgal heblaago, caggal ɗuum wi’i: «Mi tampii e ɗum, kadi mido manta heen». Fedde ndee daari seeɗa. Gollodiiɗo makko wi’i: «E aɗa manti». Tiiɗugol ngol woppaaki, kono o ɗaɓɓitaaki konngol makko haa ɓe ngonde ɗum. Nde gollodiiɗo makko tiimi mo yaɓɓere cakkitiire e fijirde, o ɓadii haalude ko ngam ɗum o juumaano, caggal ɗuum wi’i: «Eey, aɗa jogii goonga e ndee toɓɓere».

Fijirde ndee timmi. O wi’i e maajum konnguɗi ɗiɗi o wi’aano: gollal o waɗi, e juumre o waawi moƴƴinde. O daaraano mo ɓeydina ɓaawo majji, o fennaano fijirde ndee fof. O uddi limgal heblaago, o ittiti nanooje, o waɗi seŋgel tawa o ruttaano e haala ngam ndaarde hol mo jaabii.

Jaɓɓaare gollal goonga e jaɓde toɓɓere goonga ngaɗataa limgal. Mo wi’ata «eey, aɗa jogii goonga» ina acca damal ngam wi’ude «mi fewi aadi am». Neɗɗo hoolnaaɗo miijo makko waawi wonde seedee goonga e ɗiɗi ɗin.

Hello ngo ngaɗataa winndaaɗo

Hokku hoore maa minti joy, tawa honndu alaa ɓadiinde, winndu e deftere: hol kont ngon gujjata e maa ɓuri ko janngintoo? Ƴeewtu suuɗude ngon yontere gootere. Caggal ɗuum naamno: hol nanugol feeñoojo e kont maa, mbele aɗa nanoo ɗum goonga e balɗe ɗee? Winndu kadi konngol ngol famɗinta-ɗaa gollal maa e yeeso ɓe anndi ma, e ko daara-ɗaa ɓe ngi’a caggal mayre.

Caggal ɗuum uddu deftere ndee. Alaa mo haani yi’ude hello ngo, tee ɗum ko ɗum waɗata ngo haani winndeteeɗo.

Caggal wulaare ñawu mo haɗi mo yaadude yonteree ɗiɗi, Karim ruttaano e kaayitafee dogugo, kono o noddi baaba makko ka suudu almudɓe ngam wi’ude mo konngol makko kesol: «Mi tampii e ndee feccere jaŋde, kadi mido manta heen». Baaba makko daari seeɗa, caggal ɗuum wi’i: «A waɗii no moƴƴi. Kono…».