Di navbera pencere û şanoyê de

Êvareke dawiya zivistanê, Lina li benda peyamekê bû: bersiva hevdîtina ji bo karê sêwirandinê. Ji nîvro ve wê çar caran e-peyama xwe venêrîbû û tiştekî nû nedîtibû. Telefon hilda da ku cara pêncem kontrol bike, lê li şûna wê hesabê hevaleke xwe ya kevin a zanîngehê vekir.

Wêneyê yekem: fincanek qehwe li ber pencereyeke fireh, pirtûkek vekirî û li binê wan hevokek: “Sibeha min bi aramî dest pê dike.” Piçekî çû xwarê û wêneyek ji geşta hevala xwe ya meha borî dît: bajarekî li ber deryayê. Piştre wêneyek ku tê de hevala wê bi çakêtekî dirêj ê rengê xîzê rawestiyaye, li binê wê bi sedan şîrove hene ku piranî digotin: “Çiqas çêjeke te ya xweşik heye!”. Lina ev wêne di telefona xwe de tomar kir, bêyî ku ji xwe bipirse çima.

Paşê çavên xwe ji ser ekranê hildan. Li ser maseyê xişteya hesaban hebû ku diviyabû sibe radest bikira. Bavê wê îro du caran ji ber henefiyeke ku di mitbaxa wî de dilop dikir telefon kiribû, û nizanibû ku ew li benda bersivekê ye. Wê di roja xwe de tiştekî ku hêjayî wêneyekî be nedît, û hemû jiyana wê li ber çavên wê ji ya hevala wê piçûktir xwiya kir. Ciyê peyaman jê re vekir û nivîsand: “Tu çawa yî?”. Piştî bi salan bêyî axaftinê, pirs xerîb hat ber çavan. Bêyî ku bişîne, sepanê girt.

Dibe ku tu sepanê bigirî di heman demê de ku dizanî wêne parçekirî ye, lê dîsa jî berawirdkirin di serê te de vekirî dimîne. Pêdiviya te bi ravekirineke din a fêlbaziyê nîne. Ya ku divê tu bikî ev e ku nav lê bikî ka te çi ji vî wêneyî xwestibû: jiyaneke wekî ya te, tiştekî ku tu bikaribî fêr bibî, an peyvek ku tu li benda yî kesek li ser te bibêje.

Çima Ev Pencere Bi Taybetî?

Derûnnas Leon Festinger di nîveka sedsala borî de tespîteke hêsan kir ku paşê bû teoriyeke tam¹. Kurteya wê ev e ku pêdiviya me pê heye em bizanin ka em di çi astê de ne; di şiyan, dîtin û jiyana xwe de. Wî ji vê pêdiviyê re got “berawirdkirina civakî”, û ew proseye ku bixweber rû dide, bêyî ku em biryarê bidin têkevinê.

Gava pîvaneke zelal ji bo vê tune be, ne hejmarek û ne xêza dawiyê, em serî li pîvaneke din didin: kesên din. Lê ne her kesekî din. Em xwe bi kesên mîna xwe re berawird dikin: bi kesên hema hema di temenê me de ne, di heman salê de derçûne, an di bin heman mercan de jiyane.

Hevala Linayê jî di heman salê de pê re mezûn bibû, û li heman salonan rûniştibûn. Ji ber vê yekê Lina di wêneyên wê de ne tenê jiyana jineke biyanî dibîne, lê pîvanekê dibîne ku jiyana xwe pê dipîve.

Nivîskar Luke Burgis di pirtûka xwe ya Wanting de fikrekê ji bîrdozê fransî René Girard deyn dike, bi navê “xwesteka teqlîdkar”². Kurteya wê ew e ku piraniya xwestekên me ne ewqas resen in wekî em difikirin. Em ji ber wê tiştan dixwazin ku yên mîna me wan dixwazin, xwediyê wan in, an pê bextewar xuya dikin. Xwesteka me ji xwesteka kesekî din ê ku em wî ji xwe re mînak dibînin hatiye deynkirin, ne ku tenê ji hundirê me serî hildaye.

Ji Diz Ber Bi Mamoste Ve

Lêkolîner Niels van de Ven, Marcel Zeelenberg û Rik Pieters du cureyên cuda ji tiştê ku em bi tevahî jê re dibêjin “çavnebarî” lêkolîn kirin³. Cureyê yekem dixwaze ku yê din tiştê di destê xwe de winda bike. Cureyê duyem jî dixwaze bigihîje tiştê li cem yê din, bêyî ku xerabiyê ji wî re bixwaze. Lêkolîner ji cureyê duyem re dibêjin “çavnebariya baş”, û cureyê yekem jî hevtayekî heye: “çavnebariya xerab”.

Ya yekem diz e: bextewariya te ya niha didize û li şûna wê tiştekî nade te. Ya duyem mamoste ye: tiştê mimkun nîşanî te dide û karê gihîştina pê ji te re dihêle.

Gava hevala te di pêşbirkekê de biserdikeve, dibe ku ew êşa destpêkê te ber bi xwestina têkçûna wê ve bibe, an jî bibe sedem ku tu bernameya wê ya rahênanê jê bipirsî. Tu her tim êşa yekem hilnabijêrî; lê tu dikarî hilbijêrî ka tu piştî wê çi bikî.

Ev jî bibîranînek e ku çavan vedigerîne tiştê di destê te de: “Li yê ji we nizmtir binêrin û li yê ji we jortir e nanêrin; ev hêjayîtir e da ku hûn nîmeta Xwedê ya li ser xwe kêm nebînin.” (Muslim 2963)⁴.

Gava Tu Pencereyê Ber Bi Xwe Ve Zivirînî

Dibe ku tu pencereya xelkê bigirî da ku pencereya xwe ji wan re vekî. Li vir pirs diguhere: li şûna “Çima jiyana min ne wisa ye?”, dibe “Ez çawa bikim ku ew jiyana min wisa bibînin?”

Tu parvekirinekê li ser aramiyê amade dikî, wêneyekî jê re hildibijêrî, paşê li benda hejmarekê dimînî ku dilê te rehet bike ku temaşevanên te jê bawer kirine.

Piştî du deqeyan ekranê vedikî: sê ecibandin. Digirî û dîsa vedikî: heft. Tiştekî piçûk rehet dibe, paşê pirsa li ser ka çi bes e vedigere.

Çima nêrîna kesên ku tu navên wan nizanî û qet wan nabînî ji bo te girîng e?

Civaknas Erving Goffman di pirtûka xwe ya The Presentation of Self in Everyday Life⁵ de ramaneke hêsan pêşkêş kir: her yek ji me hildibijêre ka xwe çawa pêşkêşî yê li hemberî xwe bike.

Ev bi zimanê şanoyê wesif kir: li pêşberî temaşevanan em rola xwe saz dikin, û li pişt perdê em firsendekê dibînin ku dev jê berdin. Lê ekran temaşevanan pê re tîne nava odeyê, heta gava ku tu bi tenê bî jî.

Hilbijartina tiştê ku tu nîşan didî bixwe ne derew e. Lê dema ku temaşevanên te bibin hejmareke ku qet ranaze, ev çi qas biha li ser te disekine?

Lêkolîner Adam Alter di pirtûka xwe ya Irresistible⁶ de li ser vê veguhastinê nivîsand. Ew rave dike ka endezyaran çawa ev sepan bi zanistî sêwirandine, da ku ji te re zehmet be dest ji nihêrîna li wan berdî.

Berî ku tu ekranê vekî, tu nizanî çend ecibandin li benda te ne û kê şîrove kiriye. Xelata nerêkûpêk te dikişîne ku dîsa vegerî da ku bizanî.

Ya Li Pişt Wêneyê Aramiyê

Nêzîkî çil hezar kes dişopînin hesabê hevala Linayê. Her serê sibehê wêneyê qehweya xwe li ber pencereyê parve dike, ligel hevokekê li ser aramiyê, û şîrove bi pesnan tijî dibin.

Sê şevên din jî bêyî bersiva ji şîrketê derbas bûn, û her şev Lina vegeriya ser wêneyên hevala xwe. Şeva çaremîn ciyê peyaman vekir, û dît ku “Tu çawa yî?” li ciyê xwe maye. Westiya bû ji naskirina hevala xwe tenê bi rêya wêneyên wê, lewma ew şand.

Bersiv serê sibehê hat, ne wekî ku wê li bendê bû: “Bi mehan e şevekê jî bi aramî raneketim. Ez li ser aramiyê dinivîsim, paşê heta saet sêyê şevê li ser şîroveyan şiyar dimînim.” Û got ku duh şîroveyek jê biriye ku digot: “Ev hemû zêdegavî ye”, tevî ku dizanibû xwediyê wê li ser heq e. Şopînerên wê her sibe li benda rûyekî aram in ji wê, heta di wan rojan de jî ku ew bixwe hewcedarî kesekî ye ku wê aram bike. Û dawî lê anî: “Piştî demeke dirêj tu kesa yekem î ku rewşa min dipirsî.”

Lina du caran bersiv xwend. Ji tiştê hîn bû kêfxweş nebû, û hîs nekir ku tiştek bi dest xistiye. Lê fehm kir ku wêneyê qehweyê tenê dîmenek ji roja hevala wê ye, ne hemû roja wê ye. Paşê jê re li ser hevdîtinê û bersiva ku li bendê bû nivîsand.

Pîvan ji wêneyê ku tu hildibijêrî berfirehtir e. Bîr bîne hedîsa ku di beşa 6 de derbas bû: Xwedê li xuyang û dewlemendiya we nanêre, lê li dil û kirinên we dinêre. Werin em vegerin ser wê kiryara ku em pê dijîn gava ekran tê girtin.

Xwesteka Berî Wêneyî

Lina zanî çi li pişt wêneyên hevala wê heye, lê dîsa jî di bêhnvedana nîvro de wêneyê ku tomar kiribû vekir: çakêtê rengê xîzê, û li binê wê “Çiqas çêjeke te ya xweşik heye!”. Li dikaneke serhêl li çakêt geriya, û berî ku rûpel bi tevahî vebe, bihayê wî hesab kiribû: sêyeka meaşê wê. Têbiniyên xwe vekir da ku binivîse çima wê ew dixwest. Nivîsand: “Ew ê ferq bikin ku ez guherî me.” Paşê nivîsand: “Ew ê ji min re bibêjin: Çiqas çêjeke te ya xweşik heye.” Her du rêzik xwendin, dît ku ew li ser xelkê ne, ne li ser çakêt. Ew jê birin û li şûna wan nivîsand: “Gelo ez bi rastî vê dixwazim, an naxwazim ji wê kêmtir xuya bikim?”. Hêj bersiv nizanibû. Rûpela firoşgehê girt û xwarina xwe qedand.

Pencereyek ku jê fêr bibî û jiyanek ku bijî

Wê şevê Linayê agahdariyên sepanê vemirandin, paşê piştî deh deqeyan bixwe vekir. Hevala wê wêneyekî din ji wê geştê parve kiribû: derya di dema rojavabûnê de. Rêzika “Heke tu ketî” hat bîra wê, û pirs li ber vî wêneyî dubare kir: Gelo ez bi rastî vê dixwazim? Dît ku ne bêriya deryayê û ne jî ya rêwîtiyê dike, lê tenê bêriya saetekê dike ku kes tiştekî jê nexwaze, û ew li benda tiştekî nemîne: ne xişteya hesaban, ne henefiya bavê wê, û ne jî bersiva hevdîtinê. Ev ji mêrê xwe re got, wî jî got: “Nexwe em ê firaqan piçekî bihêlin.” Keniya, û li hewza tijî nihêrî. Li ser nîv saetê piştî şîvê li hev kirin, bêyî kar û bêyî ekran.

Şeva din, piştî şîvê, Linayê telefona xwe danî ser refika mitbaxê, û mêrê wê telefona xwe danî cem wê. Firaq di hewzê de hiştin, û bi qedehek çay li ber pencereya salonê rûnişt, mêrê wê jî li cem wê rûnişt. Li pişt vê pencereyê derya tune bû; li pişt wê kolana wan û ronahiya dikana li hember hebû. Ranebû da ku bibîne ka bersiva hevdîtinê hatiye yan na. Çaya xwe vexwar dema ku hêj germ bû.

Maskeya hûrtir

Temaşevan her tim bi hezaran şopîner nînin. Û ev maskeyeke hûrtir e ji wêneyê xemilandî: tîmeke piçûk ku navê te dizane, û tu li benda wan dimînî ku tiştê tu bi zelalî nabêjî li ser te bibêjin.

Piştî serkeftinekê ku Karim ji bo tîma lîstikê pêk anî, hevokek ji devê wî derket ku êdî dubare dibû: “Min tiştek nekir”.

Tevî ku bi hefteyan li ser wê dewreyê bi tîmê re rahênan kiribû, dîsa jî ev got, paşê bêdeng bû û li bendê ma.

Karim keniya û di axaftinê de valahiyeke piçûk ji bo pesindanê hişt. Hevalê wî yê di tîmê de bi ken got: “Rast e, me tu di dewreyê de qet nedîtî”. Karim mişk gerand û pencereya sohbetê girt. Di dewreya din de hevoka xwe ya kevin dubare kir: “Min tiştek nekir”. Ferq nekir ku ev gotiye heta ku yên din bêdeng bûn.

Guhok piçekî ji xwe dûr xist. Li ser ekranê tomara rahênanê hebû ku bi hefteyan tê de derbas kiribû, û di sohbetê de hevokek hebû ku digot wî tiştek nekiriye. Ciyê nivîsandinê vekir û bersiveke dirêj nivîsand ku tê de şirove dikir ka di dewreyê de çi kiriye, paşê sekinî. Dengê hevalê wî hat: “Karim, tu dengê min dibihîzî?”. Karim hemû bersiv jê bir û got: “Ez dibihîzim”.

Hevokek bi tena serê xwe niyeta yê ku dibêje eşkere nake. Tiştê ku mirov dikare bibîne kêmdîtina dubare ya kedê ye, û bendemayîna kesekî ku berevajî wê bibêje.

Sezer, Gino û Norton ji tevlihevkirina pesindayînê bi giliyê an nefsbiçûkiya xuyayî re gotin “pesindayîna nefsbiçûk”⁷. Di ceribandinên wan de ev şêwaz ji pesindayîna vekirî kêmtir dilsoz xwiya kir; û ev encamek e ku girêdayî bandora li ser guhdar e, ne pencereyek e li ser niyeta her axêverekî.

Di axaftina din de, Karim dest pê kir: “Min ne…”, û sekinî. Hevalê wî keniya û got: “Careke din bibêje”. Karim li tomara rahênanê nihêrî, paşê got: “Min di vê de zehmetî kişand, û ez pê serbilind im”. Tîm bîskekê bêdeng ma. Hevalê wî got: “Û heqê te ye”. Tengbûn winda nebû, lê wî hevoka xwe paşve nekişand da ku wan neçar bike pesnê wê bidin. Gava hevalê wî tevgera dawî di dewreyê de rast kir, hema mabû rave bike çima ne şaş bû, paşê got: “Erê, tu di vê xalê de li ser heq î”.

Dewre qediya. Tê de du hevok gotin ku berê nedigotin: kedek ku dabû, û şaşiyek ku dikare çareser bike. Piştî wan ne li benda pesnan ma, û ne jî hemû dewreyê parast. Tomara rahênanê girt, guhok ji xwe kir, û ekran vemirand bêyî ku vegere ser sohbetê da ku bibîne kê bersiv daye.

Qebûlkirina keda rastîn û pejirandina xaleke durust pêdiviya wan bi jimarkerekê nîne. Kesê ku dibêje “Erê, tu li ser heq î” derfetekê dihêle ji bo gotina “Min soza xwe şikand”. Kesê ku tu ji nêrîna wî bawer î, dikare ji bo herduyan jî bibe şahidekî dilsoz.

Rûpelek ku Nayê Parvekirin

Pênc deqeyan veqetîne, bêyî ku telefon li nêzîk be, û di lênûskekê de binivîse: Kîjan hesab ji tiştê ku fêrî te dike bêtir ji te didize? Hefteyekê veşartina wî biceribîne. Paşê bipirse: Kîjan hest di hesabê te de xuya dike, û ma tu van rojan bi rastî wê hîs dikî? Û her weha wê hevokê binivîse ku tu pê keda xwe li ber kesên ku te nas dikin kêm dikî, û piştî wê tu li benda çi yî ku bibêjin.

Paşê lênûskê bigire. Pêdiviya tu kesî nîne vê rûpelê bibîne, û tam ev tişt e ku wê hêjayî nivîsandinê dike.

Piştî tayeke ku du hefteyan ew di nav nivînan de hişt, Karim nevegerya ser kaxiza bezê, lê ji odeya xwe ya wargehê telefonî bavê xwe kir da ku hevoka xwe ya nû jê re bibêje: “Min di vî nîvsalê de zehmetî kişand, û ez pê serbilind im”. Bavê wî bîskekê bêdeng ma, paşê got: “Aferîn. Lê…”