Mes dritares dhe skenës

Një mbrëmje kah fundi i dimrit, Lina po priste një mesazh të vetëm: përgjigjen e intervistës për punën e dizajnit. Që nga mesdita e kishte hapur postën elektronike katër herë dhe nuk kishte gjetur asgjë të re. E mori telefonin për ta kontrolluar për të pestën herë, por në vend të saj hapi llogarinë e një shoqeje të dikurshme të universitetit.

Fotoja e parë: një filxhan kafeje pranë një dritareje të gjerë, një libër i hapur dhe poshtë tyre një fjali: «Mëngjesi im nis me qetësi». Zbriti pak më poshtë dhe pa një foto nga udhëtimi i shoqes së saj muajin e kaluar: një qytet buzë detit. Më pas, një foto ku shoqja e saj qëndronte me një pallto të gjatë ngjyrë rëre, me qindra komente poshtë, shumica prej tyre: «Sa shije të hollë ke!». Lina e ruajti këtë foto në telefonin e saj, pa e pyetur veten përse.

Pastaj ngriti sytë nga ekrani. Mbi tavolinë ndodhej një tabelë llogarish që duhej ta dorëzonte në mëngjes. Dhe babai i saj kishte telefonuar dy herë sot për shkak të një rubineti që pikon në kuzhinën e tij, pa e ditur se ajo po priste një përgjigje. Nuk gjeti asgjë në ditën e saj që do të vlente për t'u bërë foto, dhe e gjithë jeta e saj iu duk më e vogël se ajo e shoqes së saj. Hapi kutinë e mesazheve drejtuar asaj dhe shkroi: «Si je?». Pas vitesh të tëra pa folur me njëra-tjetrën, pyetja iu duk e çuditshme. E mbylli aplikacionin pa e dërguar.

Mund ta mbyllësh aplikacionin duke e ditur mirë se fotoja është e shkëputur nga realiteti, e megjithatë krahasimi mbetet i hapur në kokën tënde. Nuk ke nevojë për një shpjegim tjetër të hilesë. Ajo që të duhet është t'i vësh emrin asaj që kërkoje nga ajo foto: një jetë që i ngjan tëndes, diçka që mund ta mësosh, apo një fjalë që po pret të ta thotë dikush për ty.

Përse pikërisht kjo dritare?

Psikologu Leon Festinger, në mesin e shekullit të kaluar, vërejti një hollësi të thjeshtë që më vonë u shndërrua në një teori të plotë¹. Përmbledhja e saj është se ne kemi nevojë të dimë se ku qëndrojmë: në aftësitë tona, në pikëpamjet tona dhe në jetën tonë. Ai e quajti këtë nevojë «krahasim shoqëror», një proces që ndodh vetvetiu, pa marrë ne një vendim për t'u përfshirë në të.

Dhe kur nuk ka një matës të qartë për këtë, as numër dhe as vijë mbërritjeje, i drejtohemi një matësi tjetër: të tjerëve. Por jo çdo të tjetri. Ne e krahasojmë veten me dikë që na ngjan: me dikë që është afërsisht në moshën tonë, që është diplomuar në të njëjtin vit, ose që ka jetuar në të njëjtat rrethana.

Dhe shoqja e Linës ishte diplomuar në të njëjtin vit me të; kishin qëndruar ulur në të njëjtat auditore. Prandaj Lina nuk sheh në fotot e saj jetën e një gruaje të panjohur, por një matës me të cilin mat jetën e vet.

Autori Luke Burgis, në librin e tij Wanting, huazon një ide nga mendimtari francez René Girard, të quajtur «dëshirë mimetike»². Thelbi i saj është se shumica e dëshirave tona nuk janë aq origjinale sa mendojmë. Ne dëshirojmë gjëra sepse dikush që na ngjan i dëshiron ato, i zotëron ato ose shfaqet i lumtur me to. Dëshira jonë është e huazuar nga dëshira e një personi tjetër që e shohim si model për veten, dhe nuk buron vetëm nga brendësia jonë.

Nga hajduti te mësuesi

Studiuesit Niels van de Ven, Marcel Zeelenberg dhe Rik Pieters analizuan dy lloje të ndryshme të asaj që të gjithë e quajmë «zili»³. Lloji i parë dëshiron që tjetri të humbasë atë që ka. Kurse i dyti dëshiron të arrijë atë që ka tjetri, pa i uruar atij asnjë të keqe. Studiuesit e quajnë të dytën «zili dashamirëse», ndërsa për llojin e parë përdorin emërtimin përkatës: «zili dashakeqe».

E para është hajdut: ta vjedh lumturinë tënde tani dhe nuk të jep asgjë në këmbim. Kurse i dyti është mësues: të tregon atë që është e mundur dhe ta lë ty detyrën për ta arritur.

Kur shoqja jote fiton në një garë, therja e parë mund të të shtyjë të urosh humbjen e saj, ose të të nxisë ta pyesësh për programin e saj të stërvitjes. Therjen e parë nuk e zgjedh dot gjithmonë; por mund të zgjedhësh atë që do të bësh më pas.

Dhe ky është një përkujtim që ia kthen sytë asaj që ke në dorë: «Shikoni ata që janë më poshtë se ju dhe mos i shikoni ata që janë më lart se ju, sepse kjo është më e përshtatshme që të mos e nënçmoni mirësinë e Allahut ndaj jush.» (Muslimi 2963)⁴.

Kur e kthen dritaren kah vetja

Mund ta mbyllësh dritaren e të tjerëve vetëm për të hapur dritaren tënde për ta. Këtu pyetja ndryshon: në vend të «Përse jeta ime nuk është kështu?», bëhet «Si t'i bëj ta shohin jetën time kështu?»

Harton një postim për qetësinë, zgjedh një foto për të, e pastaj pret një shifër që të të qetësojë se publiku yt e besoi.

Hap ekranin pas dy minutash: tri pëlqime. E mbyll dhe e hap përsëri: shtatë. Diçka e vogël qetësohet brenda teje, e pastaj rikthehet pyetja se sa mjaftojnë.

Përse të intereson mendimi i njerëzve që nuk ua njeh as emrat dhe me të cilët nuk do të takohesh kurrë?

Sociologu Erving Goffman, në librin e tij «Prezantimi i vetvetes në jetën e përditshme»⁵, parashtroi një ide të thjeshtë: secili prej nesh zgjedh mënyrën se si e paraqet veten para atyre që ka përballë.

Ai e përshkroi këtë me gjuhën e teatrit: përpara publikut e kontrollojmë rolin, kurse prapaskenës i gjejmë hapësirë për ta hequr dorë prej tij. Por ekrani e fut publikun bashkë me ty në dhomë, madje edhe kur je krejt vetëm.

Zgjedhja e asaj që shfaq nuk është gënjeshtër në vetvete. Por sa të kushton kur publiku yt kthehet në një numër që nuk fle kurrë?

Studiuesi Adam Alter shkroi për këtë ndryshim në librin e tij Irresistible⁶. Ai shpjegon se si inxhinierët i projektuan këto aplikacione me qëllim, që ta kesh të vështirë të ndalosh së shikuari në to.

Para se të hapësh ekranin, nuk e di sa pëlqime po të presin dhe as kush ka komentuar. Shpërblimi i paparashikueshëm të tërheq të rikthehesh për ta marrë vesh edhe një herë.

Prapa fotos së qetësisë

Llogarinë e shoqes së Linës e ndiqnin rreth dyzet mijë njerëz. Çdo mëngjes ajo postonte foton e kafesë së saj pranë dritares, shoqëruar me një fjali për qetësinë, dhe komentet mbusheshin me lëvdata.

Kaluan edhe tri net të tjera pa asnjë përgjigje nga kompania, dhe çdo natë Lina u kthehej fotove të shoqes së saj. Natën e katërt hapi kutinë e mesazheve dhe gjeti «Si je?» pikërisht aty ku e kishte lënë. E lodhur së njohuri shoqen vetëm përmes fotove të saj, e dërgoi.

Përgjigjja erdhi në mëngjes, krejt ndryshe nga ç'priste: «Nuk kam fjetur një natë të qetë prej muajsh. Shkruaj për qetësinë, e pastaj rri zgjuar mbi komente deri në orën tre të mëngjesit». Ajo tregoi se dje kishte fshirë një koment që thoshte: «E gjithë kjo është e tepruar», ndonëse e dinte se autori i tij kishte të drejtë. Ndjekësit e saj prisnin prej saj një fytyrë të qetë çdo mëngjes, madje edhe në ato ditë kur ajo vetë kishte nevojë për dikë që ta qetësonte. Dhe e mbylli: «Ti je e para që më pyet se si jam prej shumë kohësh».

Lina e lexoi përgjigjen dy herë. Ajo që mësoi nuk e gëzoi dhe nuk ndjeu se kishte fituar ndonjë gjë. Por kuptoi se fotoja e kafesë ishte vetëm një çast i shkëputur nga dita e shoqes së saj, jo e gjithë dita e saj. Pastaj i shkroi asaj për intervistën dhe për përgjigjen që po priste.

Dhe kriteri është më i gjerë se sa fotoja që zgjedh. Kujto hadithin që takuam në kapitulli 6: Allahu nuk shikon pamjet dhe pasuritë tuaja, por shikon zemrat dhe veprat tuaja. Le t'i kthehemi veprës me të cilën jetojmë kur ekrani mbyllet.

Dëshira para fotos

Lina e dinte se çfarë fshihej prapa fotove të shoqes së saj, e megjithatë, gjatë pushimit të drekës hapi foton që kishte ruajtur: pallton ngjyrë rëre dhe poshtë saj «Sa shije të hollë ke!». E kërkoi pallton në një dyqan në internet dhe para se të ngarkohej plotësisht faqja, e kishte llogaritur çmimin e saj: një e treta e rrogës së saj. Hapi shënimet për të shkruar përse e donte. Shkroi: «Do ta vërejnë se kam ndryshuar». Pastaj shkroi: «Do të më thonë: sa shije të hollë ke». I lexoi të dy rreshtat dhe pa se ato flisnin për njerëzit, jo për pallton. I fshiu dhe shkroi në vend të tyre: «A e dua vërtet këtë, apo thjesht nuk dua të dukem më pak se ajo?». Nuk e dinte ende përgjigjen. E mbylli faqen e dyqanit dhe vazhdoi drekën.

Një dritare prej nga mëson dhe një jetë që e jeton

Atë natë Lina i fiku njoftimet e aplikacionit, e pastaj e hapi vetë pas dhjetë minutash. Shoqja e saj kishte postuar një foto tjetër nga ai udhëtim: deti në perëndim të diellit. Kujtoi rreshtin «Nëse rrëzohesh» dhe e përsëriti pyetjen përpara kësaj fotoje: A e dua vërtet këtë? Zbuloi se nuk i mungonte as deti dhe as udhëtimi, por një orë e vetme ku askush të mos kërkonte asgjë prej saj dhe ku ajo të mos priste asgjë: as tabelën e llogarive, as rubinetin e babait dhe as përgjigjen e intervistës. Ia tha këtë burrit të saj, dhe ai tha: «Atëherë po i lëmë enët për pak». Ajo qeshi dhe hodhi sytë nga lavapjata e mbushur plot. Ranë dakord për një gjysmë ore pas darke, pa punë dhe pa ekran.

Natën tjetër, pas darke, Lina e vendosi telefonin e saj mbi raftin e kuzhinës dhe burri i saj e vuri të vetin pranë tij. I la enët në lavapjatë dhe u ul pranë dritares së dhomës së ndenjjes me një filxhan çaj, ndërsa burri i saj u ul pranë saj. Nuk kishte det prapa kësaj dritareje; pas saj ishte vetëm rruga e tyre dhe drita e dyqanit përballë. Nuk u ngrit për të parë nëse kishte mbërritur përgjigjja e intervistës. E piu çajin ndërsa ishte i nxehtë.

Maska më e hollë

Publiku nuk do të thotë gjithmonë mijëra ndjekës. Kjo është një maskë më e hollë se fotoja e zbukuruar: një ekip i vogël që ta njeh emrin, dhe ti pret prej tyre të thonë për ty atë që nuk e thua qartë vetë.

Pas një fitoreje që Karimi i siguroi ekipit të lojës, prej tij doli një fjali që nisi të përsëritej: «Nuk bëra asgjë».

Ai ishte stërvitur me ekipin për atë raund me javë të tëra, e megjithatë e tha këtë, pastaj heshti dhe priti.

Karimi buzëqeshi dhe la në bisedë një hapësirë të vogël për lëvdatë. Shoku i tij i ekipit tha duke qeshur: «E vërtetë, nuk të pamë fare në atë raund». Karimi lëvizi mausin dhe e mbylli dritaren e bisedës. Në raundin tjetër e përsëriti fjalinë e tij të vjetër: «Nuk bëra asgjë». Nuk e vuri re se e kishte thënë veçse kur të tjerët heshtën.

I largoi pak kufjet. Në ekran ishte regjistri i stërvitjes ku kishte kaluar javë të tëra, kurse në bisedë një fjali që thoshte se nuk kishte bërë asgjë. Hapi kutinë e shkrimit dhe shkroi një përgjigje të gjatë ku shpjegonte se çfarë kishte bërë në atë raund, e pastaj u ndal. Erdhi zëri i shokut të tij: «Karim, a më dëgjon?». Karimi e fshiu të gjithë përgjigjen dhe tha: «Të dëgjoj».

Një fjali e vetme nuk e zbulon qëllimin e atij që e thotë. Ajo që mund të vërehet është zvogëlimi i përsëritur i përpjekjes dhe pritja që dikush të thotë të kundërtën.

Sezer, Gino dhe Norton e quajtën ndërthurjen e mburrjes me ankesë ose përulësi të dukshme «mburrje e përulur»⁷. Në eksperimentet e tyre, ky stil dukej më pak i sinqertë sesa mburrja e hapur; ky është një përfundim që ka të bëjë me përshtypjen e dëgjuesit dhe nuk është një dritare drejt qëllimit të çdo folësi.

Në bisedën tjetër, Karimi filloi: «Nuk bëra…», dhe u ndal. Shoku i tij qeshi: «Përsërite». Karimi pa regjistrin e stërvitjes, e pastaj tha: «U lodha shumë për këtë dhe jam krenar». Ekipi heshti për një çast. Shoku i tij tha: «Dhe me plot të drejtë». Ngërçi nuk u zhduk, por ai nuk e tërhoqi fjalinë e tij për t'i detyruar ta lëvdonin. Dhe kur shoku i tij i korrigjoi një lëvizje të fundit në atë raund, desh shpjegoi përse nuk kishte gabuar, e pastaj tha: «Po, ke të drejtë për këtë pikë».

Raundi përfundoi. Në të tha dy fjali që nuk kishte qenë mësuar t'i thoshte: një përpjekje që kishte bërë dhe një gabim që mund ta ndreqte. Nuk priti lëvdata pas asnjërës prej tyre dhe nuk e mbrojti të gjithë raundin. E mbylli regjistrin e stërvitjes, hoqi kufjet dhe e fiku ekranin pa u kthyer te biseda për të parë se kush ishte përgjigjur.

Pranimi i një përpjekjeje të vërtetë dhe pranimi i një pike të drejtë nuk kanë nevojë për numërues. Dhe ai që thotë «Po, ke të drejtë» lë vend për të thënë «E theva premtimin tim». Personi të cilit ia vlerëson mendimin mund të jetë një dëshmitar i sinqertë për të dyja.

Një faqe që nuk postohet

Merr pesë minuta, pa telefon pranë, dhe shkruaj në një fletore: Cila është ajo llogari që të vjedh më shumë sesa të mëson? Provo ta fshehësh për një javë të vetme. Pastaj pyet: Cila është ajo ndjenjë që shfaqet në llogarinë tënde, dhe a e ndjen vërtet këto ditë? Po ashtu, shkruaj fjalinë me të cilën e zvogëlon përpjekjen tënde para atyre që të njohin, dhe çfarë pret të thonë ata pas saj.

Pastaj mbylle fletoren. Askush nuk ka nevojë ta shohë këtë faqe, dhe pikërisht kjo e bën atë të vlefshme për t'u shkruar.

Pas një etheje që e mbajti në shtrat për dy javë, Karimi nuk iu kthye më fletës së vrapimit, por i telefonoi të atit nga dhoma e tij në konvikt për t'i thënë fjalinë e tij të re: «U lodha shumë në këtë semestër, dhe jam krenar». Babai i tij heshti për një çast, e pastaj tha: «Të lumtë. Por…».