“Nếu”… từ đánh cắp giấc ngủ của bạn

Thân thể bạn nằm trên giường, còn tâm trí ở trong căn phòng bạn chưa bước vào. Bạn biết các câu trả lời, rồi lại nhẩm đi nhẩm lại, tìm một câu bảo đảm được ngày mai. Bạn đã dành bao nhiêu đêm cho một cuộc trò chuyện chưa diễn ra? Và ngay lúc này, phần nào của cuộc trò chuyện ấy thật sự nằm trong tay bạn?

Khi điều chưa biết khiến bạn lo

Chính xác bạn đang sợ điều gì? Có thể bạn không tìm được câu trả lời rõ ràng, dù nỗi lo vẫn không lắng xuống.

Trong một nghiên cứu sơ bộ quy mô nhỏ, Michel Dugas và các đồng nghiệp so sánh hai mươi bốn người mắc rối loạn lo âu lan tỏa với hai mươi người không mắc bệnh¹. Khả năng chịu đựng sự bất định kém là một trong những yếu tố nổi bật phân biệt hai nhóm. Kết quả này đưa bạn đến một câu hỏi hữu ích: Bạn đối diện với câu “Tôi không biết” như thế nào?

Khi chờ kết quả khám bệnh hay một tin nhắn trả lời, việc chưa biết câu trả lời cũng khiến bạn bận lòng. Bạn lấp khoảng trống bằng một khả năng, rồi một khả năng tệ hơn. Bản thân điều chưa biết đã góp phần vào nỗi lo của bạn.

“Nếu” chạy theo hai hướng

Hãy để ý từ cứ lặp lại trong đầu Lina: nếu. Nếu chuyện này xảy ra thì sao? Cũng từ ấy lại chạy theo một hướng khác, sau khi sự việc đã xảy ra: Giá như mình đã làm thế này.

Nhà nghiên cứu Neal Roese tổng hợp nhiều thập niên nghiên cứu về kiểu tư duy phản thực này². Trong ngắn hạn, ta thường tiếc những việc đã làm hơn. Về lâu dài, những cơ hội bỏ lỡ lại nổi bật hơn: trường đại học ta không theo học, lời ta không nói, chuyến đi ta hoãn lại.

“Nếu” hướng về quá khứ tạo ra nuối tiếc. “Nếu” hướng về tương lai tạo ra lo âu. Cả hai đều kéo bạn ra khỏi khoảnh khắc thật sự thuộc về mình lúc này.

Điều còn nằm trong tay

Abu Bakr ở cùng Thiên Sứ ﷺ trong hang. Ông kể rằng mình đã nói với Thiên Sứ ﷺ: “Nếu một người trong số họ nhìn xuống dưới chân, họ sẽ thấy chúng ta.”. Thiên Sứ ﷺ đáp: “Abu Bakr, ông nghĩ sao về hai người mà Allah là Đấng thứ ba ở cùng họ?” (Al-Bukhari 3653)³.

Từ “nếu” có mặt trong lời Abu Bakr mô tả điều có thể xảy ra. Con người có thể gọi tên điều khiến mình lo, rồi hướng về chỗ dựa của mình ngay lúc ấy. Còn việc biến mỗi khả năng thành một chuỗi không dứt là điều ta xem xét trong công cụ của chương này.

Câu hỏi của Lina về buổi phỏng vấn khác với tình cảnh trong hang, nhưng câu hỏi thực tế vẫn giống nhau: Ngay lúc này, điều gì nằm trong tầm tay cô? Cô đã chuẩn bị câu trả lời. Cô có thể đặt điện thoại sang một bên và ngủ. Còn đánh giá của người phỏng vấn hay một ứng viên nữ có thể đến sau cô đều không phải việc cô làm được lúc ba giờ sáng.

Giới hạn trong tầm tay bạn

Nhà trị liệu Robert Leahy, trong cuốn The Worry Cure⁴ phân biệt hai kiểu lo âu. Lo âu hữu ích dẫn bạn đến việc chuẩn bị hay một bước có thể làm. Lo âu vô ích khiến bạn xoay quanh những khả năng cũ mà không mở ra cách hành động nào.

Lina cần chuẩn bị, chứ không cần lặp lại cùng một việc chuẩn bị lần thứ mười sau nửa đêm.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2020, hai nhà nghiên cứu Lucas LaFreniere và Michelle Newman đề nghị hai mươi chín người mắc rối loạn lo âu lan tỏa ghi lại điều mình lo mỗi ngày, suốt mười ngày, trong thời gian điều trị⁵. Họ theo dõi kết quả của những nỗi lo ấy trong ba mươi ngày. Khoảng 91% dự đoán được ghi lại đã không xảy ra trong thời gian theo dõi. Với những người tham gia này, nỗi lo đã phóng đại điều sẽ xảy đến.

Một đêm ngắn hơn

Một đêm không có chữ “nếu”

Một câu hỏi ngay tối nay, không phải ngày mai: Chữ “nếu” đã khiến bạn thức hơn một lần trong tháng này thuộc cột nào?

Rồi hoàn thành câu này trước khi tắt đèn: “Điều đầu tiên nằm trong tay tôi sáng mai là…”

Sáng hôm sau buổi phỏng vấn, Lina cất hồ sơ bài làm vào ngăn kéo, úp điện thoại trên bàn. Trước khi đi làm, cô lật nó lên ba lần để xem đã có câu trả lời chưa, rồi nhét vào túi và ra khỏi nhà.