Миёни равзана ва саҳна

Як шоми охири зимистон Лина интизори як паём буд: ҷавоби мусоҳиба барои кори тарроҳӣ. Аз нисфирӯз чор бор почтаро кушода буд ва чизи тозае наёфта буд. Телефонро гирифт, то почтаро бори панҷум кушояд, аммо ба ҷои он ҳисоби як ҳамкорашро аз айёми донишгоҳ кушод.

Аввал: як фанҷон қаҳва назди равзанаи калон, китобе кушода ва дар зери он ин ҷумла: «Субҳи ман бо оромӣ оғоз мешавад». Каме поён рафт ва аксе аз сафари ҳамкораш дар моҳи гузашта дид: шаҳре дар канори баҳр. Баъд аксе, ки дар он ҳамкораш бо палтои дароз ба ранги рег истодааст ва дар зери он садҳо шарҳ аст, аксари онҳо: «Чӣ тавр завқи хуб дорӣ!». Лина ин аксро дар телефонаш нигоҳ дошт, ва аз худ напурсид, ки чаро.

Сипас чашмонашро аз экран гирифт. Дар миз ҷадвали ҳисобкунӣ буд, ки бояд субҳ супорад. Падараш имрӯз ду бор занг зада буд, зеро ошхонааш шир мечакид, ва намедонист, ки вай интизори ҷавоб аст. Вай дар рӯзи худ чизе наёфт, ки шоиста бошад сурат шавад, ва ҳаёти ҳамаашро аз ҳаёти ҳамкораш хурдтар дид. Хонаи паёмҳоро кушод ва навишт: «Аҳволат чӣ тавр аст?». Пас аз солҳо бе сухан дар байни онҳо, савол ба ӯ аҷиб намуд. Барномаро пӯшид, бе он ки фиристад.

Шояд барномаро бипӯшӣ, дар ҳоле ки медонӣ аксро буриданд, ва сипас муқоиса дар сарат кушода бимонад. Ба ту шарҳи дигари ин ҳила лозим нест. Ба ту он лозим аст, ки номи чизеро гузорӣ, ки аз ин акс хостӣ: зиндагие, ки ба зиндагии ту монанд аст, ё чизе, ки метавонӣ аз он биомӯзӣ, ё калимае, ки интизори гуфтани касе дар бораи ту аст.

Чаро ин равзана махсусан?

Равоншинос Леон Фестингер дар миёнаи асри гузашта мушоҳидаи содае кард, ки баъдан назарияи пурра шуд¹. Хулосааш ин аст, ки мо бояд бидонем дар куҷо истода истодаем, дар қобилиятҳо, аққидаҳо ва зиндагии худ. Ин ниёзро ӯ «муқоисаи иҷтимоӣ» номид; ин ҷараёнест, ки худ ба худ рух медиҳад, бе он ки мо қарор диҳем ба он дохил шавем.

Ва вақте ки ҳеҷ чизи равшане барои ин нест, на рақам ва на хати охир, мо ба андозаи дигар мероем: дигарон. Аммо на ҳар дигаре. Худро бо касоне муқоиса мекунем, ки ба мо монанданд: бо касе, ки синни мо тақрибан ҳамин аст, ё ҳамон сол хатм кардааст, ё ҳамон шароитро гузаронидааст.

Ҳамкори Лина ҳамон сол бо ӯ хатм кардааст, ва дар ҳамон дарсхонаҳо нишастаанд. Аз ин рӯ Лина дар аксҳои ӯ зиндагии зани бегона намебинад, балки андозае, ки бо он зиндагии худашро меченад.

Нависанда Люк Бургис дар китоби худ Wanting ғояе аз мутафаккири фаронсавӣ Рене Жирар мегирад, ки номаш «хоҳиши тақлидӣ» аст². Хулосаи он ин аст, ки аксари хоҳишҳои мо ба андозаи гумони мо асил нестанд. Мо чизеро мехоҳем, зеро касе, ки ба мо монанд аст, онро мехоҳад, ё дорад, ё бо он хушбахт менамояд. Хоҳиши мо аз хоҳиши шахси дигаре қарз гирифта шудааст, ки ӯро намунаи худ медонем, на танҳо аз дохили худамон бармеояд.

Аз дузд то омӯзгор

Пажӯҳишгарон Нилс ван де Вен, Марсел Зеленберг ва Рик Питерс ду намуди гуногуни он чиро, ки ҳамааш «ҳасад» номида мешавад, омӯхтанд³. Намуди аввал мехоҳад, ки дигар он чиро, ки дорад, аз даст диҳад. Ва дуюм мехоҳад ба он чи назди дигар аст, бирасад, бе он ки ба ӯ бадӣ хоҳад. Пажӯҳишгарон номи намуди дуюмро «ҳасади неки» гузоштанд, ва барои намуди аввал ном дорад: «ҳасади бад».

Аввалӣ дузд аст: шодии туро ҳоло медуздад ва дар ивазаш чизе намедиҳад. Дуюмӣ омӯзгор аст: ба ту нишон медиҳад, ки чӣ имконпазир аст, ва вазифаи расидан ба онро ба худат мегузорад.

Вақте ки дӯстат дар мусобиқа ғолиб мешавад, ниш задани ҳасад метавонад туро ба орзуи зарари ӯ, ё ба пурсидан аз барномаи машқи ӯ водор кунад. Нишро аввал ҳамеша интихоб намекунӣ; аммо он чи пас аз он мекунӣ, дар дасти худат аст.

Ва ин ёдоварест, ки чашмро ба он чи дар дасти ту ҳаст бармегардонад: «Ба касоне бингаред, ки аз шумо поинтаранд, ва ба касоне нанигаред, ки аз шумо болотаранд; ин барои он сазовортар аст, ки неъмати Аллоҳро, ки бар шумост, хор нашмаред» (Муслим 2963)⁴.

Вақте ки равзана ба сӯи ту мегардад

Гоҳе равзанаи дигаронро мепӯшӣ, то равзанаи худро барои онҳо боз кунӣ. Ин ҷо савол тағйир меёбад: ба ҷои «чаро зиндагии ман ин тавр нест?», мешавад «чӣ гуна онҳоро бинонам, ки зиндагии ман ин тавр аст?».

Ту як паём дар бораи ором будан менависӣ, сурате барои он интихоб мекунӣ, ва сипас рақаме мунтазирӣ, ки ба ту итминон диҳад, ки шунавандагонат онро бовар кардаанд.

Ду дақиқа пас экранро мекушоӣ: се лайк. Мепӯшӣ ва боз мекушоӣ: ҳафт. Чизи хурде ором мешавад, сипас савол бар сари он меояд, ки чӣ миқдор кофӣ аст.

Чаро назари одамоне, ки номашонро намедонӣ ва ҳеҷ гоҳ намебинӣ, ба ту ин қадар муҳим аст?

Ҷомеашинос Ирвинг Гофман дар китоби худи «Пешниҳоди худ дар зиндагии ҳаррӯза»⁵ ғояи содаеро пешниҳод мекунад: ҳар кадоме аз мо интихоб мекунем, ки ба одами пеш аз худ чӣ гуна худро нишон диҳем.

Ӯ инро бо забони саҳна тавсиф мекунад: дар пеши тамошобин нақшро танзим мекунем, ва паси пардаҳо ҷойе барои рахо кардани он меёбем. Аммо экран тамошобинро ҳамроҳи ту ба утоқ медарорад, ҳатто вақте ки танҳо ҳастӣ.

Интихоби он чи нишон медиҳӣ, дурӯғ нест. Аммо вақте ки тамошобинат ба рақаме табдил меёбад, ки намехобад, ин ба ту чӣ қадар меарзад?

Пажӯҳишгар Адам Алтер ин гардиши тамошобинро дар китоби худ Irresistible навиштааст⁶. Вай шарҳ медиҳад, ки чӣ гуна муҳандисон ин барномаҳоро қасдан тарҳрезӣ кардаанд, то ба ту душвор бошад, ки аз тамошои онҳо бозистӣ.

Пеш аз кушодани экран намедонӣ, ки чӣ қадар лайк туро интизор аст ва кӣ шарҳ навиштааст. Подоши номунтазам туро бармегардонад, то бидонӣ, бори дигар.

Он чи паси сурати оромӣ аст

Ҳисоби ҳамкори Лина тақрибан чиҳил ҳазор нафар пайравӣ мекунад. Ҳар субҳ аксҳои қаҳваи худро назди равзана мегузорад, ва бо он ҷумлае дар бораи оромӣ, ки шарҳҳо пур аз ситоиш мешаванд.

Се шаби дигар аз ширкат ҷавобе наомад, ва ҳар шаб Лина ба аксҳои ҳамкораш баргашт. Шаби чаҳорум хонаи паёмҳоро кушод, ва «Аҳволат чӣ тавр аст?»-ро дар ҳамон ҷо дид, ки гузошта буд. Аз он хаста шуда буд, ки ҳамкорашро танҳо аз аксҳояш бишносад, ва паём фиристод.

Ҷавоб субҳ омад, на чунон ки интизор буд: «Моҳҳост, ки шаби ором нахобидаам. Дар бораи оромӣ менависам, сипас то се бомдод ба шарҳҳо посух медиҳам». Гуфт, ки дирӯз шарҳеро, ки мегуфт: «Ин ҳама муболиға аст», ҳазф кардааст, ҳарчанд медонад, ки соҳиби он ҳақ аст. Пайравонаш аз ӯ чеҳраи ором ҳар субҳ мунтазиранд, ҳатто дар рӯзҳое, ки худаш ба касе ниёз дорад, ки ӯро ором кунад. Ва хотима дод: «Ту аввалин касе ҳастӣ, ки чанд вақт ба ман пурсидааст, ки аҳволам чӣ тавр аст».

Лина ҷавобро ду бор хонд. Аз он чи фаҳмид, шод нашуд ва худро фаторатманд ҳис накард. Аммо фаҳмид, ки аксҳои қаҳва як лаҳзаи рӯзи ҳамкораш аст, на тамоми рӯзи ӯ. Сипас дар бораи мусоҳиба ва ҷавобе, ки интизораш буд, ба ӯ навишт.

Меъёр аз сурате, ки интихоб мекунӣ, фарохтар аст. Суханеро, ки дар боби 6 гузашт, ба ёд овар: Аллоҳ ба сурат ва молу мулк назар намекунад, балки ба дилҳо ва амалҳо. Бигзор ба коре баргардем, ки бо он зиндагӣ мекунем, вақте ки экранро мепӯшем.

Хоҳиш пеш аз сурат

Лина он чи пушти аксҳои ҳамкорашро дид, медонист, вале бо вуҷуди ин, ҳангоми истироҳати нисфирӯзӣ сурате, ки ёд карда буд, кушод: палтои ранги рег ва зери он «Чӣ тавр завқи хуб дорӣ!». Палторо дар мағозаи онлайн ҷустуҷӯ кард, ва пеш аз он ки саҳифа пурра бор шавад, нархашро ҳисоб кард: сеяки маоши ӯ. Ёддошт кушод, то бинависад, чаро онро мехоҳад. Навишт: «Пай мебаранд, ки ман тағйир ёфтаам». Сипас навишт: «Ба ман мегӯянд: чӣ тавр завқи хуб дорӣ». Ду сатрро хонд, ва онҳо дар бораи мардум буданд, на дар бораи палто. Онро пок кард ва ба ҷояш навишт: «Оё ин ро воқеан мехоҳам, ё намехоҳам аз ӯ кам ба назар расам?». Ҷавобашро ҳанӯз намедонист. Саҳифаи мағозаро пӯшид ва нисфирӯзиашро идома дод.

Равзанае барои омӯхтан, ва зиндагие барои зистан

Ҳамон шаб Лина огоҳиномаҳои барномаро хомӯш кард, ва баъд аз даҳ дақиқа худаш онро кушод. Ҳамкораш аксе аз сафари худ нашр карда буд: баҳр ҳангоми ғуруб. Сатри «Агар афтодӣ»-ро ба ёд овард ва саволро дар назди ин акс аз нав пурсид: оё ин корро воқеан мехоҳам? Дарёфт, ки ба баҳр ва сафар ҳавас надорад, балки ба як соат, ки дар он ҳеҷ кас аз ӯ чизе напурсад ва ӯ ҳеҷ чизро интизор набошад: на ҷадвали ҳисобкунӣ, на ошхонаи падараш, на ҷавоби мусоҳиба. Инро ба шавҳараш гуфт, ва ӯ гуфт: «Пас гузор ҳоло ҳам ҷомҳоро каме дар ҳавз бигузорем». Лина хандид ва ба ҳавзи пур нигарист. Бо ҳам мувофиқат карданд, ки пас аз хӯроки шом нисфи соат бе кор ва бе экран бошанд.

Шаби дигар пас аз хӯрокхӯрӣ, Лина телефонашро дар рафи ошхона гузошт, ва шавҳараш телефони худро паҳлуи он. Зарфҳоро дар ҳавз гузошт ва назди равзанаи толор бо як пиёла чой нишаст, ва шавҳараш назди ӯ нишаст. Дар паси ин равзана баҳр нест; дар паси он кӯчаи онҳо ва рӯшноии дукони рӯ ба рӯ аст. Вай барнахост, то бубинад, ки ҷавоби мусоҳиба расидааст ё не. Чойро нӯшид, дар ҳоле ки ҳанӯз гарм буд.

Ниқоби дақиқтар

Ҳамеша томошобин ҳазорҳо нафар пайравон нест. Ин ниқоби дақиқтар аз аксҳои зебост: гурӯҳи хурде, ки номи туро медонанд, ва ту аз онҳо интизорӣ дорӣ, ки дар бораи ту чизеро бигӯянд, ки худат ба таври равшан намегӯӣ.

Пас аз ғалабае, ки Карим барои дастаи бозӣ сохт, ибораи зерин таъкрор шуд: «Ман коре накардам».

Ӯ ҳафтаҳо бо дастаи худ дар он давр машқ карда буд, ва бо вуҷуди ин ин ҷумларо гуфт, ва сипас хомӯш монд, ба интизори ҷавоб.

Карим табассум кард ва дар суҳбат ҷойи хурдеро барои ситоиш холӣ гузошт. Ҳамкори дастааш хандида гуфт: «Дуруст, мо туро дар давр аслан надидем». Карим мушро ҳаракат дод ва равзанаи суҳбатро пӯшид. Дар даври навбатӣ ҳамон ҷумларо такрор кард: «Ман коре накардам». Ӯ фақат вақте фаҳмид, ки ин ҷумларо гуфтааст, ки дигарон хомӯш шуданд.

Гӯшмакро каме дур бурд. Дар экран сабти машқе буд, ки ӯ дар он ҳафтаҳо сарф карда буд, ва дар суҳбат ҷумлае буд, ки мегуфт ӯ коре накардааст. Равзанаи навиштанро кушод ва посухи дарозе навишт, ки дар он шарҳ медод, ки дар давр чӣ кардааст, сипас таваққуф кард. Овози ҳамкораш омад: «Карим, мешунавӣ?». Карим посухи навиштаашро тамом пок кард ва гуфт: «Мешунавам».

Як ҷумла нияти гуянда ро ошкор намекунад. Чизе, ки мешавад дид, кам кардани пай дар пайи кӯшиши худ аст, ва интизори он ки касе баръакси онро бигӯяд.

Сезар, Джино ва Нортон омехтани худситоӣ бо шикоят ё фурӯтании зоҳириро «худситоии пӯшида» номиданд⁷. Дар таҷрибаҳои онҳо ин услуб аз худситоии ошкор камтар содиқ ба назар расид; ин натиҷа ба таассуроти шунаванда марбут аст, на равзанае ба ниятҳои ҳар сухангӯй.

Дар суҳбати навбатӣ Карим гуфт: «Ман коре…» ва таваққуф кард. Ҳамкораш хандид ва гуфт: «Такрор кун». Карим ба сабти машқ нигарист, сипас гуфт: «Дар ин кор заҳмат кашидам, ва аз он фахр мекунам». Дастаи ӯ як лаҳза хомӯш монд. Ҳамкораш гуфт: «Ва сазовори он ҳастӣ». Суханӣ ба дилаш нарасид, вале ӯ ҷумлаашро барои маҷбур кардани онҳо ба ситоиш пас нагирифт. Ва вақте ки ҳамкораш дар давр як ҳаракати охиринро ислоҳ кард, ӯ тақрибан ба шарҳ дод, ки чаро хато накардааст, вале гуфт: «Ҳа, ту дар ин нукта ҳақ ҳастӣ».

Давр тамом шуд. Ӯ ду ҷумла гуфт, ки пештар намегуфт: заҳмате, ки кашидааст, ва хатое, ки метавонад ислоҳ кунад. Пас аз онҳо ситоишро интизор набуд, ва дифоъ аз тамоми давр накард. Сабти машқро пӯшид, гӯшмакро кашид ва экранро хомӯш кард, бе он ки ба суҳбат баргардад, то бубинад кӣ ҷавоб додааст.

Эътирофи заҳмати ҳақиқӣ ва пазируфтани нуқтаи дуруст ба ҳисоб ниёз надорад. Ва ҳар кӣ гӯяд: «Ҳа, ту ҳақ ҳастӣ», ҷой медиҳад барои гуфтани: «Ман ваъдаамро шикастам». Шахсе, ки ба назари ӯ эътимод дорӣ, метавонад шоҳиди рост барои ҳардуи онҳо бошад.

Саҳифае, ки нашр намешавад

Панҷ дақиқа бигир, бе телефон дар наздикӣ, ва дар дафтар бинавис: кадом ҳисоб аз ту бештар мегирад, назар ба он ки ба ту меомӯзад? Кӯшиш кун онро як ҳафта пинҳон кунӣ. Сипас бипурс: чӣ ҳисси дар ҳисоби ту зоҳир мешавад, ва оё ту ин ҳиссро ин рӯзҳо воқеан доранд? Ва ҷумлаеро низ нависед, ки бо он заҳмати худро пеши касоне, ки ту мешиносӣ, кам мекунӣ, ва он чиро, ки интизорӣ пас аз он бигӯянд.

Сипас дафтарро пӯш. Ҳеҷ кас лозим нест, ки ин саҳифаро бубинад, ва ҳамин аст он чи онро барои навиштан арзанда мекунад.

Пас аз табларзае, ки ӯро ду ҳафта дар бистар нигоҳ дошт, Карим ба варақаи давидан баргашт, аммо аз ҳуҷраи худ дар хобгоҳ ба падараш занг зад, то ҷумлаи нави худро ба ӯ бигӯяд: «Дар ин семестр заҳмат кашидам, ва аз он фахр мекунам». Падараш як лаҳза хомӯш монд, сипас гуфт: «Офарин. Аммо…».