Kati ya Dirisha na Jukwaa

Jioni moja mwishoni mwa majira ya baridi, Lina alikuwa akisubiri ujumbe mmoja: jibu la usaili wa kazi ya ubunifu. Tangu adhuhuri alikuwa amefungua barua pepe mara nne bila kupata jambo jipya. Alishika simu afungue barua pepe kwa mara ya tano. Badala yake, akafungua akaunti ya mwanamke aliyesoma naye chuo kikuu.

Picha ya kwanza: kikombe cha kahawa karibu na dirisha pana, kitabu kikiwa wazi. Chini yake kulikuwa na sentensi: “Asubuhi yangu huanza kwa utulivu.” Alishuka kidogo na kuona picha ya safari ya mwenzake mwezi uliopita: jiji kando ya bahari. Kisha picha ya mwenzake akiwa amesimama amevaa koti refu la rangi ya mchanga. Chini yake kulikuwa na mamia ya maoni, mengi yakisema: “Una ladha nzuri sana!” Lina aliihifadhi picha hiyo kwenye simu, bila kujiuliza kwa nini.

Kisha akainua macho kutoka kwenye skrini. Mezani kulikuwa na jedwali la hesabu alilotakiwa kukabidhi asubuhi. Baba yake alikuwa amepiga simu mara mbili siku hiyo kuhusu bomba linalovuja jikoni kwake. Hakujua kuwa Lina alikuwa akisubiri jibu. Hakupata kitu katika siku yake kilichofaa kuwa picha. Maisha yake yote yakaonekana madogo kuliko ya mwenzake. Alifungua sehemu ya kumwandikia ujumbe, akaandika: “Unaendeleaje?” Baada ya miaka bila kuzungumza, swali hilo lilionekana la ajabu. Alifunga programu bila kuutuma.

Unaweza kufunga programu ukijua kuwa picha ni kipande kidogo tu, lakini kujilinganisha kukaendelea akilini. Huhitaji maelezo mengine ya jinsi unavyodanganyika. Unahitaji kutaja ulichokitafuta katika picha hiyo: maisha yanayofanana na yako, kitu unachoweza kujifunza, au neno unalosubiri mtu aseme kuhusu wewe.

Kwa nini Dirisha Hili Hasa?

Katikati ya karne iliyopita, mwanasaikolojia Leon Festinger aliona jambo rahisi ambalo baadaye likawa nadharia kamili¹. Kwa kifupi, tunahitaji kujua tunasimama wapi katika uwezo wetu, maoni yetu na maisha yetu. Aliita hitaji hili “kujilinganisha kijamii.” Ni mchakato unaotokea wenyewe, bila sisi kuamua kuuingia.

Na panapokosekana kipimo cha wazi, bila namba wala mstari wa mwisho, tunatafuta kipimo kingine: watu wengine. Lakini si mtu yeyote. Tunajilinganisha na wanaofanana nasi: wenye umri unaokaribiana na wetu, waliohitimu mwaka uleule, au waliopitia hali zilezile.

Mwenzake Lina alihitimu naye mwaka uleule. Walikaa katika kumbi zilezile. Kwa hiyo, katika picha zake Lina haoni maisha ya mwanamke asiyejulikana. Anaona kipimo cha kupimia maisha yake mwenyewe.

Mwandishi Luke Burgis, katika kitabu chake Wanting, anaazima wazo kutoka kwa mwanafikra Mfaransa René Girard, linaloitwa “tamaa ya kuiga”². Kwa kifupi, tamaa zetu nyingi hazianzi kwetu kwa kiwango tunachodhani. Tunatamani vitu kwa sababu wanaofanana nasi wanavitamani, wanavimiliki, au wanaonekana kuwa na furaha navyo. Tamaa yetu imeazimwa kutoka kwa tamaa ya mtu mwingine tunayemwona kama mfano wetu. Haitoki ndani yetu pekee.

Kutoka Mwizi Hadi Mwalimu

Watafiti Niels van de Ven, Marcel Zeelenberg na Rik Pieters walichunguza aina mbili tofauti za kile ambacho kwa ujumla tunakiita “wivu”³. Aina ya kwanza hutamani mwingine apoteze alicho nacho. Ya pili hutamani kufikia alicho nacho mwingine, bila kumtakia mabaya. Watafiti wanaiita “wivu wenye nia njema.” Ya kwanza ina jina linaloikabili: “wivu wenye nia mbaya.”

Ya kwanza ni mwizi: inaiba furaha yako sasa bila kukupa kitu badala yake. Ya pili ni mwalimu: inakuonyesha kinachowezekana na kukuachia jukumu la kukifikia.

Rafiki yako anaposhinda mbio, uchungu unaohisi unaweza kukusukuma kutamani ashindwe, au kumuuliza kuhusu mpango wake wa mazoezi. Si kila wakati unachagua uchungu huo wa kwanza. Lakini unaweza kuchagua unachofanya baada yake.

Huu ni ukumbusho unaorudisha macho kwa ulicho nacho: “Watazameni walio chini yenu, wala msiwatazame walio juu yenu. Hilo linafaa zaidi ili msizidharau neema za Mwenyezi Mungu kwenu.” (Muslim 2963)⁴.

Unapoligeuza Dirisha Likuelekee

Unaweza kufunga dirisha la wengine na kuwafungulia lako. Hapa swali linabadilika. Badala ya “Kwa nini maisha yangu hayako hivi?” linakuwa “Niwafanyeje wayaone maisha yangu hivi?”

Unatunga chapisho kuhusu utulivu, unalichagulia picha, kisha unasubiri namba ikuhakikishie kuwa watazamaji wako wameliamini.

Unafungua skrini baada ya dakika mbili: alama tatu za kupendwa. Unaifunga na kufungua tena: saba. Kitu kidogo ndani yako kinatulia, kisha swali linarudi: ngapi zitatosha?

Kwa nini maoni ya watu usiojua majina yao, ambao hutakutana nao kamwe, yana maana sana kwako?

Mwanasosholojia Erving Goffman aliwasilisha katika kitabu chake “The Presentation of Self in Everyday Life”⁵ wazo rahisi: kila mmoja wetu huchagua jinsi ya kujionyesha kwa aliye mbele yake.

Alieleza hili kwa lugha ya maigizo: mbele ya watazamaji tunadhibiti nafasi tunayocheza. Nyuma ya jukwaa tunapata nafasi ya kuiacha. Lakini skrini huwaingiza watazamaji chumbani pamoja nawe, hata unapokuwa peke yako.

Kuchagua unachoonyesha hakumaanishi kuwa unasema uongo. Lakini kunakugharimu kiasi gani watazamaji wako wanapogeuka kuwa namba isiyolala?

Mtafiti Adam Alter aliandika kuhusu mabadiliko haya katika kitabu chake Irresistible⁶. Anaeleza jinsi wahandisi walivyounda programu hizi kwa makusudi ili iwe vigumu kuacha kuzitazama.

Kabla ya kufungua skrini, hujui ni alama ngapi za kupendwa zinakusubiri wala nani ametoa maoni. Zawadi inayofika bila mpangilio huvuta urudi kujua tena.

Kilicho Nyuma ya Picha ya Utulivu

Takriban watu elfu arobaini wanafuatilia akaunti ya mwenzake Lina. Kila asubuhi anachapisha picha ya kahawa yake karibu na dirisha, pamoja na sentensi kuhusu utulivu. Maoni yanajaa sifa.

Usiku mwingine tatu ukapita bila jibu kutoka kampuni. Kila usiku Lina alirudia picha za mwenzake. Usiku wa nne alifungua sehemu ya ujumbe, akakuta “Unaendeleaje?” pale alipoiacha. Alichoka kumjua mwenzake kupitia picha pekee, akautuma.

Jibu lilifika asubuhi, tofauti na alivyotarajia: “Sijalala usiku wa utulivu kwa miezi. Naandika kuhusu utulivu, halafu nakesha nikisoma maoni hadi saa tisa usiku.” Alisema pia kuwa jana alikuwa amefuta maoni yaliyosema: “Haya yote yametiwa chumvi,” ingawa alijua aliyeyaandika alikuwa sahihi. Wanaomfuatilia walitarajia uso mtulivu kila asubuhi, hata siku ambazo yeye mwenyewe alihitaji mtu wa kumtuliza. Alimalizia: “Wewe ni wa kwanza kuniuliza ninaendeleaje kwa muda mrefu.”

Lina alisoma jibu mara mbili. Hakufurahia alichokijua, wala kuhisi kuwa ameshinda kitu. Lakini alielewa kuwa picha ya kahawa ilikuwa tukio moja tu katika siku ya mwenzake, wala si siku nzima. Kisha akamwandikia kuhusu usaili na jibu alilokuwa akisubiri.

Kipimo kinaenda mbali zaidi ya picha unayochagua. Kumbuka hadith tuliyopitia katika sura ya 6: Mwenyezi Mungu hatazami sura wala mali, bali nyoyo na matendo. Turudie basi kitendo tunachoishi nacho skrini inapofungwa.

Tamaa kabla ya Picha

Lina alijua kilichokuwa nyuma ya picha za mwenzake. Hata hivyo, katika mapumziko ya chakula cha mchana, alifungua picha aliyohifadhi: koti la rangi ya mchanga, na chini yake “Una ladha nzuri sana!” Alitafuta koti hilo katika duka la mtandaoni. Kabla ukurasa haujakamilika kufunguka, alikuwa amehesabu bei yake: theluthi ya mshahara wake. Alifungua madokezo aandike kwa nini alilitaka. Akaandika: “Wataona kuwa nimebadilika.” Kisha: “Wataniambia: Una ladha nzuri sana.” Alisoma mistari hiyo miwili. Ilikuwa kuhusu watu, wala si koti. Aliifuta na kuandika badala yake: “Je, kweli nataka hili, au nataka nisionekane kuwa chini yake?” Bado hakujua jibu. Alifunga ukurasa wa duka na kumalizia chakula chake.

Dirisha la Kujifunzia na Maisha ya Kuishi

Usiku huo Lina alizima arifa za programu, kisha akaifungua mwenyewe baada ya dakika kumi. Mwenzake alikuwa amechapisha picha nyingine ya safari ile: bahari wakati wa machweo. Alikumbuka mstari wa “Ukianguka” na kuuliza swali tena mbele ya picha hii: je, kweli nataka hili? Aligundua kuwa hakutamani bahari wala safari. Alitamani saa moja tu ambayo hakuna anayemwomba kitu na yeye hasubiri kitu: si jedwali la hesabu, si bomba la baba yake, wala jibu la usaili. Alimwambia mume wake hivyo. Mumewe akasema: “Basi tuyaache masahani kwa muda.” Alicheka na kutazama sinki lililojaa. Walikubaliana kuwa na nusu saa baada ya chakula cha jioni, bila kazi wala skrini.

Usiku uliofuata, baada ya chakula cha jioni, Lina aliweka simu yake kwenye rafu ya jikoni. Mume wake akaweka yake pembeni. Aliacha masahani kwenye sinki na kukaa karibu na dirisha la sebule, akiwa na kikombe cha chai. Mume wake akakaa karibu naye. Hakukuwa na bahari nyuma ya dirisha hili. Kulikuwa na mtaa wao na mwanga wa duka lililo mkabala. Hakusimama kuangalia kama jibu la usaili lilikuwa limefika. Alikunywa chai ikiwa bado ya moto.

Kinyago Kisichoonekana Kirahisi

Watazamaji si lazima wawe maelfu ya wanaokufuatilia. Hiki ni kinyago kisichoonekana kwa urahisi kama picha iliyopambwa: timu ndogo inayojua jina lako, ambayo unaisubiri iseme kuhusu wewe yale usiyoyasema wazi mwenyewe.

Baada ya ushindi alioupatia timu yake ya mchezo, Karim alitoa sentensi iliyoanza kujirudia: “Sijafanya kitu.”

Alikuwa amefanya mazoezi ya raundi hiyo pamoja na timu kwa wiki nyingi. Hata hivyo alisema hivyo, kisha akanyamaza akisubiri.

Karim alitabasamu, akaacha nafasi ndogo katika mazungumzo kwa sifa. Mwenzake katika timu alisema akicheka: “Kweli, hata hatukukuona kwenye raundi.” Karim alisogeza kipanya na kufunga dirisha la mazungumzo. Raundi iliyofuata alirudia sentensi yake ya zamani: “Sijafanya kitu.” Hakutambua kuwa ameisema mpaka wengine waliponyamaza.

Alisogeza kifaa cha kusikilizia mbali kidogo. Kwenye skrini kulikuwa na kumbukumbu ya mazoezi aliyotumia wiki nyingi kufanya. Katika mazungumzo, kulikuwa na sentensi iliyosema hajafanya kitu. Alifungua sehemu ya kuandika, akaandika jibu refu la kueleza alichofanya katika raundi, kisha akaacha kuandika. Sauti ya mwenzake ikasikika: “Karim, unanisikia?” Karim alifuta jibu lote na kusema: “Nakusikia.”

Sentensi moja haifichui nia ya anayeisema. Kinachoweza kuonekana ni kudharau juhudi tena na tena, na kusubiri mtu aseme kinyume chake.

Sezer, Gino na Norton waliita mchanganyiko wa kujisifu na malalamiko au unyenyekevu wa kuonekana “kujisifu kwa kujifanya mnyenyekevu”⁷. Katika majaribio yao, njia hii ilionekana kuwa na ukweli mdogo kuliko kujisifu wazi. Matokeo haya yanahusu namna msikilizaji anavyomwona mzungumzaji. Si dirisha la kuona nia ya kila anayezungumza.

Katika mazungumzo yaliyofuata, Karim alianza: “Sijafanya…” kisha akaacha kuzungumza. Mwenzake alicheka na kusema: “Sema tena.” Karim alitazama kumbukumbu ya mazoezi na kusema: “Nimejitaabisha kwa hili, na ninajivunia.” Timu ilinyamaza kwa muda mfupi. Mwenzake alisema: “Na unastahili.” Hali ya kukaza ndani yake haikuondoka. Lakini hakutengua kauli yake ili kuwalazimisha waisifu. Mwenzake alipomsahihisha hatua ya mwisho katika raundi, karibu aanze kueleza kwa nini hakuwa amekosea. Kisha akasema: “Ndiyo, uko sahihi katika hili.”

Raundi iliisha. Alikuwa amesema sentensi mbili ambazo zamani hakuwa akizisema: juhudi alizofanya, na kosa aliloweza kurekebisha. Hakusubiri sifa baada yake, wala kuitetea raundi nzima. Alifunga kumbukumbu ya mazoezi, akavua kifaa cha kusikilizia na kuzima skrini bila kurudia mazungumzo kuangalia nani amejibu.

Kukubali juhudi halisi na jambo sahihi hakuhitaji kihesabu. Anayesema “Ndiyo, uko sahihi” anaacha nafasi ya kusema “Nimevunja ahadi yangu.” Mtu unayeyaamini maoni yake anaweza kuwa shahidi wa kweli wa yote mawili.

Ukurasa Usiochapishwa

Tenga dakika tano, bila simu karibu, uandike katika daftari: ni akaunti gani inakuibia zaidi ya inavyokufundisha? Jaribu kuificha kwa wiki moja. Kisha uliza: ni hisia gani inayoonekana kwenye akaunti yako, na kweli unaihisi siku hizi? Andika pia sentensi unayodharau nayo juhudi zako mbele ya wanaokujua, na unachosubiri waseme baada yake.

Kisha funga daftari. Hakuna anayehitaji kuona ukurasa huo. Hicho hasa ndicho kinachoufanya ustahili kuandikwa.

Baada ya homa iliyomweka kitandani kwa wiki mbili, Karim hakurudia karatasi ya kukimbia. Lakini alimpigia baba yake simu kutoka chumbani kwake katika makazi ya wanafunzi, ili amwambie sentensi yake mpya: “Nimejitaabisha muhula huu, na ninajivunia.” Baba yake alinyamaza kwa muda mfupi, kisha akasema: “Hongera. Lakini…”