Pəncərə ilə səhnə arasında

Qışın sonlarında bir axşam Lina bircə məktub gözləyirdi: dizayn işi üçün müsahibənin cavabını. Günortadan bəri poçtunu dörd dəfə yoxlamış və yeni heç nə tapmamışdı. Poçtu beşinci dəfə açmaq üçün telefonu əlinə götürdü, lakin bunun əvəzinə universitet illərindən olan bir tələbə yoldaşının hesabını açdı.

İlk şəkil: geniş pəncərənin yanında bir fincan qəhvə, açıq kitab və altında bir cümlə: «Səhərim sakitliklə başlayır». Səhifəni bir az aşağı çəkdi və yoldaşının ötən ay etdiyi səyahətdən bir şəkil gördü: dəniz sahilində bir şəhər. Ardınca yoldaşının qum rəngli uzun palto ilə dayandığı bir şəkil, altında yüzlərlə şərh, əksəriyyəti: «Necə də gözəl zövqünüz var!». Lina bu şəkli telefonuna yaddaşa vurdu və nə üçün etdiyini özündən soruşmadı.

Sonra gözlərini ekrandan qaldırdı. Masanın üstündə səhər təhvil verməli olduğu hesablar cədvəli vardı. Atası isə mətbəxində damcılayan krana görə bu gün iki dəfə zəng etmişdi və onun cavab gözlədiyindən xəbərsiz idi. Günündə şəkil çəkməyə layiq heç nə tapa bilmədi və bütün həyatı tələbə yoldaşının həyatından daha kiçik göründü. Ona mesaj bölməsini açıb yazdı: «Necəsən?». İllərdir danışmadıqlarından sonra bu sual ona qəribə gəldi. Tətbiqi göndərmədən bağladı.

Tətbiqi şəklin bütöv mənzərəni əks etdirmədiyini bilə-bilə bağlaya bilərsən, amma müqayisə başında açıq qalar. Bu hiylənin başqa bir izahına ehtiyacın yoxdur. Ehtiyacın olan şey həmin şəkildən nə istədiyini adlandırmaqdır: sənin həyatına bənzər bir həyat, öyrənə biləcəyin bir şey, yoxsa kiminsə sənin haqqında deməsini gözlədiyin bir söz?

Niyə məhz bu pəncərə?

Ötən əsrin ortalarında psixoloq Leon Festinqer sonradan bütöv bir nəzəriyyəyə çevrilən sadə bir müşahidə apardı¹. Xülasəsi budur ki, qabiliyyətlərimizdə, fikirlərimizdə və həyatımızda harada dayandığımızı bilməyə ehtiyac duyuruq. O, bu ehtiyacı «sosial müqayisə» adlandırdı; bu, bizim daxil olmağa qərar vermədiyimiz, avtomatik baş verən bir prosesdir.

Bunun üçün aydın bir meyar, heç bir rəqəm və ya finiş xətti olmadıqda başqa bir meyara üz tuturuq: başqalarına. Amma istənilən başqasına yox. Özümüzü bizə bənzəyənlərlə müqayisə edirik: təxminən bizim yaşımızda olanlarla, eyni ildə məzun olanlarla və ya eyni şəraitdə yaşayanlarla.

Linanın tələbə yoldaşı onunla eyni ildə məzun olmuşdu, eyni auditoriyalarda oturmuşdular. Buna görə də Lina onun şəkillərində yad bir qadının həyatını deyil, öz həyatını ölçdüyü bir meyarı görür.

Yazıçı Lyuk Börcis Wanting kitabında fransız mütəfəkkiri Rene Jirardan «mimetik arzu» adlı bir ideyanı götürür². Xülasəsi budur ki, arzularımızın əksəriyyəti zənn etdiyimiz qədər orijinal deyil. Nələrisə arzulayırıq, çünki bizə bənzəyən biri onu arzulayır, ona sahibdir və ya onunla xoşbəxt görünür. Arzumuz yalnız öz içimizdən qaynaqlanmır, nümunə kimi gördüyümüz başqa bir insanın arzusundan borc alınır.

Oğrudan müəllimə

Tədqiqatçılar Nils van de Ven, Marsel Zelenberq və Rik Piters hamısını «həsəd» adlandırdığımız duyğunun iki fərqli növünü araşdırdılar³. Birinci növ digərinin əlindəkini itirməsini arzulayır. İkincisi isə digərinə pislik arzulamadan onun sahib olduğuna çatmaq istəyir. Tədqiqatçılar ikincini «xoşniyyətli həsəd», birincini isə «bədxah həsəd» adlandırırlar.

Birincisi oğrudur: indi sənin xoşbəxtliyini oğurlayır və əvəzində heç nə vermir. İkincisi isə müəllimdir: sənə nəyin mümkün olduğunu göstərir və ora çatmaq vəzifəsini sənin öhdənə buraxır.

Rəfiqən yarışda qalib gələndə içindəki sancı səni onun uduzmasını arzulamağa və ya məşq proqramını soruşmağa vadar edə bilər. İlk sancını həmişə sən seçmirsən; lakin ondan sonra nə edəcəyini seçə bilərsən.

Və bu, gözü əlində olana qaytaran bir xatırlatmadır: «Sizdən aşağıda olanlara baxın, sizdən yuxarıda olanlara baxmayın. Çünki bu, Allahın sizə olan nemətini kiçik görməməyiniz üçün daha uyğundur» (Müslim 2963)⁴.

Pəncərəni özünə tərəf çevirəndə

Başqalarının pəncərəsini bağlayıb öz pəncərəni onlara aça bilərsən. Burada sual dəyişir: «Niyə mənim həyatım belə deyil?» əvəzinə «Onların mənim həyatımı belə görmələrini necə təmin edim?» olur.

Sakitlik haqqında bir yazı tərtib edir, ona uyğun şəkil seçir, sonra isə auditoriyanın buna inandığına dair səni arxayın edəcək bir rəqəm gözləyirsən.

İki dəqiqədən sonra ekranı açırsan: üç bəyənmə. Bağlayıb yenidən baxırsan: yeddi. Kiçik bir şey rahatlıq tapır, sonra nəyin kifayət edəcəyi barədə sual yenidən qayıdır.

Adlarını bilmədiyin və heç vaxt görüşməyəcəyin insanların fikri nə üçün sənin üçün bu qədər önəmlidir?

Sosioloq İrvinq Qofman «Gündəlik həyatda özünü təqdim etmə» kitabında⁵ sadə bir fikir irəli sürdü: Hər birimiz qarşımızdakına özümüzü necə təqdim edəcəyimizi seçirik.

O, bunu teatr dili ilə təsvir etdi: Tamaşaçı qarşısında rolu tənzimləyirik, pərdə arxasında isə onu kənara qoymaq üçün imkan tapırıq. Lakin ekran hətta tək olduğun zaman belə tamaşaçını səninlə birlikdə otağa gətirir.

Nəyi göstərəcəyini seçmək özlüyündə yalan deyil. Bəs tamaşaçın heç vaxt yatmayan bir rəqəmə çevrildikdə bu sənə nəyin bahasına başa gəlir?

Tədqiqatçı Adam Alter bu keçid haqqında Irresistible kitabında yazmışdır⁶. O, mühəndislərin bu tətbiqləri qəsdən necə layihələndirdiklərini, onlara baxmaqdan əl çəkməyin sənin üçün necə çətinləşdirildiyini izah edir.

Ekranı açmazdan əvvəl səni neçə bəyənmənin gözlədiyini və kimin şərh yazdığını bilmirsən. Düzənsiz mükafat yenidən bilmək üçün səni geri qayıtmağa cəlb edir.

Sakitlik şəklinin arxasında nə var

Linanın tələbə yoldaşının hesabını təxminən qırx min nəfər izləyir. Hər səhər pəncərə yanında qəhvəsinin şəklini və sakitlik haqqında bir cümlə paylaşır, şərhlər isə təriflərlə dolur.

Şirkətdən cavab gəlmədən daha üç gecə keçdi və hər gecə Lina yoldaşının şəkillərinə qayıtdı. Dördüncü gecə mesaj bölməsini açdı və qoyduğu yerdə «Necəsən?» sualını tapdı. Yoldaşını təkcə şəkillərindən tanımaqdan yorulmuşdu, ona görə də mesajı göndərdi.

Cavab səhər gəldi, gözlədiyindən tamam fərqli idi: «Aylardır bircə dinc gecə də yatmamışam. Sakitlik haqqında yazıram, sonra gecə saat üçə qədər şərhlərin başında oyaq qalıram». Və dünən «Bütün bunlar həddindən artıq şişirdilib» deyən bir şərhi sildiyini söylədi, halbuki müəllifinin haqlı olduğunu bilirdi. İzləyiciləri hər səhər ondan sakit bir çöhrə gözləyirlər, hətta özünün sakitləşdirilməyə ehtiyacı olduğu günlərdə belə. Və sözünü belə bitirdi: «Uzun müddətdən bəri halımı soruşan ilk insansan».

Lina cavabı iki dəfə oxudu. Öyrəndiyinə sevinmədi, nə isə qazandığını da hiss etmədi. Amma anladı ki, qəhvə şəkli yoldaşının gününün bütövü deyil, yalnız tək bir anıdır. Sonra ona müsahibə və gözlədiyi cavab haqqında yazdı.

Meyar isə seçdiyin şəkildən daha genişdir. 6-cı fəsil-da qarşımıza çıxan hədisi xatırla: Allah sizin surətlərinizə və mallarınıza baxmaz, qəlblərinizə və əməllərinizə baxar. Gəl ekran bağlananda yaşadığımız əmələ qayıdaq.

Şəkildən əvvəlki arzu

Lina yoldaşının şəkillərinin arxasında nə dayandığını bilirdi, buna baxmayaraq nahar fasiləsində yadda saxladığı şəkli açdı: qum rəngli palto və altında «Necə də gözəl zövqünüz var!». Paltonu internet mağazasında axtardı və səhifə tam açılmamış artıq qiymətini hesablamışdı: maaşının üçdə biri. Niyə istədiyini yazmaq üçün qeydləri açdı. Yazdı: «Dəyişdiyimi görəcəklər». Sonra yazdı: «Mənə deyəcəklər: Necə də gözəl zövqünüz var». İki sətri oxudu, gördü ki, bunlar palto haqqında deyil, insanlar haqqındadır. Onları sildi və yerinə yazdı: «Bunu həqiqətən istəyirəm, yoxsa ondan geri qalmamaq istəyirəm?». Hələ cavabı bilmirdi. Mağaza səhifəsini bağladı və naharını davam etdirdi.

Müqayisəni həvəsə çevirmək

Həmin gecə Lina tətbiqin bildirişlərini söndürdü, lakin on dəqiqədən sonra onu özü açdı. Yoldaşı həmin səyahətindən başqa bir şəkil paylaşmışdı: qürub çağında dəniz. «Büdrəsən» sətrini xatırladı və bu şəklin qarşısında sualı yenidən verdi: Bunu həqiqətən istəyirəmmi? Gördü ki, nə dəniz üçün, nə də səyahət üçün darıxır; əslində heç kimin ondan heç nə tələb etmədiyi və özünün də heç nə gözləmədiyi bircə saat istəyir: nə hesablar cədvəli, nə atasının kranı, nə də müsahibənin cavabı. Bunu ərinə dedi, əri isə: «Elə isə qabları bir az saxlayaq», – dedi. Güldü və dolu çanağa baxdı. Şam yeməyindən sonra işsiz və ekransız yarım saat barədə razılaşdılar.

Növbəti gecə, şam yeməyindən sonra Lina telefonunu mətbəx rəfinə qoydu, əri də telefonunu onun yanına qoydu. Qabları çanaqda qoyub bir fincan çayla qonaq otağının pəncərəsi yanında əyləşdi, əri də onun yanında əyləşdi. Bu pəncərənin arxasında dəniz yox idi; arxasında onların küçəsi və qarşıdakı dükanın işığı vardı. Müsahibənin cavabının gəlib-gəlmədiyini görmək üçün ayağa qalxmadı. Çayı isti-isti içdi.

Daha zərif maska

Auditoriya həmişə minlərlə izləyici demək deyil. Və bu, bəzəkli şəkildən daha incə bir maskadır: adını bilən kiçik bir komanda və sənin açıq şəkildə demədiyin şeyi onların sənin haqqında deməsini gözləyirsən.

Kərimin oyun komandasına qazandırdığı qələbədən sonra dilindən tez-tez təkrarlanan bir cümlə çıxdı: «Mən heç nə etmədim».

Komanda ilə həmin raund üçün həftələrlə məşq etmişdi, buna baxmayaraq bunu dedi, sonra susub gözlədi.

Kərim gülümsədi və söhbətdə tərif üçün kiçik bir boşluq buraxdı. Komanda yoldaşı gülərək dedi: «Düzdür, raundda səni heç görmədik də». Kərim siçanı tərpətdi və söhbət pəncərəsini bağladı. Növbəti raundda köhnə cümləsini təkrarladı: «Mən heç nə etmədim». Başqaları susana qədər bunu dediyinin fərqinə varmadı.

Qulaqlığı bir az araladı. Ekranda həftələrini sərf etdiyi məşq qeydləri, söhbətdə isə heç nə etmədiyini deyən bir cümlə. Yazı xanasını açdı və raundda nə etdiyini izah edən uzun bir cavab yazdı, sonra dayandı. Yoldaşının səsi gəldi: «Kərim, məni eşidirsən?». Kərim bütün cavabı sildi və dedi: «Eşidirəm».

Tək bir cümlə onu deyənin niyyətini üzə çıxarmır. Müşahidə oluna bilən şey zəhməti təkrar-təkrar kiçiltmək və kiminsə bunun əksini deməsini gözləməkdir.

Sezer, Cino və Norton öyünmə ilə şikayətin və ya zahiri təvazökarlığın qarışığını «təvazökar öyünmə» adlandırdılar⁷. Onların təcrübələrində bu üslub açıq öyünmədən daha az səmimi göründü; bu nəticə dinləyicinin təəssüratına aiddir, hər danışanın niyyətinə açılan bir pəncərə deyil.

Növbəti söhbətdə Kərim başladı: «Mən heç…», və dayandı. Yoldaşı güldü: «Təkrar et». Kərim məşq qeydlərinə baxdı, sonra dedi: «Bunun üçün zəhmət çəkdim və bununla fəxr edirəm». Komanda bir anlıq susdu. Yoldaşı dedi: «Və buna layiqsən». Sıxıntı yox olmadı, amma onları tərifləməyə məcbur etmək üçün sözünü geri götürmədi. Yoldaşı raunddakı son hərəkəti düzəldəndə az qaldı nə üçün səhv etmədiyini izah etsin, sonra dedi: «Bəli, bu məqamda haqlısan».

Raund başa çatdı. Orada əvvəllər demədiyi iki cümlə işlətdi: çəkdiyi zəhmət və düzəldə biləcəyi bir səhv. Bunlardan sonra nə tərif gözlədi, nə də bütün raundu müdafiə etdi. Məşq qeydlərini bağladı, qulaqlığı çıxardı və kimin cavab verdiyini görmək üçün söhbətə qayıtmadan ekranı söndürdü.

Həqiqi zəhməti etiraf etmək və doğru məqamı qəbul etmək üçün sayğac lazım deyil. «Bəli, sən haqlısan» deyən kəs «Vədimi pozdum» deməyə də yer qoyur. Fikrinə etibar etdiyin insan hər ikisinə də sadiq bir şahid ola bilər.

Dərc olunmayan səhifə

Yaxınlıqda telefon olmadan beş dəqiqə vaxt ayır və bir dəftərə yaz: Sənə öyrətdiyindən daha çoxunu səndən oğurlayan hesab hansıdır? Onu bir həftəliyə gizlətməyi sına. Sonra soruş: Hesabında hansı hiss görünür və bu günlərdə onu həqiqətən hiss edirsənmi? Həmçinin səni tanıyanların qarşısında zəhmətini kiçiltdiyin cümləni və bundan sonra nə demələrini gözlədiyini də yaz.

Sonra dəftəri bağla. Heç kimin bu səhifəni görməsinə ehtiyac yoxdur və onu yazmağa dəyər edən də məhz budur.

Kərimi iki həftə yataqda saxlayan qızdırmadan sonra o, qaçış vərəqinə qayıtmadı, lakin yataqxanadakı otağından atasına zəng edib yeni cümləsini dedi: «Bu semestr çox zəhmət çəkdim və bununla fəxr edirəm». Atası bir an susdu, sonra dedi: «Afərin. Amma…».