खिडकी आणि रंगमंच यांच्यामध्ये

हिवाळा संपत आला होता. एका संध्याकाळी लीना एका संदेशाची वाट पाहत होती: डिझाइनच्या नोकरीसाठी दिलेल्या मुलाखतीचे उत्तर. दुपारपासून तिने चार वेळा ईमेल उघडला होता. काहीच नवीन आले नव्हते. पाचव्यांदा ईमेल उघडायला तिने फोन घेतला. पण त्याऐवजी कॉलेजमधल्या एका मैत्रिणीचे खाते उघडले.

पहिला फोटो: मोठ्या खिडकीजवळ कॉफीचा कप आणि उघडे पुस्तक. खाली वाक्य: “माझी सकाळ शांतपणे सुरू होते.” तिने थोडे खाली सरकवले. मैत्रिणीच्या गेल्या महिन्यातल्या प्रवासाचा फोटो दिसला: समुद्रकिनाऱ्यावरचे शहर. पुढच्या फोटोत मैत्रीण वाळूच्या रंगाचा लांब कोट घालून उभी होती. खाली शेकडो प्रतिक्रिया. बहुतेक म्हणत होत्या: “तुझी आवड किती छान आहे!” लीनाने तो फोटो फोनमध्ये जतन केला. का, हे तिने स्वतःला विचारले नाही.

मग तिने पडद्यावरून नजर वर केली. टेबलावर हिशेबाचा तक्ता होता. सकाळी तो तिला द्यायचा होता. आज बाबांनी दोनदा फोन केला होता. त्यांच्या स्वयंपाकघरातला नळ गळत होता. ती एका उत्तराची वाट पाहते आहे, हे त्यांना माहीत नव्हते. स्वतःच्या दिवसात तिला फोटो काढण्यासारखे काहीच दिसले नाही. मैत्रिणीच्या आयुष्यापुढे आपले संपूर्ण आयुष्य छोटे वाटले. तिने मैत्रिणीला संदेश लिहायची जागा उघडली. लिहिले: “कशी आहेस?” अनेक वर्षे त्यांच्यात बोलणे झाले नव्हते. प्रश्न तिलाच विचित्र वाटला. तो न पाठवता तिने ॲप बंद केले.

फोटो म्हणजे आयुष्याचा एक तुकडा आहे, हे माहीत असतानाही तुम्ही ॲप बंद कराल. पण डोक्यात तुलना सुरूच राहील. या फसवणुकीचे आणखी एक स्पष्टीकरण तुम्हाला नको आहे. या फोटोकडून तुम्ही काय मागितले, हे ओळखायचे आहे: तुमच्यासारखे आयुष्य, शिकता येईल अशी एखादी गोष्ट, की कोणी तरी तुमच्याबद्दल बोलावे म्हणून वाट पाहत असलेले एखादे वाक्य.

हीच खिडकी का?

गेल्या शतकाच्या मध्यात मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी एक साधे निरीक्षण केले. पुढे त्याचा संपूर्ण सिद्धांत झाला¹. त्याचा सार असा: आपल्या क्षमता, मते आणि आयुष्य यात आपण कुठे उभे आहोत, हे आपल्याला जाणून घ्यायचे असते. या गरजेला त्यांनी “सामाजिक तुलना” म्हटले. ही प्रक्रिया आपोआप घडते. आपण त्यात पडायचे ठरवत नाही.

यासाठी स्पष्ट मापदंड नसतो, आकडा नसतो, शेवटची रेषा नसते, तेव्हा आपण दुसरा मापदंड निवडतो: इतर माणसे. पण कोणतीही माणसे नाहीत. आपल्यासारख्यांशी आपण तुलना करतो. साधारण आपल्या वयाचे, आपल्याच वर्षी पदवी घेतलेले किंवा आपल्यासारख्या परिस्थितीत राहिलेले.

लीनाच्या मैत्रिणीने तिच्याच वर्षी पदवी घेतली होती. दोघी त्याच वर्गांत बसल्या होत्या. म्हणून तिच्या फोटोंत लीनाला अनोळखी स्त्रीचे आयुष्य दिसत नाही. स्वतःचे आयुष्य मोजण्याचा मापदंड दिसतो.

लेखक ल्यूक बर्गिस यांनी आपल्या Wanting या पुस्तकात फ्रेंच विचारवंत रेने जिरार यांची “अनुकरणातून निर्माण होणारी इच्छा” ही कल्पना घेतली आहे². तिचा सार असा: आपल्या बहुतेक इच्छा आपल्याला वाटतात तितक्या स्वतःच्या नसतात. आपल्यासारख्या माणसाला एखादी गोष्ट हवी असते, त्याच्याकडे असते किंवा ती असल्यामुळे तो आनंदी दिसतो, म्हणून ती आपल्याला हवी होते. ज्याला आपण आदर्श मानतो त्याच्या इच्छेतून आपली इच्छा उसने घेतलेली असते. ती केवळ आपल्या आतून आलेली नसते.

चोरापासून शिक्षकापर्यंत

नील्स व्हॅन डे व्हेन, मार्सेल झीलेनबर्ग आणि रिक पीटर्स यांनी आपण सरसकट “मत्सर” म्हणतो त्यातील दोन वेगळ्या प्रकारांचा अभ्यास केला³. पहिल्या प्रकारात दुसऱ्याकडे असलेले त्याने गमवावे, अशी इच्छा असते. दुसऱ्या प्रकारात त्याचे वाईट न चिंतता त्याच्याकडे असलेल्यापर्यंत स्वतःला पोहोचावेसे वाटते. संशोधक याला “हितकारक मत्सर” म्हणतात. पहिल्या प्रकाराचे त्याच्या विरुद्ध नाव आहे: “अहितकारक मत्सर”.

पहिला चोर आहे. तो तुमचा आताचा आनंद चोरतो. बदल्यात काही देत नाही. दुसरा शिक्षक आहे. काय शक्य आहे ते दाखवतो. तिथे पोहोचण्याचे काम तुमच्यावर सोपवतो.

तुमची मैत्रीण शर्यत जिंकते तेव्हा मनातली टोचणी तुम्हाला तिच्या हरण्याची इच्छा करायला लावू शकते. किंवा तिच्या सरावाच्या कार्यक्रमाबद्दल विचारायला लावू शकते. पहिली टोचणी नेहमी तुम्ही निवडत नाही. पण त्यानंतर काय करायचे ते निवडू शकता.

ही आठवण तुमच्या हातात असलेल्याकडे नजर परत आणते: “तुमच्यापेक्षा कमी स्थितीत असलेल्यांकडे पाहा. तुमच्यापेक्षा वरच्या स्थितीत असलेल्यांकडे पाहू नका. त्यामुळे अल्लाहने तुम्हाला दिलेल्या देणग्यांना तुम्ही तुच्छ लेखणार नाही, याची अधिक शक्यता आहे.” (मुस्लिम 2963)⁴.

खिडकी स्वतःकडे वळवता तेव्हा

दुसऱ्यांची खिडकी बंद करून तुम्ही त्यांच्यासाठी स्वतःची खिडकी उघडू शकता. इथे प्रश्न बदलतो. “माझे आयुष्य असे का नाही?” ऐवजी “माझे आयुष्य असे दिसावे म्हणून काय करू?” असा होतो.

तुम्ही शांततेबद्दल पोस्ट लिहिता. तिच्यासाठी फोटो निवडता. मग प्रेक्षकांना ती खरी वाटली, याची खात्री देणाऱ्या आकड्याची वाट पाहता.

दोन मिनिटांनी पडदा उघडता: तीन लाइक्स. बंद करून पुन्हा उघडता: सात. आतले काहीसे शांत होते. मग किती पुरेसे, हा प्रश्न परत येतो.

ज्यांची नावेही तुम्हाला माहीत नाहीत, ज्यांना तुम्ही कधीच भेटणार नाही, त्यांचे मत तुम्हाला इतके महत्त्वाचे का वाटते?

समाजशास्त्रज्ञ एर्विंग गॉफमन यांनी “The Presentation of Self in Everyday Life” या पुस्तकात⁵ एक साधी कल्पना मांडली: समोरच्या माणसाला स्वतःचे कोणते रूप दाखवायचे, हे आपल्यापैकी प्रत्येकजण निवडतो.

त्यांनी हे रंगमंचाच्या भाषेत सांगितले. प्रेक्षकांसमोर आपण भूमिका सांभाळतो. पडद्यामागे ती सोडायला थोडी मोकळीक मिळते. पण हा पडदा तुम्ही एकटे असतानाही प्रेक्षकांना तुमच्यासोबत खोलीत घेऊन येतो.

काय दाखवायचे ते निवडणे म्हणजे स्वतःहून खोटेपणा नाही. पण तुमचे प्रेक्षक कधीही न झोपणारा आकडा होतात तेव्हा तुम्हाला त्याची किती किंमत मोजावी लागते?

संशोधक ॲडम ऑल्टर यांनी या बदलाबद्दल आपल्या Irresistible⁶ या पुस्तकात लिहिले आहे. ही ॲप्स पाहणे थांबवणे कठीण व्हावे, यासाठी अभियंत्यांनी ती मुद्दाम कशी बनवली आहेत, हे ते स्पष्ट करतात.

पडदा उघडण्याआधी किती लाइक्स तुमची वाट पाहत आहेत, कोणी प्रतिक्रिया दिली आहे, हे तुम्हाला माहीत नसते. अनियमित बक्षीस तुम्हाला पुन्हा जाणून घेण्यासाठी परत खेचते.

शांततेच्या फोटोमागे

लीनाच्या मैत्रिणीच्या खात्याला जवळजवळ चाळीस हजार लोक फॉलो करतात. दर सकाळी ती खिडकीजवळच्या कॉफीचा फोटो पोस्ट करते. सोबत शांततेबद्दल एक वाक्य लिहिते. प्रतिक्रियांत कौतुकाचा वर्षाव होतो.

कंपनीकडून उत्तर न येता आणखी तीन रात्री गेल्या. दर रात्री लीना मैत्रिणीच्या फोटोंकडे परत गेली. चौथ्या रात्री तिने संदेश लिहायची जागा उघडली. “कशी आहेस?” तिने ठेवले होते तिथेच होते. मैत्रिणीला केवळ फोटोंमधून ओळखण्याचा तिला कंटाळा आला. तिने संदेश पाठवला.

सकाळी आलेले उत्तर तिच्या अपेक्षेपेक्षा वेगळे होते: “कित्येक महिन्यांत एकही रात्र शांत झोपले नाही. शांततेबद्दल लिहिते. मग पहाटे तीनपर्यंत प्रतिक्रिया पाहत जागी राहते.” तिने सांगितले की काल “हे सगळे जरा अतीच आहे” अशी प्रतिक्रिया तिने काढून टाकली. लिहिणारा बरोबर आहे, हे तिला माहीत असूनही. दर सकाळी तिचा शांत चेहरा पाहण्याची फॉलोअर्सना अपेक्षा असते. तिलाच कोणी शांत करावे असे वाटणाऱ्या दिवसांतही. शेवटी तिने लिहिले: “कितीतरी दिवसांत माझी चौकशी करणारी तू पहिली आहेस.”

लीनाने उत्तर दोनदा वाचले. हे समजल्याचा तिला आनंद झाला नाही. आपण काही जिंकलो, असेही वाटले नाही. पण तिला कळले: कॉफीचा फोटो म्हणजे मैत्रिणीच्या दिवसातील एक क्षण होता. तिचा संपूर्ण दिवस नव्हता. मग तिने मैत्रिणीला मुलाखतीबद्दल आणि वाट पाहत असलेल्या उत्तराबद्दल लिहिले.

तुम्ही निवडलेल्या फोटोपेक्षा मापदंड मोठा आहे. प्रकरण 6 मध्ये वाचलेला हदीस आठवा: अल्लाह रूप आणि संपत्तीकडे पाहत नाही. हृदय आणि कृतींकडे पाहतो. पडदा बंद केल्यानंतर आपण ज्या कृतीतून जगतो, तिच्याकडे परत येऊया.

फोटोच्या आधीची इच्छा

मैत्रिणीच्या फोटोंमागे काय आहे, हे लीनाला कळले होते. तरीही दुपारच्या जेवणाच्या सुट्टीत तिने जतन केलेला फोटो उघडला: वाळूच्या रंगाचा कोट. खाली “तुझी आवड किती छान आहे!” तिने ऑनलाइन दुकानात तो कोट शोधला. पान पूर्ण उघडण्याआधीच तिने किंमतीचा हिशेब केला होता: तिच्या पगाराचा एक तृतीयांश. तो का हवा, हे लिहिण्यासाठी तिने नोंदी उघडल्या. लिहिले: “मी बदलले आहे, हे त्यांच्या लक्षात येईल.” मग लिहिले: “ते मला म्हणतील: तुझी आवड किती छान आहे.” तिने दोन्ही ओळी वाचल्या. त्या लोकांबद्दल होत्या. कोटाबद्दल नव्हत्या. त्या खोडून तिने लिहिले: “मला खरोखर हे हवे आहे, की मी तिच्यापेक्षा कमी दिसू नये असे वाटते?” उत्तर अजून तिला माहीत नव्हते. तिने दुकानाचे पान बंद केले आणि जेवण पूर्ण केले.

शिकण्यासाठी खिडकी, जगण्यासाठी आयुष्य

त्या रात्री लीनाने ॲपच्या सूचना बंद केल्या. मग दहा मिनिटांनी स्वतःहून ते उघडले. मैत्रिणीने त्या प्रवासातला आणखी एक फोटो पोस्ट केला होता: सूर्यास्ताच्या वेळी समुद्र. तिला “पडलात तर” ही ओळ आठवली. त्या फोटोसमोर तिने प्रश्न पुन्हा विचारला: मला खरोखर हे हवे आहे? तिला कळले की ती समुद्राची किंवा प्रवासाची ओढ नव्हती. असा एक तास हवा होता ज्यात कोणी तिच्याकडून काही मागणार नाही. तीही कशाची वाट पाहणार नाही. ना हिशेबाचा तक्ता, ना बाबांचा नळ, ना मुलाखतीचे उत्तर. तिने नवऱ्याला ते सांगितले. तो म्हणाला: “मग भांडी थोडा वेळ तशीच ठेवूया.” ती हसली आणि भरलेल्या सिंककडे पाहिले. जेवणानंतर अर्धा तास काम आणि पडदा बाजूला ठेवायचे त्यांनी ठरवले.

दुसऱ्या रात्री जेवणानंतर लीनाने फोन स्वयंपाकघराच्या शेल्फवर ठेवला. नवऱ्याने आपला फोन त्याच्या शेजारी ठेवला. तिने भांडी सिंकमध्येच राहू दिली. चहाचा कप घेऊन दिवाणखान्याच्या खिडकीजवळ बसली. नवरा तिच्याजवळ बसला. या खिडकीपलीकडे समुद्र नव्हता. त्यांचा रस्ता आणि समोरच्या दुकानाचा उजेड होता. मुलाखतीचे उत्तर आले का पाहायला ती उठली नाही. चहा गरम असतानाच प्यायली.

अधिक सूक्ष्म मुखवटा

प्रेक्षक नेहमीच हजारो फॉलोअर्स नसतात. सजवलेल्या फोटोपेक्षाही हा अधिक सूक्ष्म मुखवटा आहे: तुमचे नाव माहीत असलेला एक छोटा संघ. तुम्ही स्वतःबद्दल स्पष्टपणे न सांगितलेले त्यांनी सांगावे, अशी तुम्ही वाट पाहता.

करीमने खेळात आपल्या संघाला विजय मिळवून दिला. त्यानंतर त्याच्या तोंडून एक वाक्य निघाले. पुढे ते वारंवार येऊ लागले: “मी काहीच केले नाही.”

त्या फेरीसाठी त्याने संघासोबत अनेक आठवडे सराव केला होता. तरीही तो असे म्हणाला. मग गप्प राहून वाट पाहू लागला.

करीम हसला. कौतुकासाठी त्याने बोलण्यात छोटीशी जागा मोकळी ठेवली. संघातला सोबती हसून म्हणाला: “खरेच. त्या फेरीत तू आम्हाला दिसलाच नाहीस.” करीमने माउस हलवला आणि चॅटची खिडकी बंद केली. पुढच्या फेरीत त्याने जुने वाक्य पुन्हा म्हटले: “मी काहीच केले नाही.” इतर गप्प झाले तेव्हाच आपण ते बोललो हे त्याच्या लक्षात आले.

त्याने हेडफोन थोडा दूर केला. पडद्यावर त्याने आठवडे घालवलेल्या सरावाची नोंद होती. चॅटमध्ये त्याने काहीच केले नाही असे वाक्य होते. त्याने लिहायची जागा उघडली. त्या फेरीत आपण काय केले, हे समजावणारे लांबलचक उत्तर लिहिले. मग थांबला. सोबत्याचा आवाज आला: “करीम, ऐकू येतेय का?” करीमने पूर्ण उत्तर पुसले आणि म्हणाला: “ऐकू येतेय.”

एक वाक्य बोलणाऱ्याचा हेतू उघड करत नाही. वारंवार स्वतःची मेहनत कमी लेखणे आणि कोणी उलट बोलण्याची वाट पाहणे, हे मात्र पाहता येते.

सेझर, जीनो आणि नॉर्टन यांनी बढाईला तक्रारीची किंवा वरवरच्या नम्रतेची जोड देण्याला “नम्रतेच्या आडची बढाई” म्हटले⁷. त्यांच्या प्रयोगांत सरळ बढाईपेक्षा ही पद्धत कमी प्रामाणिक वाटली. हा निष्कर्ष ऐकणाऱ्याच्या मनावर पडलेल्या छापेबद्दल आहे. प्रत्येक बोलणाऱ्याचा हेतू पाहण्याची ती खिडकी नाही.

पुढच्या गप्पांत करीम म्हणू लागला: “मी काहीच…” आणि थांबला. सोबती हसला आणि म्हणाला: “पुन्हा सांग.” करीमने सरावाच्या नोंदीकडे पाहिले. मग म्हणाला: “यासाठी मी मेहनत घेतली आहे, आणि मला त्याचा अभिमान आहे.” संघ क्षणभर शांत झाला. सोबती म्हणाला: “अभिमान बाळगण्यासारखेच आहे.” आतला आकस नाहीसा झाला नव्हता. पण त्यांना कौतुक करायला भाग पाडण्यासाठी त्याने आपले वाक्य मागे घेतले नाही. फेरीतल्या शेवटच्या एका चालीत सोबत्याने त्याला दुरुस्ती सुचवली. आपण चुकलो नव्हतो हे सांगायला तो जाणार होता. मग म्हणाला: “हो, या मुद्द्यावर तुझे बरोबर आहे.”

फेरी संपली. त्यात त्याने आधी कधी न सांगितलेल्या दोन गोष्टी सांगितल्या: केलेली मेहनत आणि सुधारता येणारी चूक. त्यानंतर कौतुकाची वाट पाहिली नाही. संपूर्ण फेरीचा बचावही केला नाही. सरावाची नोंद बंद केली. हेडफोन काढला. कोणी उत्तर दिले हे पाहायला चॅटमध्ये परत न जाता पडदा बंद केला.

खरी मेहनत मान्य करण्यासाठी आणि योग्य मुद्दा स्वीकारण्यासाठी आकडा लागत नाही. “हो, तुझे बरोबर आहे” म्हणणारा माणूस “मी माझे वचन मोडले” म्हणायलाही जागा ठेवतो. ज्याच्या मतावर तुमचा विश्वास आहे, तो या दोन्हींचा प्रामाणिक साक्षीदार होऊ शकतो.

पोस्ट न करायचे पान

फोन जवळ न ठेवता पाच मिनिटे घ्या. वहीत लिहा: कोणते खाते शिकवण्यापेक्षा तुमच्याकडून अधिक चोरते? एक आठवडा ते लपवून पाहा. मग विचारा: तुमच्या खात्यात कोणती भावना दिसते? या दिवसांत तुम्हाला खरोखर तसे वाटते का? ओळखीच्या लोकांसमोर स्वतःची मेहनत कमी लेखण्यासाठी वापरत असलेले वाक्यही लिहा. त्यानंतर त्यांनी काय म्हणावे अशी तुम्ही वाट पाहता, तेही लिहा.

मग वही बंद करा. हे पान कोणी पाहण्याची गरज नाही. नेमके म्हणूनच ते लिहिण्याजोगे आहे.

तापामुळे दोन आठवडे अंथरुणात राहिल्यानंतर करीम धावण्याच्या कागदाकडे परत गेला नव्हता. पण वसतिगृहाच्या खोलीतून त्याने बाबांना फोन केला. आपले नवे वाक्य त्यांना सांगण्यासाठी: “या सत्रात मी मेहनत घेतली आहे, आणि मला त्याचा अभिमान आहे.” बाबा क्षणभर शांत झाले. मग म्हणाले: “छान केलेस. पण…”