Oyna va sahna o‘rtasida

Qishning oxirgi oqshomlaridan birida Lina bitta xabarni kutayotgan edi: dizaynerlik ishi suhbati javobini. Tushdan beri pochtasini to‘rt marta tekshirdi, ammo yangilik topmadi. Beshinchi marta pochtani ochish uchun telefonini qo‘liga oldi, biroq uning o‘rniga universitetdagi kursdoshining sahifasini ochdi.

Birinchi rasm: keng deraza yonidagi bir finjon qahva, ochiq kitob va ostida bir jumla: “Tongim sokinlik bilan boshlanadi”. Biroz pastga tushdi va kursdoshining o‘tgan oydagi sayohatidan tushgan suratini ko‘rdi: dengiz bo‘yidagi shahar. Undan keyin esa qumrang uzun palto kiyib turgan surati, tagida yuzlab izohlar, ko‘pi: “Didungiz buncha go‘zal!”. Lina nega ekanini o‘zidan so‘rab ham o‘tirmay, bu rasmni telefoniga saqlab oldi.

Keyin ko‘zini ekrandan uzdi. Stol ustida ertalab topshirishi kerak bo‘lgan hisob-kitob jadvali yotardi. Bugun otasi oshxonasidagi tomayotgan jo‘mrak sabab ikki marta qo‘ng‘iroq qilgandi, u qizining javob kutayotganini bilmasdi. Lina o‘z kunidan rasmga olishga arzigulik hech narsa topolmadi va butun hayoti kursdoshining hayotidan ko‘ra kichikroqdek tuyuldi. Unga xabar yozish bo‘limini ochib: “Qalaysan?” deb yozdi. Necha yillik suhbatsizlikdan so‘ng bu savol unga g‘alati tuyuldi. Ilovani xabarni yubormasdan yopdi.

Surat voqelikning faqat bir qismi ekanini bilsang ham ilovani yopishing mumkin, biroq xayolingda taqqoslash ochiq qolaveradi. Senga bu hiylaning yana bir tushuntirishi kerak emas. Senga o‘sha suratdan nimani qidirganingni aniq aytish kerak: o‘zingnikiga o‘xshash hayotnimi, o‘rganishing mumkin bo‘lgan biror narsanimi yoki kimdir sen haqingda aytishini kutayotgan biror so‘znimi.

Nega aynan shu oyna?

O‘tgan asrning o‘rtalarida psixolog Leon Festinger oddiy bir holatni payqadi, bu keyinchalik butun boshli nazariyaga aylandi¹. Uning mohiyati shundaki, biz qobiliyatlarimiz, qarashlarimiz va hayotimizda qayerda turganimizni bilishga ehtiyoj sezamiz. U bu ehtiyojni “ijtimoiy taqqoslash” deb atadi, bu biz unga kirishishga qaror qilmasak ham, o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan jarayondir.

Buning uchun aniq bir o‘lchov — na raqam, na marra chizig‘i bo‘lmaganda esa, boshqa bir o‘lchovga murojaat qilamiz: boshqalarga. Lekin duch kelgan boshqalarga emas. O‘zimizni o‘zimizga o‘xshaganlarga qiyoslaymiz: taxminan biz tengi bo‘lgan, bir yilda o‘qishni bitirgan yoki xuddi shunday sharoitda yashagan insonlarga.

Linaning kursdoshi ham universitetni u bilan bir yilda bitirgan, ikkisi bir auditoriyalarda o‘tirgan edi. Shuning uchun Lina uning suratlarida begona bir ayolning hayotini emas, balki o‘z hayotini o‘lchaydigan mezonnigina ko‘radi.

Yozuvchi Lyuk Berjis o‘zining Wanting kitobida fransuz mutafakkiri Rene Jirar ilgari surgan bir g‘oyani — “taqlidiy istak”ni qarzga oladi². Uning xulosasi shuki, istaklarimizning aksariyati biz o‘ylaganchalik asl emas. Biz biror narsani o‘zimizga o‘xshash odamlar uni xohlagani, unga ega bo‘lgani yoki u bilan baxtiyor ko‘ringani uchungina istaymiz. Istagimiz faqat ichimizdan qaynab chiqmaydi, balki o‘zimizga namuna deb bilgan boshqa bir kishining xohishidan olingan bo‘ladi.

O‘g‘ridan ustoz sari

Tadqiqotchilar Nils van de Ven, Marsel Zelenberg va Rik Piters biz umumiy qilib “hasad” deb ataydigan tuyg‘uning ikki xil turini o‘rganishdi³. Birinchi turi boshqa odam o‘zidagi narsani yo‘qotishini xohlaydi. Ikkinchisi esa unga yomonlik tilamagan holda, boshqadagi narsaga o‘zi ham yetishishni orzu qiladi. Tadqiqotchilar buni “yaxshi hasad” (havas) deb atashadi, birinchi turga esa unga qarama-qarshi nom berishadi: “yomon hasad” (hasad).

Birinchisi — o‘g‘ri: u hozirgi baxtingni o‘g‘irlaydi va evaziga hech narsa bermaydi. Ikkinchisi esa — ustoz: u senga nima mumkinligini ko‘rsatadi va unga yetishish vazifasini o‘zingga qoldiradi.

Dugonang poygada yutib chiqqanida, ichingdagi achishish seni uning yutqazishini tilashga yoki mashg‘ulot dasturi haqida so‘rashga undashi mumkin. Dastlabki achishishni har doim ham o‘zing tanlamaysan; lekin undan keyin nima qilishingni tanlashing mumkin.

Mana bu esa ko‘zingni qo‘lingdagi narsaga qaytaradigan bir eslatma: “O‘zingizdan pastdagilarga qaranglar, o‘zingizdan yuqoridagilarga qaramanglar. Zero, bu Allohning sizga bergan ne’matini mensimasligingiz uchun munosibroqdir.” (Muslim 2963)⁴.

Oynani o‘zingga qaratganingda

Boshqalarning oynasini yopib, ularga o‘z oynangni ochishing ham mumkin. Bu yerda savol o‘zgaradi: “Nega mening hayotim bunday emas?” o‘rniga “Ularga hayotimni qanday qilib shunday ko‘rsatsam ekan?” bo‘lib qoladi.

Sokinlik haqida post yozasan, unga rasm tanlaysan, so‘ng obunachilaring bunga ishonganiga ko‘nglingni to‘q qiladigan bir raqamni kutasan.

Ikki daqiqadan so‘ng ekranni ochasan: uchta layk. Uni yopib, yana ochasan: yettita. Ichingdagi kichik bir narsa taskin topadi, so‘ng qanchasi yetarli ekani haqidagi savol yana qaytadi.

Ismlarini bilmaydigan va hech qachon ko‘rishmaydigan odamlarning fikri nega sen uchun bunchalik muhim?

Sotsiolog Erving Goffman o‘zining “Kundalik hayotda o‘zlikni taqdim etish” kitobida oddiy bir g‘oyani ilgari surgan⁵: har birimiz ro‘paramizdagilarga o‘zimizni qanday ko‘rsatishni tanlaymiz.

U buni teatr tili bilan tasvirlagan: tomoshabinlar qarshisida rolimizni me’yoriga keltiramiz, sahna ortida esa uni chetga surishga fursat topamiz. Ammo ekran sen yolg‘iz bo‘lganingda ham tomoshabinlarni xonangga boshlab kiradi.

Nimani ko‘rsatishni tanlash o‘z-o‘zidan yolg‘on emas. Lekin tomoshabinlaring uxlamaydigan raqamga aylanganda bu senga qanchaga tushadi?

Tadqiqotchi Adam Alter bu o‘zgarish haqida Irresistible kitobida yozgan⁶. U muhandislar bu ilovalarni ularga qarashdan to‘xtashing qiyin bo‘ladigan qilib ataylab qanday loyihalashtirganini tushuntiradi.

Ekranni ochishdan oldin seni nechta layk kutayotganini va kim izoh qoldirganini bilmaysan. Kutilmagan mukofot yana bir bor bilish uchun seni qaytishga chorlaydi.

Sokinlik surati ortida nima bor

Linaning kursdoshi sahifasini qirq mingga yaqin odam kuzatadi. Har tong u deraza yonidagi qahvasi suratini va sokinlik haqidagi bir jumlani joylaydi, izohlar esa maqtovlarga to‘lib ketadi.

Kompaniyadan javobsiz yana uch kecha o‘tdi va har kecha Lina kursdoshining suratlariga qaytdi. To‘rtinchi kechasi xabarlar bo‘limini ochdi va “Qalaysan?”ni qoldirgan joyida topdi. Kursdoshini faqat suratlari orqaligina bilishdan charchadi-da, xabarni yubordi.

Javob ertalab, u kutmagan tarzda keldi: “Necha oydirki, birorta ham sokin kecha uxlaganim yo‘q. Sokinlik haqida yozaman, keyin tungi soat uchgacha izohlarni o‘qib bedor o‘tiraman”. U kecha “Bularning hammasi bo‘rttirilgan” degan izohni o‘chirib tashlaganini, garchi yozgan odam haq ekanini bilsa ham shunday qilganini aytib berdi. Obunachilari har tong undan xotirjam chehrani kutishadi, hatto uning o‘zi kimdir uni tinchlantirishiga muhtoj bo‘lgan kunlarda ham. So‘ng shunday yakunladi: “Qancha vaqtdan beri ahvolimni so‘ragan birinchi odam sen bo‘lding”.

Lina javobni ikki marta o‘qidi. Bilganlaridan quvonmadi, biror narsa yutgandek ham his qilmadi. Ammo u qahva surati kursdoshining butun kuni emas, balki kunidan bir lahza ekanini tushundi. Keyin unga suhbat va o‘zi kutayotgan javob haqida yozdi.

Mezon esa sen tanlagan suratdan ko‘ra kengroqdir. 6-bobda uchratganimiz hadisni esla: Alloh suratlarga va mollarga qaramaydi, balki qalblarga va amallarga qaraydi. Endi ekran o‘chganda biz yashaydigan amallarga qaytaylik.

Suratdan oldingi istak

Lina kursdoshining suratlari ortida nima borligini bildi, shunga qaramay, tushlik tanaffusida o‘zi saqlab olgan suratni ochdi: qumrang palto va ostidagi “Didungiz buncha go‘zal!”. Onlayn do‘kondan paltoni qidirdi va sahifa to‘liq ochilmasidanoq uning narxini hisoblab chiqdi: maoshining uchdan biri. Nega uni xohlayotganini yozish uchun qaydlarni ochdi. “O‘zgarganimni payqashadi”, deb yozdi. Keyin: “Menga: didingiz buncha go‘zal, deyishadi”, deb yozdi. Ikkala satrni o‘qidi: ular palto haqida emas, odamlar haqida edi. Ularni o‘chirib, o‘rniga yozdi: “Buni haqiqatan ham xohlayapmanmi yoki undan kam ko‘rinmaslikni istayapmanmi?”. Hali javobini bilmasdi. Do‘kon sahifasini yopdi va tushligini davom ettirdi.

Taqqoslashni havasga aylantirish

O‘sha kechasi Lina ilova bildirishnomalarini o‘chirib qo‘ydi, biroq o‘n daqiqadan so‘ng o‘zi uni ochdi. Kursdoshi o‘sha sayohatidan yana bir surat joylagan ekan: quyosh botishidagi dengiz. “Agar yiqilsang” satrini esladi-da, ushbu surat qarshisida savolni yana qaytardi: buni haqiqatan ham xohlayapmanmi? U dengizni ham, sayohatni ham sog‘inmayotganini, balki hech kim undan hech narsa talab qilmaydigan va o‘zi ham hech narsa kutmaydigan birgina soatni — na hisob-kitob jadvalini, na otasining jo‘mragini, na suhbat javobini kutmaydigan vaqtni istayotganini tushundi. Buni eriga aytdi, eri esa: “Unda idishlarni biroz qoldiramiz”, dedi. U kulib, to‘la rakovinaga qaradi. Kechki ovqatdan keyin yarim soatni ishsiz va ekransiz o‘tkazishga kelishib oldilar.

Keyingi kecha, kechki ovqatdan so‘ng Lina telefonini oshxona javoniga qo‘ydi, eri ham telefonini uning yoniga qo‘ydi. Idishlarni rakovinada qoldirib, mehmonxona derazasi yoniga bir piyola choy bilan o‘tirdi, eri ham uning yoniga o‘tirdi. Bu deraza ortida dengiz yo‘q edi; uning ortida ularning ko‘chasi va ro‘paradagi do‘konning chirog‘i bor edi xolos. Suhbat javobi kelgan-kelmaganini ko‘rish uchun o‘rnidan turmadi. Choyni issiqligida ichdi.

Yana-da nozikroq niqob

Tomoshabinlar har doim ham minglab obunachilar bo‘lavermaydi. Bu esa jilolangan suratdan ko‘ra nozikroq niqobdir: ismingni biladigan kichik bir jamoa va sen o‘zing ochiq aytolmaydigan narsani ular sen haqingda aytishini kutasan.

O‘yin jamoasiga Karim keltirgan g‘alabadan keyin uning og‘zidan takrorlanib turadigan bir jumla chiqdi: “Men hech narsa qilganim yo‘q”.

U jamoa bilan bu raundga haftalab mashq qilgan edi, shunga qaramay shunday dedi-da, kutib jim qoldi.

Karim jilmaydi va suhbatda maqtov uchun kichik bir bo‘shliq qoldirdi. Jamoadoshi kulib dedi: “To‘g‘ri, raundda seni ko‘rmadik ham o‘zi”. Karim sichqonchani qimirlatib, suhbat oynasini yopdi. Keyingi raundda u eski jumlasini yana takrorladi: “Men hech narsa qilganim yo‘q”. Boshqalar jim bo‘lib qolmaguncha uni aytganini payqamadi ham.

Quloqchinni biroz chetga surdi. Ekranda haftalab vaqtini sarflagan mashg‘ulot qaydlari, suhbatda esa uning hech narsa qilmaganini aytuvchi jumla turardi. Yozish maydonini ochib, raundda nimalar qilganini tushuntiruvchi uzun javob yozdi, so‘ng to‘xtadi. Jamoadoshining ovozi keldi: “Karim, eshityapsanmi?”. Karim butun javobni o‘chirib tashladi va: “Eshityapman”, dedi.

Bitta jumla uni aytuvchining niyatini fosh qilmaydi. Payqash mumkin bo‘lgan narsa — o‘z mehnatingni qayta-qayta kamsitish va kimdir buning aksini aytishini kutishdir.

Sezer, Jino va Norton maqtanchoqlikni shikoyat yoki soxta kamtarlik bilan qorishtirishni “kamtaranom maqtanchoqlik” deb atashgan⁷. Ularning tajribalarida bu uslub ochiq maqtanchoqlikdan ko‘ra kamroq samimiy ko‘ringan; bu natija tinglovchining taassurotiga tegishli bo‘lib, har bir gapiruvchining niyatiga ochilgan oyna emas.

Keyingi suhbatda Karim boshladi: “Men hech…”, va to‘xtadi. Jamoadoshi kulib: “Qaytadan ayt”, dedi. Karim mashg‘ulot qaydlariga qaradi, so‘ng dedi: “Bunda ko‘p mehnat qildim va bundan faxrlanaman”. Jamoa bir lahza jim qoldi. Jamoadoshi dedi: “Bunga loyiqsan ham”. Ichidagi siqilish yo‘qolmadi, lekin ularni maqtashga majburlash uchun o‘z jumlasini qaytarib olmadi. Jamoadoshi raunddagi oxirgi harakatni tuzatganida esa, nega xato qilmaganini tushuntirmoqchi bo‘ldi-yu, so‘ng: “Ha, bu masalada haqsiz”, dedi.

Raund tugadi. Unda o‘zi ilgari aytmagan ikkita gapni aytdi: qilgan mehnati va tuzata oladigan xatosi. Ulardan keyin na maqtov kutdi, na butun raundni oqladi. Mashg‘ulot qaydlarini yopdi, quloqchinni yechdi va kim javob berganini ko‘rish uchun suhbatga qaytmasdan ekranni o‘chirdi.

Haqiqiy mehnatni tan olish va to‘g‘ri nuqtani qabul qilish uchun hisoblagich kerak emas. Kimki “Ha, siz haqsiz” desa, “Va’damni buzdim” deyishga ham joy qoldiradi. Fikriga ishonadigan odaming esa har ikkalasiga ham xolis guvoh bo‘la oladi.

Chop etilmaydigan sahifa

Yoningda telefon bo‘lmagan holda besh daqiqa ajrat va daftarga yoz: qaysi sahifa senga o‘rgatishdan ko‘ra ko‘proq narsangni o‘g‘irlayapti? Uni bir hafta yashirib ko‘r. So‘ng so‘ra: sahifangda qanday tuyg‘u ko‘rinadi va bu kunlarda uni haqiqatan his qilyapsanmi? Shuningdek, seni taniydiganlar oldida o‘z mehnatingni kamsitadigan jumlani va undan keyin nima deyishlarini kutishingni ham yoz.

Keyin daftarni yop. Bu sahifani hech kim ko‘rishi shart emas va aynan shuning o‘zi uni yozishga arziydigan qiladi.

Ikki hafta to‘shakka mixlab qo‘ygan isitmadan so‘ng Karim yugurish varag‘iga qaytmadi, ammo turar joydagi xonasidan otasiga o‘zining yangi jumlasini aytish uchun qo‘ng‘iroq qildi: “Bu semestrda ko‘p mehnat qildim va bundan faxrlanaman”. Otasi bir lahza jim qoldi, so‘ng: “Barakalla. Lekin…”, dedi.