«Kaş ki»… yuxunu oğurlayan söz — Özündən istefa

Saat ikidə bir ad

Gecə saat ikidə, dizayn işi üçün olan müsahibədən bir neçə saat əvvəl, Lina telefonunda tanıdığı adamların adlarını vərəqləyir, danışmağa bir kəs axtarırdı. Və zəng edə bilməyəcəyi bircə adın üstündə dayandı. Bu, atasının adı idi. Bu saatda zəng etsəydi, atası nə baş verdiyini soruşacaqdı; o isə atasının ümumiyyətlə xəbəri olmadığı bir müsahibədən danışmaq məcburiyyətində qalacaqdı.

Kontaktlar siyahısını bağladı. Qapının yanında ayaqqabıları dururdu, çantanın üstündə isə kursun portfolioları vardı; orada altı dəfə yenidən çəkdiyi loqo yer alırdı. Şirkət haqqında oxumuş, tərcümeyi-halını nəzərdən keçirmiş və güzgü qarşısında cavablarını məşq etmişdi.

Axtarış sətrinə ehtimal olunan bir sual yazdı: Niyə mühasibatlığı buraxmaq istəyirsiniz? Bir cavab oxudu, onu öz sözlərinə uyğunlaşdırdı, sonra sildi. Özünə sual verməyə başladı: Bəs ilişib qalsam? Bəs məndən daha yaxşı işləri olan biri gəlsə?

Yatağın digər tərəfində əri tərpəndi: «Sübhə nə qədər qalıb?». O: «İndi yatıram», – dedi. Telefonu üzüaşağı çevirdi. Qaranlıqda sildiyi cavabı sözbəsöz təkrar etməyə başladı. Zəif bir bildiriş səsi eşitdi və nə axtardığını bilmədən əli telefonun kənarına uzandı.

Saat üçdə yeni suallar səhifəsi açıldı. Siyahısında olmayan iki sualı əzbərlədi və onların cavabını axtardı. Loqosunun olduğu portfolionu isə o saat ərzində bircə dəfə də açmadı. Əlindən gələn hər şey qapının yanında hazır idi; telefonda axtardığı hər şeyin isə sonu yox idi.

Bədənin yataqda, ağlın isə hələ daxil olmadığın bir otaqdadır. Cavabları bilirsən, sonra sabahı sığortalayacaq bir cavab axtarışında onları təkrar edirsən. Baş tutmamış bir söhbətə neçə gecəni qurban vermisən? Və bu saatda həmin söhbətin hansı hissəsinə həqiqətən nəzarət edə bilirsən?

Bilmədiyin şey səni narahat edəndə

Dəqiq olaraq nədən qorxursan? Narahatlıq sakitləşməsə də, aydın bir cavaba çata bilməyə bilərsən.

Kiçik bir ilkin araşdırmada Mişel Düqa və həmkarları ümumiləşmiş təşviş pozuntusundan əziyyət çəkən iyirmi dörd nəfəri xəstə olmayan iyirmi nəfərlə müqayisə etdilər¹. Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük iki qrupu bir-birindən fərqləndirən ən bariz amillərdən biri idi. Bu nəticə səni faydalı bir sualla üz-üzə qoyur: «Bilmirəm» cümləsi ilə necə davranırsan?

Tibbi müayinənin nəticəsini və ya bir məktuba cavab gözləyərkən cavabı bilməməyin də səni narahat edir. Boşluğu bir ehtimalla, sonra isə daha pis bir ehtimalla doldurursan. Qeyri-müəyyənliyin özünün təşvişində xüsusi çəkisi var.

«Kaş ki» iki istiqamətdə işləyir

Linanın başında təkrarlanan sözə diqqət yetir: «kaş ki» və ya «bəs əgər». Bəs belə olsa necə? Bu söz hadisə baş verdikdən sonra başqa bir istiqamətdə işləyir: kaş ki belə edəydim.

Tədqiqatçı Nil Rouz bu cür fərziyyəvi düşüncə üzrə onilliklərin araşdırmalarını bir araya topladı². Qısamüddətli perspektivdə etdiyimiz hərəkətlərə görə daha çox peşman oluruq; uzunmüddətli perspektivdə isə əldən verdiyimiz imkanlar daha çox gözə çarpır: daxil olmadığımız universitet, demədiyimiz söz, təxirə saldığımız səyahət.

Keçmişin «kaş ki»si peşmanlıq yaradır. Gələcəyin «bəs əgər»i isə təşviş doğurur. Hər ikisi də səni indi həqiqətən sahib olduğun andan qoparıb aparır.

Əlində qalanlar

Əbu Bəkr mağarada Peyğəmbərlə ﷺ birlikdə idi. Əbu Bəkr Peyğəmbərə ﷺ belə dediyini rəvayət edir: «Onlardan biri ayağının altına baxsaydı, bizi mütləq görərdi». Peyğəmbər ﷺ ona cavab verdi: «Ey Əbu Bəkr, üçüncüsü Allah olan iki nəfər barəsində nə düşünürsən?» (Buxari 3653)³.

Əbu Bəkrin baş verə biləcək şeyi təsvir etməsində «əgər» sözü iştirak edir. İnsan onu nəyin narahat etdiyini adlandıra, sonra isə həmin anda ona dayaq olan şeyə üz tuta bilər. Hər bir ehtimalı sonsuz bir zəncirə çevirməyi isə bu fəslin alətində araşdırırıq.

Linanın müsahibə barədə sualı mağaradakı vəziyyətdən fərqlidir, lakin praktiki sual eynidir: İndi onun əlində olan nədir? O, cavablarını hazırlayıb, telefonu bir kənara qoyub yata bilər. Müsahibə götürənin rəyi və ondan sonra gələ biləcək digər namizəd isə gecə saat üçdə onun həll edə biləcəyi məsələlər deyil.

Əlimdə olan və əlimdə olmayanların sərhədi

Psixoterapevt Robert Lihi The Worry Cure kitabında⁴ təşvişin iki növünü fərqləndirir. Məhsuldar təşviş səni hazırlığa və ya ata biləcəyin bir addıma aparır. Qeyri-məhsuldar təşviş isə fəaliyyət üçün heç bir qapı açmadan səni eyni ehtimalların ətrafında fırladır.

Linaya hazırlıq lazım idi, gecə yarısından sonra eyni hazırlığı onuncu dəfə təkrarlamaq yox.

2020-ci ildə dərc olunmuş bir araşdırmada tədqiqatçılar Lukas Lafranyer və Mişel Nyuman ümumiləşmiş təşviş pozuntusundan əziyyət çəkən iyirmi doqquz nəfərdən müalicə müddətində on gün ərzində hər gün onları narahat edən şeyləri qeyd etməyi xahiş etdilər⁵. Onlar otuz gün ərzində həmin qorxuların nəticələrini izlədilər. Qeydə alınmış proqnozların təxminən 91%-i izləmə müddətində gerçəkləşmədi. Bu iştirakçılarda təşviş baş verəcək hadisələri həddindən artıq şişirtmişdi.

Həmin gecə, saat üçdən sonra Lina telefonun qeydlərində yazdı: «İndi yatıram». Sonra altına əlavə etdi: «Müsahibəyə sakit daxil olmağımı təmin etmək». Biri öz əlində olan, digərinə isə zəmanət verə bilməyəcəyi iki cümlə eyni siyahıda. İkincini təmin etmək üçün yenidən suallar səhifəsinə qayıtdı və ancaq sübhə yaxın yata bildi.

Nə vaxt istifadə etməli: Təşviş əlində olmayan bir nəticənin ətrafında fırlandıqda. Müddət: Birinci sütun üçün təklif olunan on dəqiqə, sonra vərəq qeyd edilmiş addımın vaxtına qədər bağlanır.

Hər dəfə yeni bir «kaş ki» və ya «bəs əgər» gəldikdə bu məşğələyə qayıt:

İki siyahını yaz: Bir vərəq, iki sütun. Birincisi: İndi edə biləcəyin addımlar, məsələn, hazırlığın və bu gecəki yuxu vaxtını müəyyən etməyin. İkincisi: Zəmanət verə bilməyəcəyin nəticələr, məsələn, səndən müsahibə götürənin rəyi və ya başqa bir namizədin olması.
Hər bir «əgər»i öz sütununa yerləşdir: «Bəs əgər» və ya «kaş ki» ilə başlayan hər cümlədən soruş: Bunun yeri haradır? Əgər ikinci sütundadırsa, onunla mübahisəyə girmədən sadəcə qeydə al, sonra diqqətini birinci sütundakı mümkün bir addıma yönəlt.
Hissi deyil, cümləni dəyiş: «Bəs məni rədd etsələr necə?» əvəzinə de: «Əlimdə olanı hazırladım, qalanı isə mənim əlimdə deyil». Təşviş hiss etməyə haqqın var, amma hər dəfə onun üçün yeni bir ssenari açma.
Məhsuldar təşviş üçün tək bir vaxt ayır: Eyni ssenarini təkrar etmək üçün deyil, mümkün bir addımı hazırlamaq üçün cəmi on dəqiqə. Addımını və onun vaxtını yaz, sonra faylı bağla.

Büdrəsən: Eyni ssenariyə qayıtdıqda, yeni «əgər»i öz sütununa qoy və birinci sütunundan bircə hərəkət seç.

Daha qısa bir gecə

Müsahibə səhəri, üç saatlıq yuxudan sonra Linadan gecəni üstündə keçirdiyi sualı soruşdular: Niyə mühasibatlığı buraxmaq istəyirsiniz? «Rəqəmlərdən yoruldum», – dedi, sonra cümləni düzəltməyə çalışarkən dili dolaşdı. Bundan sonra qovluğunu açdı və altı dəfə yenidən çəkdiyi loqonu göstərdi, səsi sabitləşdi.

Axşam mətbəx masasının arxasında əyləşmişdi, həmin cavab isə başında fırlanırdı: Bəs onu səhv başa düşdülərsə? Bəs işindən bezdiyini və onların da işindən bezəcəyini zənn etdilərsə?

Bir vərəq götürdü və xətlə iki sütuna böldü: «Əlimdə olanlar» və «Əlimdə olmayanlar». Birincisinə yazdı: Müsahibə götürənlərə qısa təşəkkür məktubu və gecə yarısından əvvəl yatmaq. İkincisinə isə yazdı: Onların qərarı, sonra da öz sualı: «Bəs cavabımı səhv başa düşdülərsə?»; çünki cavab artıq verilmişdi və onun necə başa düşülməsi indi onun deyil, onların əlində idi. Üç sətirlik təşəkkür məktubu yazdı, göndərdi və birinci sütundan üstündən xətt çəkdi. Sonra telefonu mətbəx rəfinə qoyub yataq otağına telefonsuz keçdi.

Yataqda «bəs əgər» yeni bir sualla qayıtdı: «Bəs həmin cümləyə görə məni rədd etsələr?» Mətbəxə keçib cavab yazıb-yazmadıqlarına baxmaq istədi. Sonra zehnindəki sualı öz yerinə qaytardı: ikinci sütuna, onların qərarının yanına. Birinci sütunda isə ancaq yuxu qalmışdı. Pıçıldadı: «Əlimdə olanı göndərdim, qalanı isə mənim əlimdə deyil». Əri yuxulu halda soruşdu: «Nə dedin?» O: «İndi yatıram», – dedi və gecə yarısından əvvəl yuxuya getdi.

«Kaş ki»siz bir gecə

Sabah yox, bu gecə üçün bircə sual: Bu ay səni bir neçə dəfə oyaq saxlayan «əgər» hansı sütundadır?

Sonra işığı söndürməzdən əvvəl bu cümləni tamamla: «Sabah səhər əlimdə olan ilk şey…».

Müsahibədən sonrakı səhər Lina portfolionu siyirməyə qoydu və telefonunu masanın üstündə üzüaşağı çevirdi. İşə getməzdən əvvəl bir cavabın gəlib-gəlmədiyini görmək üçün onu üç dəfə çevirdi, sonra çantasına qoyub çıxdı.