Kral Lüdovikdən də firavan

Pəncərə yanında bir oturacaq

Mühasibatlıqda keçən illərdən sonra Lina dizayn işinə qəbul olunduğu gün tanıdığı hər kəsə zəng etdi, bircə nəfərdən başqa. Hər xarab olan şeydə ona zəng etdiyi üçün onun adı zəng tarixçəsinin ən başında idi, amma o, bu ada toxunmadı. Əri soruşdu: «Bəs atan?». O: «Tezliklə», – dedi. Və həmin gecə hər axşam heç kimin ondan istəmədiyi, sırf özünə aid bir dizayn üçün iyirmi dəqiqə vaxt ayıracağına özünə söz verdi.

Yeni işdə ilk səhəri zəngli saatı vaxtından iki saat əvvələ qurdu. Oturacağı pəncərənin yanında idi və saat ondan əvvəl işıq onun kağızının üstünə düşürdü. Evdəki masasında etdiyi kimi, qələmlərini uzunluğuna görə düzdü və gün saata baxmadan ötüb keçdi. Axşam isə dizayn faylını açdı və heç bir rəqəmi nəzərdən qaçırmayan o qadın fərqinə varmadan iyirmi dəqiqəni aşdı.

İki həftədən sonra oturacaq sadəcə bir oturacaq oldu. Gəlir, kompüteri açır və gözlərini pəncərəyə qaldırmır. Və adiləşən təkcə oturacaq deyildi: son həftələrdə on dəqiqəlik məsafədə yaşayan atasının yanında şənbə saatı qırx dəqiqə, sonra iyirmi beş, sonra isə onun yanına gedən yol qədər – cəmi on dəqiqə oldu. Onun aylar əvvəl «gələn şənbə» deyərək yarımçıq qoyduğu ilk işinin hekayəsi hələ də daha uzun bir şənbəni gözləyirdi. Evdə isə dizayn faylı on gecə bağlı qaldı. Əri soruşdu: «Onu açmayacaqsan?». O: «Dəyərli heç nə yoxdur», – dedi. Sonra universitetdən bəri gözlədiyi bir işdə ola-ola nə dediyinin fərqinə vardı.

Gözlədiyin şeyə çata bilərsən, sonra həftələr keçdikcə sevincin hara getdiyini soruşarsan. Əşya yox oldu, yoxsa diqqətinin dairəsindən çıxdı? Həqiqi yorğunluğu araşdırmağa dəyər, lakin təkcə çatışmazlıqlar siyahısı bircə vədi qorumaq üçün bu gün nədən istifadə edə biləcəyini sənə demir.

Biz sənin Fransa kralı XIV Lüdovikdən daha böyük səltənətə sahib olduğunu demək istəmirik. Nəzərdə tutduğumuz odur ki, sənə nəsib olduqda, günündə onun bütün sahib olduqlarına rəğmən malik olmadığı sağlamlıq, rahatlıq və təhlükəsizlik var.

XIV Lüdovikin həyat yoldaşı Mariya Tereziyadan altı övladı olmuşdu, onlardan yalnız ən böyüyü həddi-büluğa çatmışdı¹. O, 1685-ci ildə diş çəkilməsinin fəsadlarından əziyyət çəkmiş² və həyatı həkimlərinin müalicə edə bilmədiyi qanqrena ilə başa çatmışdı³. Pul onun dövrünün hələ kəşf etmədiyi şeyləri ona ala bilmədi.

Və onun hakimiyyətindən sonra, 1750–1780-ci illər arasında Fransada on beş yaşına qədər uşaq ölümü «Our World in Data»ya görə təxminən 45% təşkil edirdi⁴. Bu gün tibb və təhlükəsizlik xidmətlərinə çıxışı olan kəs bunlardan qafil ola bilər.

«Səmərəli optimist» krala göstərilən xidmətləri müasir bir insanın əldə etdikləri ilə müqayisə edir⁵. Bir saraya sahib olmadan, heç vaxt görüşmədiyin insanların əməyindən faydalanırsan. Artıq tanış olanı görmək çatışmazlıq mənzərəsinin bütün mənzərəni tutmasının qarşısını alır.

Səninlə birlikdə hərəkət edən xətt

Bu, hedonik uyğunlaşma adlanan anlayışın bir hissəsidir: bir vaxtlar diqqətimizi dolduran bir hadisənin təsiri azalır və sonradan gələnləri ölçdüyümüz adiləşmiş səviyyəyə daxil olur. Lakin Diner, Lukas və Skollonun icmalı xəbərdarlıq edir ki, insanlar uyğunlaşmalarında fərqlənirlər və ilkin baza xəttinin özü də dəyişə bilər⁶.

13-cü fəsil-da müqayisə sənin önünü kəsir, burada isə vərdiş. Və bu, başqa bir həyat gözləyərək sahibinin indi başlaya biləcəyi bir vədi təxirə sala bilər. Mövcud dəqiqələr və sakit məkan çatışmayanı kompensasiya etmir, lakin edə biləcəklərinin hesabına daxil olur.

Mənzərədən kənarda qalanlar

«Plank» missiyasının 2018-ci il nəticələrinə aid standart kosmoloji modeldə adi maddə maddə və enerji büdcəsinin təxminən 5%-ni təşkil edir; qalanı isə təsirlərindən çıxarış etdiyimiz qaranlıq maddə və qaranlıq enerjidir⁷. Sahib olduqlarımız da belədir: göz onların hamısını görmür, biz isə onların təsirindən nəticə çıxarırıq. Linanın pəncərə yanındakı oturacağı o, bunu sezməyi dayandıranda yox olmadı.

Həmin gecə, «Dəyərli heç nə yoxdur» dedikdən sonra Lina şam yeməyindən sonra gününün ən gözəl tərəfi haqqında bir sətir yazdığı dəftəri açdı. Oradakı son dörd sətir eyni şeyi deyirdi: «Adi bir gün». Altında yazdı: «Yeni işimə görə minnətdaram». Cümləni iki dəfə oxudu. Doğru idi, lakin onda heç bir hiss oyatmadı. Dəftəri ərinə tərəf çevirdi və dedi: «Yazdım, amma heç nə dəyişmədi». Sonra onu bağladı və dizayn faylını açmadı.

Olmaya biləcək şeyi görmək

Ku, Alqo, Vilson və Gilbert «zehni çıxılma»nı sınaqdan keçirdilər: müsbət bir hadisənin baş verdiyini xatırlamaqla kifayətlənmək əvəzinə, onun heç baş verməyə biləcəyini düşünmək. Onların təcrübələrində bu, müsbət hissləri yaxşılaşdırmağa kömək etdi⁸. Lina üçün sual az qala əldən verəcəyi kursdan başlaya, sonra isə əlində olan bir fürsətə qayıda bilər. Fəlakət təsəvvür etməyə ehtiyac yoxdur.

Bundan sonra isə konkret minnətdarlıq gəlir: «işim» kimi ümumi bir başlıq yazmaq deyil, xüsusi bir detalı adlandırmaq. Emmons və Makkallounun təcrübələrində dəyər verdikləri şeyləri yazan qruplarda bəzi rifah göstəriciləri yaxşılaşdı⁹.

Növbəti gecə «minnətdaram» yazmadı. Yazdı: «Əgər kursa yazılmasaydım…». Sonra bir hesabatı tamamlayan kimi davam etdi: kurs olmasaydı portfolio olmazdı, portfolio olmasaydı müsahibə olmazdı, müsahibə olmasaydı iş olmazdı. Mühasib olaraq qalacaqdı və köhnə cümlə onunla birlikdə telefondan telefona keçəcəkdi: «İşlər sakitləşəndə dizayn kursuna başlayacağam».

Sonra indi əlində olana qayıtdı və «işim» yazmadı. Tək bir detal yazdı: pəncərə yanındakı oturacaq və saat ondan əvvəl kağızının üstünə düşən işıq. Əri onun çiyni üzərindən sətri oxudu və dedi: «Oturacaq?». O: «Universitetdən bəri gözlədiyim bir oturacaq», – dedi. Sonra on gecə bağlı saxladığı dizayn faylını açdı, telefonun taymerini iyirmi dəqiqəyə qurdu və o zəng çalana qədər işlədi.

Bir həftə sonra işdə yubandı və faylı açmadan yuxuya getdi. Növbəti axşam «Büdrəsən» sətrinə qayıtdı və tək bir detal yazdı: şirkətin müştəriyə göndərdiyi ilk dizaynı. Sonra taymeri daha iyirmi dəqiqəyə qurdu. Səhər isə kompüteri açmazdan əvvəl gözlərini pəncərəyə qaldırdı.

Aləti belə xatırlaya bilərik: «Sahib olduqlarından gördüklərin − başqasına həsəd apardıqların». Bu, xoşbəxtlik üçün elmi bir düstur deyil, diqqət üçün bir xatırlatmadır. Sahib olduqlarını adlandır, sonra onunla bircə vədi qoru. Bu, saray gözləməkdən sənə daha yaxındır.

Cümə axşamı Kərim atasının evinin qarşısında avtobusdan düşdü. Qapının yanındakı işıq atasının hər gecə qoyduğu kimi yanırdı və arxasında avtobus uzaqlaşmamış o artıq astanaya çatmışdı.