«So tawii»… konngol gujjangol ma ɗoyngol — Woppude Hoore Maa

Innde e waktu ɗiɗi

E waktu ɗiɗi fajiri, hade waktuuji ɗuuɗi ƴeewndo golle natgol, Lina yaadi e honndu mum e innde ɓe anndi-ɗaa ngam wiɗtude gooto mo kaalan, o darii e innde gootiire o waawaa noddude. Ko innde baaba mum. So noddi-ɗaa mo e waktu ndee, o naamnoto ko waɗi, tee o ɗaɓɓoto haalande mo ƴeewndo mo anndaa haa fuɗɗoode.

O uddi limgal inde ɗe. Ɓadiinde damal paɗe mum ngoni, dow jiiba dosiye gollaaji janngirde ndee, e nder mum natal mo o natti laabi jeegom. O janngi ko faati e fedde ndee, o ƴeewti dereeji hoore mum, o ƴeewti jaabawooji mum e yeeso miruwaar.

O winndi naamnal fotndal e wiɗto: ko ngam ɗum yiɗ-ɗaa accude limoore? O janngi jaabawol, o ɓadini ɗum e konngol mum, caggal ɗuum o mashi ɗum. O fuɗɗi naamnude: so tawii mi tampii e konngol? So tawii gooto mo mari golle ɓurɗe moƴƴude ari?

Gorko mum yaadi e bannge goɗnge ɗaanirde: «Hol ko heddii e jemma?». O wi’i: «Mi ɗaanat jooni». O waylii honndu ndu e yeeso mum. E dibbunde o fuɗɗi ruttinde jaabawol ngol o mashi, konngol e konngol. O nani honndu ndu hojjii seeɗa e kabaaru, juuɗe mum yaadi haa e bangal honndu ndu hade o anndude ko o ɗaɓɓi.

E waktu tati hello kesel e naamnooji feeñi. O siftori naamnooji ɗiɗi ɗi ngonaano e limgal mum, o wiɗti jaabawooji maajum. Kono dosiye mo natal mum woni heen, o udditaano ɗum laabi gootiri e waktu ndeen. Kala ko o waawi timminde ina heblaama ɓadiinde damal, kala ko o wiɗta e honndu ndu ɗum timmataa.

Ɓanndu maa ina e ɗaanirde, hakkille maa e suudu ngu naatii-ɗaa tawo. A anndi jaabawooji, caggal ɗuum aɗa ruttina ɗi ngam wiɗtude jaabawol hoolnoowol jaŋngo. Laabi marde jemmaaji hokki-ɗaa haala nde waɗaaki? E hol feccere e haala ndaa jogii-ɗaa goonga e waktu ndee?

Nde ko anndaa-ɗaa ɓamti ma ngam kulol

Ko ɗum kulol ma tigi? Foti a hebaa jaabawol laaɓɗo, kono kulol ngol deeƴaa.

E ƴeewndo famɗo aranndeejo, Michel Dugas e sehilaaɓe makko yerondiri yimɓe 24 ɓe ngoodi ñawu kulol miijo yaajaaɗo e yimɓe 20 ɓe ngonaa ñawɓe¹. Waawaade muñude ko anndaa woni e ɓurɗe feeñude ko ceerni fedde ɗiɗi ɗin. Jaabawol ngol holli ma naamnal nafoowal: hol no ngaɗ-ɗaa e konngol «mi anndaa»?

Nde aɗa daara jaabawol ƴeewndo ɓanndu, walla jaabawol ɓataake, aɗa tampa e wonde a anndaa jaabawol ngol. Aɗa hebbina woɗɗa e sikke, caggal ɗuum sikke ɓuri bonde. Ko anndaa ngo e hoore mum ina jogii doole e kulol maa.

«So tawii» ina golla e laawol ɗiɗi

Teskaa konngol ngol ruttii e hoore Lina: so tawii. Ko so tawii ko waɗi nii? Konngol ngol tigi ina golla e laawol goɗngol, caggal nde huunde waɗi: so tawii mi waɗino nii.

Wiɗtoowo Neal Roese tuugi duuɓi capanɗe heewɗe e ƴeewndooji ko faati e miijo ngo so tawii². E saanga ɓoyngo en ñoftoto ɓuri e golle ɗe en mbaɗi, e saanga juuti kadi yaakaaje ɗe en njaɓɓaano ɗi feeñoto ɓuri: jaaɓi-haaɗtirde nde en naataano, e konngol ngol en haalaano, e jahal ngal en ɓoyyini.

«So tawii» ko heddii ina waɗa ñoftal. «So tawii» ko garoowo ina waɗa kulol. Ɗiɗi maɓɓe ina ɗon ɓamta ma e saanga ndee jogi-ɗaa jooni goonga.

Ko heddii e juuɗe

Abu Bakr woni e Nelaaɗo ﷺ e nder haɓɓo. Abu Bakr siftorii wonde o wi’i e Nelaaɗo ﷺ: «Si gooto e maɓɓe ndaari les koyɗe makko, o yi’ii en». Nelaaɗo ﷺ jaabii mo: «Hol miijo maa e dow ɓe ɗiɗo, ɓe Alla woni tataɓo maɓɓe, yaa Abu Bakr?» (Al-Bukhari 3653)³.

Konngol «so» ina woni e sifaa Abu Bakr ko faati e ko waawi waɗde. Neɗɗo waawi inndude ko kulɓinii mo, caggal ɗuum o ndaara ko wallitoo mo e saanga ndee. Kono wayliyude kala sikke wonde jokkondirgol ngol timmataa, ɗum ko en ƴeewata e kuutorgal ndu.

Naamnal Lina ko faati e ƴeewndo ina ceerti e nokku haɓɓo, kono naamnal gootal ina e ɗon: hol ko woni e kaaɗdi juuɗe mum jooni? O heblake jaabawooji mum, o waawi acca honndu ndu dow bannge, o ɗaanat. Kono miijo mo ƴeewata mo, e debbo goɗɗo mo foti ari caggal makko, ngonaa golle o waawi timminde e waktu tati fajiri.

Kaaɗdi juuɗe maa

Moƴƴinoowo hakkille Robert Leahy ina seerndira e deftere mum The Worry Cure⁴ hakkunde sifaaji kulol ɗiɗi. Kulol nafoojo, ngol ardata ma e heblaago walla yaɓɓere waawi-ɗaa waɗde. E kulol nafaaki, ngol fiɗɗata ma e dow sikke nannduɗe tawa udditaa ma damal golle.

Lina ɗaɓɓi heblaago, wonaa ruttugol heblaago nannduɗo laabi sappo caggal hakkunde jemma.

E ƴeewndo winndaaɗo e hitaande 2020, wiɗtooɓe ɗiɗo, Lucas LaFreniere e Michelle Newman, ɗaɓɓi yimɓe 29 ɓe ngoodi ñawu kulol miijo yaajaaɗo, nde ɓe e moƴƴineede, yo ɓe winnda ko kulɓina ɓe ñalawma fof, ñalawma sappo⁵. Ɓe tokkii ko waɗi e kulɓinaaɗe ɗen e balɗe capanɗe tati. Hedde 91% e yaakaaje winndaaɗe ngartaano e saanga tokkugol ngol. E ɓee wallitooɓe, kulol ngol tampi no feewi e yaakaade ko waɗata.

E jemma ndeen, caggal waktu tati, Lina winndi e ɓataake honndu: «Mi ɗaanat jooni». Caggal ɗuum o winndi les mum: «Mi hoolnat wonde mi naata e ƴeewndo tawa mi deeƴi». Diidol e juuɗe mum, e diidol o waawataa hoolnude, e limgal gootol. Ngam hoolnude ɗiɗmawol o ruttii e hello naamnooji, tee o ɗaanaaki so wonaa ɓadiinde fajiri.

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde kulol ina yaadoo dow ko ɗon waawataa. Sahaa kuutoragol: Minti sappo ko ɗum fellitaare ngam suudu aranndeejo, caggal ɗuum a uddan kaayitafee haa waktu yaɓɓere winndaande.

Ruttu e jahal ngal laabi kala nde «so tawii» kesel ari e maa:

Winndu limgal ɗiɗi: kaayitafee, cuuɗi ɗiɗi. Aranndeejo: yaɓɓe ɗe waawi-ɗaa waɗde jooni, hono heblaago maa e waktu ɗaanaade hannde jemma. ɗiɗmaajo: ko waawaa-ɗaa hoolnude, hono miijo mo ƴeewata ma, walla won mo wiɗtaama goɗɗo.
Fawu kala «so tawii» e suudu mayre: kala konngol fuɗɗiinde e «ko so tawii» walla «so tawii mi», naamno: to nokku mayre? So ko e suudu ɗiɗmaajo, teskaa ɗum tawa a naataa e deeƴre e maggol, caggal ɗuum waylu hakkille maa feewde yaɓɓere heɓaaɗo e suudu aranndeejo.
Wayli konngol, wonaa nanugol: woto wi’a «ko so tawii ɓe salii kam?»; wi’u: «Mi heblaniima ko woni e juuɗe am. Ko heddii koo alaa e juuɗe am». Aɗa waawi nanude kulol, kono woto udditan mo daartol kesol kala laabi.
Sooɗ sahaa gootal ngam kulol nafoojo: minti sappo tan, ngam heblude yaɓɓere heɓaaɗo, wonaa ngam ruttinde daartol gootol. Winndu yaɓɓere maa e saanga mayre, caggal ɗuum uddu kaayitafee.

So a yanii: nde a ruttii e daartol gootol, fawu «so tawii» kesel e suudu mayre, caggal ɗuum suɓo gollal gootal e suudu maa aranndeejo.

Jemma ɓurngel famɗude

E subaka ƴeewndo, caggal waktuuji tati ɗaanaade, ɓe naamni Lina naamnal mo o yiilii ngam: ko ngam ɗum yiɗ-ɗaa accude limoore? O wi’i: «Mi tampii e limgal», caggal ɗuum o tampii e daande makko nde omo moƴƴinoo konngol ndee. Caggal ɗuum o udditi dosiye makko, o holli maande ngee o natti laabi jeegom, daande makko tiidi.

E nyalaande o jooɗii e taabal defirde, jaabawol ngol ina yaadoo e hoore mum: ko so tawii ɓe faamii ɗum bonnde? Ko so tawii ɓe sikki o wonii yaaji golle makko, o yaajanat golle maɓɓe kadi?

O ƴetti kaayitafee, o seerti ɗum e diidol cuuɗi ɗiɗi: «Ko woni e juuɗe am» e «Ko wonaa e juuɗe am». E aranndeejo o winndi: ɓataake jaaraama famɗo ngam ɓe ƴeewi mo, e ɗaanaade hade hakkunde jemma. E ɗiɗmaajo o winndi: ñaawoore maɓɓe, caggal ɗuum naamnal makko: «Ko so tawii ɓe faamii jaabawol am bonnde?»; ngam jaabawol ngol wi’aama, tee faamugol ngol jooni e juuɗe maɓɓe, wonaa e juuɗe makko. O winndi ɓataake jaaraama e diidol tati, o neldi ɗum, o mashi ɗum e suudu aranndeejo. Caggal ɗuum o waɗi honndu ndu dow ŋoral defirde, o naati suudu ɗaanirde tawa ndu alaa.

E ɗaanirde «so tawii» ruttii e naamnal kesal: «Ko so tawii ɓe salii kam ngam konngol ndee?». O yiɗi ummude feewde defirde ngam ndaarde mbele ɓe jaabii. Caggal ɗuum o ruttini naamnal ngal e nokku mayre: ɗiɗmaajo, e ñaawoore maɓɓe. E aranndeejo heddi ko ɗaanaade tan. O haali e deeƴre: «Mi neldiima ko woni e juuɗe am. Ko heddii koo alaa e juuɗe am». Gorko mum naamni mo tawa omo ɗaanoo: «Ko wi’-ɗaa?». O wi’i: «Mi ɗaanat jooni», o ɗaanii hade hakkunde jemma.

Jemma alaa «so tawii»

Naamnal gootal hannde jemma, wonaa jaŋngo: e hol suudu e ɗiɗi ɗin «so tawii» nde yiilini ma laabi ɗuuɗɗi e lewru oo ina wonii?

Caggal ɗuum timmin konngol ndee hade a uddude fitila: «Huunde aranndeere e juuɗe am jaŋngo subaka ko…».

E subaka ñalnde caggal ƴeewndo, Lina waɗi dosiye gollaaji e drower, o waylii honndu mum e yeeso mum dow taabal. Hade o yaltude e golle mum o waylii ndu laabi tati ngam ndaarde mbele jaabawol ari, caggal ɗuum o ɓami ndu e jiiba mum o yahii.