Ɓuri laamɗo Louis moƴƴude

Jooɗorde ɓadiinde falannde

Ñalnde Lina jaɓaa e golle natgol, caggal duuɓi e limoore, o noddi kala mo o anndi so wonaa gooto. Innde makko ko dow limgal noddooji mum, ngam omo noddoo mo nde huunde bonnii, kono o nyoƴƴaano ɗum. Gorko mum naamni mo: «E baaba maa?». O wi’i: «Ɓadaani». E jemma ndeen o hoolni hoore mum minti 20 kala jemma ngam natgol ngol ngam makko tan, ngol goɗɗo ɗaɓɓataa.

E subaka makko aranndeejo e golle kesal o waɗi koolol hade saanga ngol waktuuji ɗiɗi. Jooɗorde mum ɓadiinde falannde, tee annoore ndii dow kaayitafee mum hade waktu sappo. O tiimi fensel mum ko no juutiri, no o tiimata ɗi dow taabal galle, nyalaande ndee ɓennii tawa o ndaaraaki waktu. E nyalaande o udditi dosiye natgol mum, o ɓeydi dow minti 20 tawa o teskaaki, kanko tawa hay limgal gootol fewataa mo.

Caggal yonteree ɗiɗi jooɗorde ndee wonti jooɗorde tan. O yottoo, o udditoo kompiitar, o ɓamtaa gite mum feewde falannde. Wonaa jooɗorde tan wonti huunde sarati: e yonteree cakkitiiɗe, waktu Aset to baaba mum, mo hoɗi e woɗɗude minti sappo, wonti minti 40, caggal ɗuum 25, caggal ɗuum 10 (ko laawol feewde makko tan heddii). Daartol golle makko aranndeere, mo o ittii lewruuji ɗii e nde o wi’i «Aset garoowo», heddii ina daara Aset juutndo. E galle dosiye natgol mum heddii uddiinde jemmaaji sappo. Gorko mum naamni mo: «A udditataa ɗum?». O wi’i: «Hay huunde heƴaani». Caggal ɗuum o nani ko o wi’i, tawa omo e golle mo o daari gila jaaɓi-haaɗtirde.

Foti a yotta e ko a daari, caggal ɗuum caggal yonteree a naama to weltaare yahi. Mbele huunde ndee ɓoyyi, walla ɗum yaltii e kaaɗdi hakkille maa? Tampere goonga ina haani ƴeewteede, kono limgal ŋakkere tan wi’aa ma ko waawi-ɗaa kuutorde hannde ngam hoolnude woowlaare gootere.

En kaalataa wonde laamu maa ɓuri laamu Louis XIV, laamɗo Faransi. En kaalata wonde e ñalawma maa, nde ɗum yottii ma, ina woodi cellal e deeƴre e kisal ɗi kanko jogaano, hay so tawii o jogii ko fof laamu hebi.

Louis XIV ɓiyi e debbo makko Marie-Thérèse ɓiɓɓe jeegom, tawa gooto tan e maɓɓe, aranndeejo, mawni¹. O hebi caɗeele caggal nde ñiiɗe makko ittaa e hitaande 1685², tee nguurndam makko timmi e gangareen, ñawu ngu moƴƴinooɓe makko mbaawaano moƴƴinde³. Kaalis soodaani mo ko jaman makko anndaano.

E Faransi hakkunde 1750 e 1780, caggal laamu makko, maayde ɓiɓɓe hade duuɓi 15 yottii hedde 45%, hono no Our World in Data wi’i⁴. Mo heɓi moƴƴinal e kisal hannde foti yejjita ɗum.

«The Rational Optimist» ina yerondira keɓal laamɗo oo e ko yottoo neɗɗo jaman jooni⁵. A heɓoto nafa golle yimɓe ɓe a ƴeewaano abada tawa a jogaa wuro laamu. Yi’ude ko wontii doosgal ina haɗa natal ŋakkere naata natal ngal fof.

Diidol ngol yaha e maa

Ɗuum feccere ko wi’ata «waylaago e weltaare»: tampere huunde waɗɗo ɗon hebbina hakkille meeɗen ina yaasa, tee ina naata e ndikka laaɓnde ndee en tiimata heen ko ari caggal mayre. Kono ƴeewtugol Diener e Lucas e Scollon holli wonde yimɓe ceerti e waylaago maɓɓe, tee ndikka fuɗɗoode ndee ina waawi wayleede⁶.

E feccere 13 yerondiral ina uddi ma, ɗoo kadi doosgal ina uddi ma. Ɗum ina waawi ɓoyyinde woowlaare mo joom makko waawi fuɗɗude, tawa omo daara nguurndam goɗɗam. Minti ɗe a jogii e nokku deeƴnde ngonaa mbaylanaago ko ŋakkii, kono ɗum ina naata e limgal ko waawi-ɗaa waɗde.

Ko ɗon ɓoyya e natal

E misaalu duuniyaaru nanndungu mo Planck holli e hitaande 2018, huunde sarati ina wonti hedde 5% e ko woni e huunde e doole; kala heddi ina ko huunde dibbunde e doole dibbunde ɗe en yi’ata ko ɗe ngaɗi tan⁷. Ko en njogii ina wayi nii kadi: gite ndaartaa ɗum fof, en yi’ata ɗum ko ɗum ngaɗi tan. Jooɗorde Lina ɓadiinde falannde ɓoyaaki nde o acci teskude ɗum.

E jemma ndeen, caggal nde o wi’i «hay huunde heƴaani», Lina udditi deftere o winndata heen caggal hiraande diidol gootol ko ɓuri moƴƴude e ñalawma mum. Diidolji nayo cakkitiiɗi ina ngoni wi’a huunde gootiire: «Ñalawma sarati». O winndi les majji: «Mi jaaraamii ngam golle am kesal». O janngi konngol ndee laabi ɗiɗi. Ɗum goonga, kono ɗum tinndinaani hay huunde e mum. O ruttini deftere ndee feewde gorko mum, o wi’i: «Mi winndii ɗum, tee hay huunde wayliraano». Caggal ɗuum o uddi ɗum, o udditaaki dosiye natgol.

Yi’de ko heɓataano tawa heɓaaki

Koo, e Algoe, e Wilson, e Gilbert ƴeewii «ittugol miijo»: miijaade wonde huunde moƴƴunde waawnoo wonde tawa wonaaki, wonaa tan siftorde wonde waɗi. E ƴeewndooji maɓɓe, ɗum wallii ɓeydude nanugoji moƴƴe⁸. E Lina, naamnal ngal waawi fuɗɗude e janngirde nde o ɓadii luurude, caggal ɗuum ruttude e fartaŋŋe ndee jooni e juuɗe mum. Haanaani a miija halkaare.

Jaaraamaare ceertunde tokka caggal ɗuum: innude feccere famɗere, wonaa winndude tiitoonde yaajoonde wayi «golle am». E ƴeewndooji Emmons e McCullough, ɓeydi nanugoji welo e fedde ɓe winndi ko ɓe teddini⁹.

E jemma garoowo o winndaano «jaaraamii». O winndi: «So tawii mi winndaano e janngirde ndee…». Caggal ɗuum o timminii no o timminta limgal: alaa janngirde, alaa dosiye gollaaji; alaa dosiye gollaaji, alaa ƴeewndo; alaa ƴeewndo, alaa golle. O waawnoo heddude limoowo, tawa konngol ɓooyngol ina yahoo e mum ka honndu e honndu: «So geɗe ɗee deeƴii, mi fuɗɗotoo janngirde natgol».

Caggal ɗuum o ruttii e ko o jogii jooni, o winndaano «golle am». O winndi feccere gootere: jooɗorde ɓadiinde falannde, e annoore ndii dow kaayitafee mum hade waktu sappo. Gorko mum janngi diidol ngol dow kooŋe makko, o wi’i: «Jooɗorde?». O wi’i: «Jooɗorde mo mi daarunoo gila jaaɓi-haaɗtirde». Caggal ɗuum o udditi dosiye natgol mo o uddunoo jemmaaji sappo, o hebbini ndikka honndu mum e minti 20, o golli haa ndu noddi.

Caggal yontere o ɓoyyi e golle, o ɗaanii hade udditude dosiye. E jemma garoowo o ruttii e diidol «So a yanii», o winndi feccere gootere: natgol aranndewol mum mo fedde ndee neldi e soodoowo. Caggal ɗuum o hebbini ndikka minti 20 kadi. E subaka o ruttini gite mum feewde falannde hade o udditude kompiitar.

Foti a siftorii kuutorgal ndu no: «ko yi’-ɗaa e ko a jogii − ko añ-ɗaa goɗɗo ngam ɗum». Ko siftinoore ngam hakkille, wonaa limgal ganndal ngam weltaare. Inndu ko a jogii, caggal ɗuum hoolnu heen woowlaare gootere. Ɗum ɓuri ɓadaade e maa ɓuri daarude laamu.

E jemma Alhamisa, Karim jippii e bas to galle baaba makko. Annoore e damal ina wulaa no baaba makko accata kala jemma, tee o yottii e jooɗal damal hade bas ngu yaadude e ɓaawo makko.