Ɓeyditte

Nde saanga ruttoto

Deftere ndee janngataa laabi gootiri. A ruttan heen e saanga ceertunde: caggal woowlaare mo fewi-ɗaa, walla konngol mo ɓadi-ɗaa wi’ude, walla jemma juutnde mo ɗaanaaki-ɗaa heen.

Hellaaji ɗii ko ngam saanga ndeen. Wiɗtu saanga mo nanndi e maa, ƴetto kuutorgal mayre e yaɓɓere gootere ngam fuɗɗude. So a ɗaɓɓi leerugol, ruttu e feccere innaande.

Yeɓre Aranndeere: Aadiiji e dow ndiyam

- Nde a hoolnata aadiiji yimɓe, tee a fewata aadiiji hoore maa. Kuutorgal: «Kawtal e hoore maa» — Feccere Aranndeere. Yaɓɓere: Winndu ngam woowlaare gootere nyalaande, e waktu, e nokku, caggal ɗuum nelu saanga ndun e sehil mo naamnan-ɗaa ɗum.

- Nde a fuɗɗata e dillaare, caggal ɗuum tiiɗnaare maa ina fooɗa caggal balɗe. Kuutorgal: «Kaɓɓorgal tiiɗngal» — Feccere Ɗiɗmere. Yaɓɓere: Hawtu doosgal famɗo no feewi e saanga ɗu ruttotoo e nyalaande maa: «Caggal kahwa subaka, mi janngan hello ɗiɗi».

- Nde a nanata hoore maa wi’a: «Wootere tan». Kuutorgal: «Diidol shook» — Feccere Tatɓere. Yaɓɓere: Winndu sariya gootere fuɗɗiinde e «Miin mi waɗataa», tawa «foti» walla «e saanga» alaa.

- Nde a anndaa to balɗe maa njahata. Kuutorgal: «Binnditagol yontere» — Feccere Nayaɓere. Yaɓɓere: Winndu limgal gootal hannde jemma: hol limgal minti ɗi hoodi-ɗaa hannde e ɓe a yiɗi?

Yeɓre Ɗiɗmere: So en ngonndini ko’e meeɗen e maslaha

- Nde a duñoroo ko a anndi wonde ina tiiɗi, wonaa ngam muuyo, kono ngam dogde nanugol mettinɗo¹. Kuutorgal: «Sehilgal goongawal e jaŋngo» — Feccere Jowiɓere. Yaɓɓere: Famɗin gollal haa ko waawata timmineede e minti ɗiɗi, caggal ɗuum fuɗɗu jooni.

- Nde kala ŋakkere ina heɓa duuyi gaɗɗo. Kuutorgal: «Naamnaade awooka o» — Feccere Jeegoɓere. Yaɓɓere: Ƴetto duuyi cakkitiiɗi ɗi wi’i-ɗaa, tee naamno: so sehil am wi’i ɗi, mbele mi goonɗinan mo?

- Nde a wi’a e hoore maa: «Mi waɗii moƴƴere to, ina ɓuri mi ŋakka ɗoo». Kuutorgal: «Etirgal gootal ngam golle e galle» — Feccere Jeeɗiɗmere. Yaɓɓere: Winndu moƴƴere maa e golle e ŋakkere maa e galle e ndee yontere e limgal gootal, caggal ɗuum tiim e joom woowlaare ɓoyyaande saanga e nder yontere.

- Nde a anndaa mbele aɗa salii goongɗinal ndin tigi, walla laawol ndun ndin ɓamtaa-ɗaa e maggal. Kuutorgal: «Siynoore ɗiɗmere» — Feccere Jeetatiɓere. Yaɓɓere: Suɓo goongɗinal gootal, tee naamno: so mi suɓaama hannde gila e sifir, mbele mi suɓatanino ɗum?

Yeɓre Tatɓere: Ko en kaalantaa hay gooto

- Nde daande maa tiiɗnde ñaawata ma kala jemma. Kuutorgal: «Daande sehil» — Feccere Jeenayɓere. Yaɓɓere: Ruttin sifaade ñaawoore cakkitiire mo ñaawi-ɗaa hoore maa no a wi’ata ɗum e sehil mo yiɗ-ɗaa.

- Nde konngol naawnoojol ina e hunnduko maa, walla aɗa ceɗa e kala gooto, caggal ɗuum aɗa fiyoo e yeeso ɓe ɓadi ma. Kuutorgal: «Deeƴre famɗunde, e damal peewngal» — Feccere Sappoɓere. Yaɓɓere: Jooɗu, tee hokku hoore maa minti sappo hade kala konngol walla ɓataake.

- Nde miijo ɗon rewa e hoore maa tawa ina kulɓina ma e hoore maa. Kuutorgal: «Koɗo ceeɓoowo» — Feccere Sappo e go’oɓere. Yaɓɓere: Inndu ɗum «koɗo ceeɓoowo», tee jokku e ko ɗon waɗa. So miijo ngo wontii ina addana ma tampere feeñoore, walla ina haɗa nguurndam maa, walla ina ñaama sahaa maa ko heewi, ɗaɓɓu ƴeewtugol annduɗo.

- Nde «so tawii» gujja ɗaanaade maa. Kuutorgal: «Kaaɗdi juuɗe maa» — Feccere Sappo e ɗiɗmere. Yaɓɓere: Seerndin kulol maa e ko woni e juuɗe maa e ko wonaa e juuɗe maa, tee wi’u hade ɗaanaade: «Mi heblaniima ko woni e juuɗe am. Ko heddii koo alaa e juuɗe am».

Yeɓre Nayaɓere: Yeesooji ɗi en ɓornotoo

- Nde a yaltata e seŋgel tawa a ɓuri ŋakkude ko a naatnoo. Kuutorgal: «Falannde nde janngirtaa heen, e nguurndam ɗam nguurataa» — Feccere Sappo e tatɓere. Yaɓɓere: Naamno e yeeso natal aranndeere mo nanugol famɗude ari e maa: mbele mi yiɗi ɗum goonga, walla mi yiɗi woto mi feeñu famɗude joom ɗum?

- Nde a daara yiɗugol caggal kala tindaare. Kuutorgal: «Falannde nde janngirtaa heen, e nguurndam ɗam nguurataa» — Feccere Sappo e tatɓere. Yaɓɓere: Uddu kabaaruji «ɗum ina weli» e app gootiire.

- Nde tampere ina ari ma nde gooto tiimi ma. Kuutorgal: «Guddugol ɓurngol loowde» — Feccere Sappo e tatɓere. Yaɓɓere: So omo jogii goonga, wi’u: «Eey, aɗa jogii goonga e ndee toɓɓere», tawa alaa daliilu waylitiingu.

- Nde ko yaakaa-ɗaa wontii ko sarati. Kuutorgal: «Yi’de ko heɓataano tawa heɓaaki» — Feccere Sappo e nayaɓere. Yaɓɓere: Miijo wonde ɗum waawnoo naatude tawa naataaki, caggal ɗuum inndu heen feccere gootere teddini-ɗaa.

- Nde a tiimata gollal ina naawna goɗɗo e wi’ude anniya maa ko moƴƴere. Kuutorgal: «Naamnal waylitiingal» — Feccere Sappo e jowiɓere. Yaɓɓere: Naamno: so goɗɗo waɗi ɗum ngam sabu duniyaaru, mbele mi jaɓat? So a jaɓaa, moƴƴin gollal ngal jooni.

- Nde a kulata naamnude mo haala e innde diine. Kuutorgal: «Sendindin ɓataake o e ɓamɗo ɗum» — Feccere Sappo e jeegoɓere. Yaɓɓere: Winndu naamnal gootal ko faati e miijo nani-ɗaa, tee tiim saanga a neldata e nder yontere.

Yeɓre Jowiɓere: Gila e kesum

- Nde Suumaye timmi, tee ɗum ƴetti ko mah-ɗaa. Kuutorgal: «Maandeeji maa e saangaaji» — Feccere Sappo e jeeɗiɗmere. Yaɓɓere: Suɓo maande ɓadiinde e kalaandaa maa, tee heblu sara mayre saanga tiiɗɗo, walla nokku heblaaɗo, walla rewoowo naamnoowo.

- Nde a woni e nokku, tee hakkille maa e seŋgel. Kuutorgal: «Suudu wonndu» — Feccere Sappo e jeetatiɓere. Yaɓɓere: Waɗ honndu maa e suudu goɗngo hedde waktu kala nyalaande, tee accu koolol udditii ngam limgal gootal so ɗum haani.

- Nde a ñoftii caggal lewruuji reenugol. Kuutorgal: «Kalaamuuji tati caggal ferre» — Feccere Sappo e jeenayɓere. Yaɓɓere: Sifo ko waɗi e mawnugol mayre goonga, wonaa e mawnugol nanugol maa, caggal ɗuum ruttu hannde e yaɓɓere famɗere.

Pewjigal maa e nder yontere ɗiɗi

Suɓo woowlaare gootere. Kala nyalaande ƴeewto heblaago mayre e kuutorgal gootal e deftere; woto ɓeyd woowlaare kesere e limgal maa. Ndee ko ƴeewndo ƴeewtugol, wonaa sahaa mo en hoolnan ma caggal mayre wonde doosgal timmii. Misaalu men ko woowlaare Lina: minti 20 natgol kala jemma, e seedee mo suɓi naamnata mo ko waɗi. Waɗ woowlaare maa aan e nokku mayre, tee reenu saanga gollal mayre e laawol ndun fof.

1. Nyalaande aranndeere: Winndu woowlaare e waktu golle mayre, caggal ɗuum nelu saanga ndun e seedee mo inn-ɗaa. «Kawtal e hoore maa», feccere 1.
2. Nyalaande ɗiɗmere: Heblu nokku e ko ɗaɓɓ-ɗaa, tee hawtu fuɗɗoode e maande ngartata e nyalaande maa. «Kaɓɓorgal tiiɗngal», feccere 2.
3. Nyalaande tatɓere: Inndu reenugol ko ruttotoo, tee winndu mo sariya laaɓɗo fuɗɗiinde e «Miin mi waɗataa». «Diidol shook», feccere 3.
4. Nyalaande nayaɓere: Winndu ko timmini-ɗaa goonga, e minti walla e hellaaji; woto waɗ anniya maa nokku limgal. «Binnditagol yontere», feccere 4.
5. Nyalaande jowiɓere: Famɗin yaɓɓere aranndeere haa minti ɗiɗi, tee fuɗɗu ɗum e saanga mayre. «Sehilgal goongawal e jaŋngo», feccere 5.
6. Nyalaande jeegoɓere: Winndu duuyi cakkitiiɗi, tee naamno: so sehil am wi’i ɗi, mbele mi goonɗinan mo? «Naamnaade awooka o», feccere 6.
7. Nyalaande jeeɗiɗmere: Waɗ woowlaare hannde tawa a waɗaa moƴƴere yeesoore ko cukkaa heen. «Etirgal gootal ngam golle e galle», feccere 7.
8. Nyalaande jeetatiɓere: Winndu ko ngam ɗum suɓi-ɗaa woowlaare ndee hoore maa, e ko yiɗ-ɗaa heddo heen. «Siynoore ɗiɗmere», feccere 8.
9. Nyalaande jeenayɓere: Ruttin winndugol konngol gootol ñaawoojol no a wi’ata ɗum e sehil, caggal ɗuum inndu yaɓɓere heɓaaɗe. «Daande sehil», feccere 9.
10. Nyalaande sappoɓere: Seerndin ko woni e juuɗe maa e ko wonaa e juuɗe maa, tee timmin yaɓɓere gootere e suudu aranndeejo. «Kaaɗdi juuɗe maa», feccere 12.
11. Nyalaande sappo e go’oɓere: Woɗɗin ñalawma gootere ko yerondiral addata ma waylude yaakaare maa tawa a suɓaaki ɗum. «Falannde nde janngirtaa heen, e nguurndam ɗam nguurataa», feccere 13.
12. Nyalaande sappo e ɗiɗmere: Miijo wonde huunde mo woowlaare maa ina hoddi alaa, caggal ɗuum inndu feccere ceertunde mo yaafi-ɗaa. «Yi’de ko heɓataano tawa heɓaaki», feccere 14.
13. Nyalaande sappo e tatɓere: Woɗɗin honndu maa e nder falannde woowlaare, tawa a ƴeewtaa ko haani sahaa. «Suudu wonndu», feccere 18.
14. Nyalaande sappo e nayaɓere: Sifo ko waɗi, tee waylu sarɗi gootiire, caggal ɗuum tiim saanga garoowo. «Kalaamuuji tati caggal ferre», feccere 19.

E kaayitafee Lina diidol ina fuɗɗa e saanga, e nokku, e innde seedee. Caggal ɗuum o ɓeyda dosiye natgol mo o udditan, e waktu o golli heen goonga, e duuyi o wi’i. So nyalaande fewi ma, haanaani a ruttina balɗe sappo e nayo gila fuɗɗoode; a ruttoto e sarɗi mo ɓoyyi e saanga natgol garoowo. Woowlaare ina woni ndee tigi, kono kaayitafee ndee ina holla ma to ɗum ɓatti.

E Timmoode, e «Jaŋngo, kaɓɓorgal aranndal», a winndi saanga fuɗɗoode. A waawi ɓamde saanga ndun e pewjigal ndee. So a tawi wonde mawnugol woowlaare ngaa ɓesdaa nyalaande maa, ƴeewtu mawnugol mayre hade a winndude woowlaare ɗiɗmere.

Nde a yiɗi accude doosgal

A waawi ruttude e kuutorɗe ɗin nde a yiɗi waylude jokkondiral maa e welnde, walla sukkar, walla accude simme. Fuɗɗu e sariya mo suɓ-ɗaa aan tee a faami kaaɗdi mayre; ndee laawol ngam heblude gollal e ƴeewtude ɗum, wonaa ndikka ñaamdu walla moƴƴinal.

1. Winndu «Miin mi waɗataa» e laaɓal: Inndu fartaŋŋe mo a yiɗi haɗude, wonaa konngol «mi famɗinat» udditiingol. Foti wonde sariya ngam welnde: «Miin mi ñaamataa welnde caggal naange hirta», walla ngam simme: «Miin mi yarataa simme, hay e nder jemmaaji cewgol». Ruttu e «Diidol shook», feccere 3.
2. Waylu nokku e maande: Inndu nokku ɗo gollal ngal fuɗɗata e maa, tee heblu ko waɗ-ɗaa wonaa naatude e hiɗɗa doosgal tawa suɓagol alaa. Ruttu e «Kaɓɓorgal tiiɗngal», feccere 2.
3. Anndin seedee: Hokku mo sariya e saanga naamnaade; ɗaɓɓu mo naamna ko waɗi, wonaa o ñaawa ma. Ruttu e «Kawtal e hoore maa», feccere 1.
4. Heblu konngol gartol: «Ferre waɗi e nokku ndun; mi waylata sarɗi ndin, tee mi ruttoto e saanga garoowo». Ruttu e «Kalaamuuji tati caggal ferre», feccere 19.

Janngu ɗum e sehil

E feccere «Jeertinoowo Jowiɓo», feccere 1, en njiyi wonde woowlaare mo goɗɗo yi’i wuurata ɓuri. Janngugol kadi nii.

Suɓo sehil, walla miñiraajo, walla fedde famɗo mo ɓeydataa joy. Janngee feccere gootere kala yontere, ɓuri ɗuum alaa. Haanaani on nanndu: deftere ndee ko ngam kala mo yiɗi faamude woowlaare makko e doosɗe makko, hay so tawii o fuɗɗii, walla o ñoftii, walla o heddii ina naamna; on waawi janngude ɗum e wondude hay so tawii ko on tawi ceerti.

E timmoode yontere, jooɗee hedde waktu gootal, walla udditee noddol. Kala gooto ina jogii naamnooji tati:

1. Hol diidol e feccere ndee nanii-ɗaa ko winndaa ngam maa?
2. Hol yaɓɓere ƴeewti-ɗaa e nder yontere ndee, e hol ko waɗi goonga?
3. Hol ko ƴeewtan-ɗaa e yontere garoonde, e nde hol goonga?

Caggal ɗuum kala gooto winndi woowlaare makko, tee woɗɗa naamnata mo ko faati e ɗum e jahal garoowo.

Alaa mo yamiraa haalude ko o yiɗaa. Ko haalaa e jooɗal heddii toon. Kala gooto e mon ko seedee e goɗɗo, wonaa ñaawoowo e makko.