Kalmar da Ba Za Ka Iya Mayarwa Ba — Barin Kanka

Littafin da ke bakin ƙofa

Karim ya koma gidan iyayensa a hutun zangon karatu. A abincin ran Juma'a, duk iyali suna kewaye da tebur, baffansa ya tambaye shi game da ɗakin da yake zama. Sai ya juya ga waɗanda suke zaune kafin ya ji amsar: “Kun tuna daren jarabawar lissafi ta ƙarshe a sakandare?” Ya ba da labarin yadda mahaifiyar Karim ta farka a ƙarfe uku na dare. Ta ga haske daga ƙarƙashin ƙofar ɗanta, sai ta ɗauka yana karatu. Ta buɗe ƙofar, ta same shi a gadonsa. Wayar da ya bari tana caji a kicin tana hannunsa. Ya saka belun kunne, yana raɗa wa ƙungiyarsa: “Zagaye ɗaya kawai”. Littafin lissafi yana ƙasa a rufe.

Kowa ya yi dariya. Karim ma ya yi tare da su. Sai baffansa ya ƙara: “Wannan ne kuma ya so ya zauna shi kaɗai! Wa zai kashe masa fuskar wayar a can?” Dariyar ta ƙaru. Murmushi ya tsaya a fuskar Karim. Gefen burodin ya karye a tsakanin yatsunsa. Ya kusa cewa: “Ni ba yaron nan ba ne kuma”. Sai ya tuna dararen ɗakin zamansa da ya kwana yana wasa har haske ya shigo ta taga. Maganar ta makale a bayan haƙoransa.

Da yamma ƙanwarsa ta kawo littafinta ɗakinsa. Ta daidaita shafin da gefen tafin hannunta, ta sake shimfiɗa kusurwar da ta lanƙwashe. Ta tsaya bakin ƙofa ta ce: “Zaɓi shafi”. Bai kalli littafin ba. Ya kalli fuskar wayarsa da ba ta haskakawa. Idanunsa suka bayyana a cikinta.

Ta fara jujjuya shafukan da ƙara. Kafaɗarsa ta ɗaga, muƙamuƙinsa ya ƙara matsewa. Dariyar abincin rana tana kunnuwansa har yanzu. Ƙanwarsa ta ja ƙaramar kujera kusa da shi. Ya gane ƙarar goguwarta da tayal, wadda yake so kafin ya yi tafiya. A wannan karon ya miƙa hannu ga bayan kujerar don dakatar da ita. Ta ɗora yatsanta a layin farko, ta fara karantawa.

Karim ya ja kujerar da ƙarfi, ya yi wa ƙanwarsa tsawa: “Ki bar ni ni kaɗai!” Ta daina karatu. Ta rufe littafin da hannu biyu, ta tafi tana goge kumatunta da hannun rigarta.

Ya fita zuwa kicin, ya sha ruwa a tsaye. Ya sauya wuri, amma jimlar ta riga shi fita. Ya fara ba ta hujja: tun da ta shigo ba ta daina ba. Babu wanda ya fahimci cewa ya gaji. Ya buɗe famfo ba tare da buƙata ba, sai ya rufe shi kafin kofin ya cika. Ya ji muryar ƙanwarsa tana karatu a hankali daga ɗakin kusa. Ba shi take karanta wa ba. Bai sami kalmar da zai shiga wurinta da ita ba.

Sau nawa ka haɗiye magana a gaban wani, sai ta fito a kan wani daban? Za ka iya jin gargaɗin a kafaɗarka da muƙamuƙinka kafin ka ji jimlar. Fushi yana nan. Amma ina za ka kai maganarsa? Wa zai biya kuɗinta?

Fushi ba abokin gaba ba ne

Fushi ji ne na halitta, kuma wani lokaci yana da amfani. Mai natsuwa ba shi ne wanda ba ya fushi ko da yaushe ba.

Mai bincike ɗan Amurka Ryan Martin ya shafe rayuwar aikinsa yana nazarin fushi shi kaɗai, ba a matsayin wani abu a jerin ji daban-daban ba. A littafinsa Why We Get Mad¹, ya bayyana cewa fushi yakan zama ɗan saƙo. Yana gaya maka cewa wani ya ƙetare iyaka, ko an yi rashin adalci, ko ba a mutunta wata buƙata ba.

Tsakanin fushi da magana akwai damar da ƙila ba ta wuce minti guda ba. Ƙarfi ba shi ne rashin fushi ba, amma mallakar wannan mintin. Za ta iya kuɓuce maka ta hanyar ihu, ko haɗiye magana kamar an gama da batun.

Idan tartsatsin ya tafi wani wuri

A ilimin halayyar ɗan Adam, ana kiran kai fushi ga wanda ba shi ne dalilinsa ba ƙaura da fushi. Za ka iya yin shiru a gaban wanda ba ya maka sauƙi ka mayar masa da martani. Sai maganar ta fito a wurin wanda ya fi kusa, wanda za ka iya ɗaga masa murya. Natsuwar abincin rana ba ta nufin fushin ya ƙare. Yana buƙatar ƙofar da za ta kai ga dalilinsa.

Sanin abin da ke cikinka daidai

Da an tambayi Karim abin da yake ji, da ya ce: fushi. Amsa daidai ce, amma ba ta cika ba.

Masaniyar ilimin halayyar ɗan Adam Lisa Feldman Barrett tana nazarin yadda ji yake samuwa a cikinmu. A littafinta How Emotions Are Made², ta gabatar da bayanin da ba ya ɗaukar fushi kamar fayil ɗin da yake a shirye, wanda ake buɗewa iri ɗaya a kowane lokaci. A wannan bayanin, ƙwaƙwalwa tana amfani da abubuwan da ka taɓa fuskanta da abin da ke faruwa kewaye da kai don ba wa abin da jiki ke ji ma'ana. Kalmomin da ka sani suna cikin abubuwan da kake koyo da su wajen rarrabe waɗannan abubuwan. To me zai hana mu nemi kalmar da ta fi daidaito?

Wanda ya san kalmomin da suka fi daidaito yakan fi samun ikon sarrafa kansa. “Fushi” kalma guda ce mai ɗauke da abubuwa daban-daban. Zai iya zama cin mutunci, ko kasa mayar da martani, ko tsoron rasa girmamawa. Kowannensu yana buƙatar martanin da ya bambanta da na ɗayan.

Mai bincike Susan David ta bayyana a littafinta Emotional Agility salo biyu³: “Mai dannewa” yana ture abin da yake ji gefe. “Mai maimaitawa” kuma yana sake kunna shi a kansa ba tare da fita daga gare shi ba. Ta ba da shawarar hanya ta uku: ka faɗi abin da kake ji daidai, ka dube shi da sha'awar fahimta, sannan ka yi abin da ya dace da ƙimomin da ka yarda da su. Kamar ka ce: “An ci mutuncina yanzu, amma zan zaɓi maganata duk da haka”.

Bayan jan rigar

Anas ɗan Malik ya ruwaito cewa yana tafiya tare da Annabi ﷺ, yana sanye da mayafin Najran mai kaurin gefuna. Wani Balaraben ƙauye ya riske shi, ya ja rigar da ƙarfi har Anas ya ga alamar gefen mayafin a kafaɗar Annabi ﷺ. Sai Balaraben ya nemi ya ba da umarnin a ba shi kuɗi. Anas ya bayyana abin da ya faru bayan haka: Annabi ﷺ ya juya gare shi, ya yi dariya, sannan ya ba da umarnin a ba shi kyauta⁴.

Ka dubi abin da ya biyo bayan jan rigar. Alamar a jiki ta bayyana a ruwayar. Buƙatar ta biyo bayanta. Duk da haka martanin bai ɗauki siffar jan rigar ba. Za mu iya ganin ayyukan biyu a rabe.

Ɗan lokacin da muke ba wa kanmu kafin mu mayar da martani dama ce ta zaɓar amsa. Haƙƙinka na magana game da abin da ya faru yana nan. Anas ya kammala bayanin martanin da cewa: “Ya juya gare shi, ya yi dariya, sannan ya ba da umarnin a ba shi kyauta” (Al-Bukhari 3149).

Idan an ɓoye abin da ake ji, ina yake zuwa?

Mai binciken ilimin halayyar ɗan Adam James Gross ya yi wani gwaji⁵: Ya nuna wa masu sa kai wani bidiyo mai tayar da hankali na yanke hannu. Ya nemi wata ƙungiya ta ɓoye yadda take nuna abin da take ji. Ya nemi wata ta kalli bidiyon da kallon tsaka-tsaki domin rage tashin hankalinta. Ya bar ta uku ta kalla yadda ta saba.

Waɗanda suka ɓoye yadda suke nuna abin da suke ji ba su ji ƙyama ƙasa da ƙungiyar da ta kalla yadda ta saba ba. Amma sun rage nuna abin da suke ji. Sun fi natsuwa a waje, alhali abin da suke ji bai lafa ba.

Abin da ya fi ba da mamaki shi ne ɓoye yadda ake nuna ji ya zo tare da ƙarin aiki a tsarin jijiyoyin da ke shirya jiki don fuskantar hatsari. Dannewa ba daina jin abu ba ne. Ƙoƙari ne na ɓoye shi, kuma yana da nauyi a kan jiki.

Amma waɗanda suka sake fassara abin da suke gani, ƙyamarsu ta gaske ta ragu. Ba a sami ƙarin motsawar jiki ba idan aka kwatanta da ƙungiyar da ta kalla yadda ta saba. A rayuwarka, ka nemi wata fahimtar abin da ya faru da za ta buɗe damar da ta bambanta da hukunci mai tsauri na farko.

Daga baya Gross da mai bincike Oliver John sun nazarci sarrafa ji a rayuwar yau da kullum⁶. Saba wa ɓoye yadda ake nuna abin da ake ji yana da alaƙa da raguwar gamsuwa da rayuwa da raunin dangantaka da mutane. Wannan alaƙar ba ta tabbatar da cewa dannewa shi kaɗai ne dalilin ba. Amma tana sa ka tambaya: Shin shirun da kake ganin yana kare waɗanda ke kewaye da kai yana kusanto da su gare ka da gaske?

Dannewa shi kaɗai ba ya buɗe ƙofar abin da ya dame ka. Fashewa da fushi kuma na iya kai maganarka ga wanda ba shi ne dalilinta ba. Don haka yin shiru bai isa ba. Yin ihu ma bai isa ba. Kana buƙatar hanya ta uku.

Game da sarrafa martani: “Mai ƙarfi ba shi ne wanda yake kayar da mutane a kokawa ba. Mai ƙarfi shi ne wanda yake mallakar kansa lokacin fushi” (Al-Bukhari 6114)⁷.

Kana buƙatar matakai a cikin mintin nan, da ƙofar da abin da kake ji zai fita ta cikinta daga baya. Ka kira wannan jinkirin ɗan dakatawa, ba miƙa wuya ba.

Ɗan Dakatawa da Ƙofar da Ta Dace

Lokacin da za ka yi amfani da ita: Idan ka ji fushi, kana dab da mayar da martani, ko ka lura kana sauke shi a kan wani daban. Tsawon lokaci: An ba da shawarar dakatawa na minti goma. Sai ka tsara lokacin magana da wanda lamarin ya shafa bayan ka lafa.

Ka faɗi abin da ke cikinka daidai: Kada ka tsaya a “Ina fushi”, ko “Ina lafiya”. Ka rubuta jimla guda: “Na ji... lokacin da...” Me yake cikin wannan fushin: cin mutunci, ko kasa mayar da martani, ko tsoro? Faɗin abin da kake ji daidai na iya rage tsananinsa.
Ka sauya yanayin jikinka nan take: Idan kana tsaye, ka zauna. Idan fushin yana ƙaruwa har yanzu, ka kwanta, ko ka yi 'yan matakai ka nisanci wurin.
Ka jinkirta magana, ba abin da kake ji ba: Kana da damar yin fushi. Ka ba wa kanka lokaci kafin ka amsa kana cikin tashin hankali. Ka ba wa kanka minti goma kafin kowane saƙo, ko jimla, ko shawara.
Ka rarrabe girman fushin da dalilinsa: Kafin ka sauke fushi a kan na farkon da ka gani, ka tambaya: Duk wannan saboda wannan ƙaramin lamari ne? Wa ya jawo shi da gaske? Ƙaninka, ko abokinka, ko abokin karatunka bai cancanci biyan kuɗin da wani ya jawo ba.
Ka buɗe wa abin da kake ji ƙofar da ta dace: Sake fassara lamari ba ya nufin ka bar haƙƙinka. Maimakon “Babu buƙatar wahalar da abubuwa” ko “Babu abin da zai sauya yanzu”, ka gwada: “Wannan ya dame ni. Yana da wurin da zan kula da shi daga baya: in yi magana da wanda abin ya shafa a lokacin natsuwa, ko in rubuta shi, ko in tsara wata rana dabam.”

Idan ka faɗi: Ka buɗe ƙofar gyara ta hanyar ba wanda fushinka ya same shi haƙuri a fili.

Idan ka cutar da wani da tashin hankalinka, ka ba da haƙuri a fili: “Na yi kuskure da na yi maka tsawa. Wani abu daban ya dame ni. Wannan ba ya ba da hujjar abin da na yi. Zan yi ƙoƙarin gyara tasirinsa.”

Abincin rana na gaba

Da safe Karim ya tsaya bakin ƙofar kicin. Ƙanwarsa tana tattara gutsattsarin abinci a farantinta. Ya fara: “Wani abu ya dame ni…” Ta ɗago idanunta gare shi. Ya tsaya. Ya ji wata hanyar mayar mata da laifi a cikin jimlar.

Ya tuna ƙofar gyara, ya ce: “Na yi kuskure da na yi miki tsawa. Fushina ba laifinki ba ne”. Mahaifinsa yana tsaye bakin ɗaya ƙofar. Ya dube su, sai ya juya ya tafi ba tare da magana ba.

Ƙanwarsa ba ta buɗe littafin nan take ba. Ta ce: “Jiya na zaɓi dogon shafi”. Karim ya zauna kusa da ita: “Mu karanta shi kashi biyu”. Ta karanta layin farko, ta yi tuntuɓe a wata kalma. Ya jira.

A abincin ran Juma'a ta gaba, baffansa ya sake labarin ƙarfe uku na dare. Karim ya ji zafi a kunnuwansa. Ya faɗi abin da yake ji: cin mutunci a gaban kowa. Ya nemi izinin zuwa kicin kafin maganar ta fito. Ya zauna a can minti goma. Da baffansa ya fita zuwa motarsa, ya bi shi ya ce: “Labarin daren nan yana ba ni kunya a gaban kowa. Don Allah, kada ka sake shi”. Baffansa ya ce: “Ai wasa ne”. Karim ya ce: “Na sani. Kuma ba na son sa kuma”. Baffansa ya yi shiru na ɗan lokaci, sai ya ce: “Yadda ka so”. Da yamma ƙanwarsa ta ɗora littafinta a gwiwarsa: “Zaɓi shafi”. A wannan karon ya kalli littafin, ya zaɓi shafi, ya kusanto mata da ƙaramar kujera.

Wa yake biyan kuɗin fushinka?

Kada ka amsa da sauri. Ka ɗauki lokacinka:

Wa ya fi kowa ɗaukar fushinka, duk da cewa shi ne mafi ƙarancin laifi a cikinsa?
Da ka mayar da agogo minti goma baya, kafin lokacin ƙarshe da ka ɗaga murya, me yake damunka wanda ba ka gaya wa kowa ba?

A wannan yammacin, kafin Lina ta sauka daga motarta a gaban gidan 'yar'uwarta, wayarta ta haskaka da sanarwar saƙon imel guda. Ta ɗora maɓallinta a kujerar kusa, ta buɗe saƙon da ya zo bayan makonnin jira.