Geri qayıtmayan söz — Özündən istefa

Qapının yanındakı kitab

Semestr tətilində Kərim ailəsinin evinə qayıtdı. Cümə günü naharda, bütün ailə masa arxasında olarkən, əmisi ondan yataqxana barədə soruşdu, sonra cavabı eşitməmiş oturanlara tərəf döndü: «Buraxılış imtahanında riyaziyyat imtahanından əvvəlki gecə yadınızdadır?». Və danışdı ki, Kərimin anası gecə saat üçdə oyanıb, oğlunun qapısının altında işıq görüb və onun dərs oxuduğunu zənn edib. Qapını açıb və onu çarpayısında görüb: mətbəxdə enerji yığmağa qoyduğu telefon əlində, qulaqlıq qulağında, komandasına pıçıldayırmış: «Təkcə bircə raund». Riyaziyyat kitabı isə yerdə, bağlı qalıbmış.

Hamı güldü, Kərim də onlarla birlikdə güldü. Sonra əmisi əlavə etdi: «Bu da tək yaşamaq istəyirdi! Orada ekranı onun üçün kim söndürəcək?». Gülüş səsləri yüksəldi. Kərimin üzündə təbəssüm donub qaldı, çörəyin kənarı barmaqlarının arasında sındı. Az qala deyəcəkdi: «Mən artıq o uşaq deyiləm». Sonra yataqxanada pəncərədən işıq düşənə qədər oyun oynadığı gecələri xatırladı və söz dişlərinin arxasında qaldı.

Axşam kiçik bacısı kitabını onun otağına gətirdi. Ovucunun kənarı ilə səhifəni hamarladı və bükülmüş küncü yenidən açdı. Qapının ağzında dayanıb dedi: «Səhifəni seç». Kərim kitaba baxmadı. Telefonunun sönük ekranına baxdı və orada öz gözlərini gördü.

Bacısı vərəqləri səsli şəkildə çevirməyə başladı. Kərimin çiyni gərildi, çənəsi sıxıldı; nahardakı gülüş hələ də qulaqlarında idi. Bacısı kiçik stulu onun yanına çəkdi; Kərim stulun döşəmə kafelinə sürtünmə səsini tanıdı, yola çıxmazdan əvvəl bu səsi sevərdi. Bu dəfə isə stulu saxlamaq üçün əlini onun söykənəcəyinə uzatdı. Bacısı barmağını birinci sətrin üstünə qoyub oxumağa başladı.

Kərim stulu sərt şəkildə dartdı və bacısının üzünə qışqırdı: «Məni tək burax!». Bacısı oxumağı dayandırdı. Kitabı iki əli ilə bağladı və yanağını qolu ilə silə-silə çıxıb getdi.

Mətbəxə çıxdı və ayaqüstə su içdi. Məkanını dəyişmişdi, amma cümlə artıq ağzından çıxmışdı. Ona bəraət qazandırmağa başladı: içəri girəndən bəri susmurdu və heç kəs onun yorğun olduğunu anlamırdı. Kranı ehtiyacsız yerə açdı, sonra stəkan dolmamış bağladı. Qonşu otaqdan bacısının alçaq səslə oxumağı eşidilirdi. O, Kərim üçün oxumurdu və Kərim onun yanına girmək üçün bir kəlmə də söz tapa bilmirdi.

Neçə dəfə bir nəfərin qarşısında sözü udmusan, sonra isə başqa birinin üzünə püskürmüsən? Cümləni eşitməzdən əvvəl xəbərdarlığı çiynində və çənəndə hiss edə bilərsən. Qəzəb var; amma onun sözünü hara yönəldəcəksən və bunun bədəlini kim ödəyəcək?

Qəzəb düşmən deyil

Qəzəb təbii, bəzən isə faydalı bir hissdir. Sakit insan heç vaxt qəzəblənməyən insan deyil.

Amerikalı tədqiqatçı Rayan Martin elmi fəaliyyətini ümumi hisslər siyahısındakı bir bənd kimi deyil, təkcə qəzəbi öyrənməyə həsr etmişdir. O, Why We Get Mad kitabında izah edir ki, qəzəb çox vaxt bir elçidir¹: o sənə kiminsə həddi aşdığını, bir haqsızlıq baş verdiyini və ya bir ehtiyaca hörmətsizlik edildiyini xəbər verir.

Qəzəblə söz arasında bəlkə də cəmi bir dəqiqədən artıq olmayan bir pəncərə var. Güc qəzəblənməməkdə deyil, həmin bir dəqiqəyə sahib çıxmaqdadır. O, qışqırmaqla və ya məsələ bitmiş kimi sözü udmaqla əlindən çıxa bilər.

Qığılcım başqa yerə düşəndə

Psixologiya qəzəbin əsl sahibindən başqasına yönəldilməsini yerdəyişmə adlandırır. Cavab qaytarmaqda çətinlik çəkdiyin birinin qarşısında susa, sonra isə səsinin tonunu qaldıra biləcəyin daha yaxın birinin yanında həmin sözü ağzından qaçıra bilərsən. Nahardakı sakitlik qəzəbin bitdiyi anlamına gəlmir; onun səbəbinə aparan bir qapıya ehtiyacı var.

İçində nə olduğunu dəqiq bilmək

Kərimdən nə hiss etdiyini soruşsaydılar, «qəzəbliyəm» deyərdi. Bu doğru, lakin natamam cavabdır.

Psixoloq Liza Feldman Barrett hisslərimizin necə yarandığını araşdırır. O, How Emotions Are Made kitabında qəzəbə hər dəfə eyni şəkildə açılan hazır bir fayl kimi yanaşmayan bir izahat təqdim edir². Bu izahata görə, beyin bədən duyğularına məna vermək üçün keçmiş təcrübələrindən və ətrafında baş verənlərdən istifadə edir. Söz ehtiyatın isə bu təcrübələri fərqləndirməyi öyrəndiyin vasitənin bir hissəsidir. Bəs daha dəqiq bir söz axtarmağımıza nə mane olur?

Daha dəqiq söz ehtiyatına malik olan insan adətən daha çox nəzarətə sahib olur. «Qəzəbli» bir qarışığı daşıyan tək bir sözdür: bu, təhqir olunma, cavab verə bilməmək acizliyi və ya hörməti itirmək qorxusu ola bilər. Və onların hər biri digərindən fərqli bir cavab tələb edir.

Tədqiqatçı Syuzan Devid Emotional Agility kitabında iki modeli təsvir edir³: «içinə atan» hissini kənara itələyir, «fikrə qapılan» isə ondan bir addım belə irəli getmədən beynində onu təkrar-təkrar fırladır. O, üçüncü bir yol təklif edir: hissinə dəqiq ad ver, ona maraqla bax, sonra dəyərlərinə uyğun hərəkət et. Məsələn: «Mən indi təhqir olunmuşam, amma buna baxmayaraq sözlərimi seçəcəyəm» demək kimi.

Dartılmadan sonra

Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, o, Peyğəmbərlə ﷺ birlikdə yeriyirdi və Peyğəmbərin ﷺ əynində qalın haşiyəli Nəcran cübbəsi var idi. Bir bədəvi ona çatıb cübbəsini elə bərk dartdı ki, Ənəs cübbənin haşiyəsinin Peyğəmbərin ﷺ çiynində buraxdığı izi gördü. Sonra bədəvi ona mal verilməsini əmr etməsini istədi. Ənəs bundan sonra baş verənləri belə xatırlayır: Peyğəmbər ﷺ ona tərəf çevrilib gülümsədi, sonra ona bir bəxşiş verilməsini əmr etdi⁴.

Və dartılmadan sonrakı ana bax. Rəvayətdə fiziki iz aydın görünür və tələb də onun ardınca gəlmişdi. Buna baxmayaraq, verilən reaksiya dartılmanın öz şəklinə bürünmədi. Biz bu iki əməli bir-birindən ayrı görə bilirik.

Cavab verməzdən əvvəl özümüzə verdiyimiz qısa möhlət, vəziyyət barədə danışmaq haqqın qalmaqla yanaşı, reaksiyanı seçmək üçün bir fürsətdir. Ənəs reaksiyanın təsvirini belə tamamlayır: «O, ona tərəf çevrilib gülümsədi, sonra ona bəxşiş verilməsini əmr etdi» (əl-Buxari 3149).

Hisslər yox olanda hara gedir?

Psixoloq Ceyms Qross bir təcrübə apardı⁵: könüllülərə qolun kəsilməsini əks etdirən narahatedici bir video göstərdi. Bir qrupdan hisslərini büruzə verməməyi, digər qrupdan videoya həyəcanı azaldan neytral bir mövqedən baxmağı istədi, üçüncü qrupu isə videoya həmişəki kimi baxmağa buraxdı.

İfadələri gizlədənlər adi izləmə qrupundan daha az ikrah hissi keçirmədilər, lakin hisslərini daha az büruzə verdilər. Hissin özü sakitləşmədən, onlar zahirən daha sakit göründülər.

Ən təəccüblüsü isə odur ki, mimikanı gizlətmək simpatik sinir sistemində daha böyük fəallıqla müşayiət olundu. Beləliklə, içinə atmaq hissin dayanması deyil, onu gizlətmək üçün sərf edilən zəhmətdir və bunun fizioloji bir bədəli var.

Səhnəni yenidən qiymətləndirənlərdə isə adi izləmə qrupu ilə müqayisədə fizioloji oyanma artmadan real ikrah hissi azaldı. Öz həyatında da ilk sərt hökmdən kənar bir ehtimala qapı açan başqa bir baxış bucağı axtar.

Daha sonra Qross tədqiqatçı Oliver Con ilə birlikdə gündəlik həyatda hisslərin tənzimlənməsini araşdırdı⁶. Hissləri ifadə etməyi gizlətməyə vərdiş etmək həyatdan daha az məmnunluq və daha zəif sosial münasibətlərlə əlaqəli idi. Bu əlaqə içinə atmağın yeganə səbəb olduğunu sübut etmir, lakin səni bir sual üzərində düşünməyə çağırır: ətrafındakıları qoruduğunu düşündüyün sükut onları həqiqətən sənə yaxınlaşdırırmı?

İçinə atmaq təkbaşına səni narahat edən şeyə qapı açmır, partlayış isə sözlərini yanlış adama yönəldə bilər. Nə susmaq, nə də qışqırmaq kifayətdir. Sənə üçüncü bir yol lazımdır.

Cavab reaksiyasını cilovlamaq mənasında: «Güclü olan güləşdə qalib gələn deyil, əsl güclü qəzəblənərkən özünə hakim olan kəsdir» (əl-Buxari 6114)⁷.

Elə həmin dəqiqədə atacağın addımlara və hissin daha sonra çıxa biləcəyi bir qapıya ehtiyacın var. Bu möhləti təslimiyyət deyil, barışıq adlandır.

Qısa barışıq və düzgün qapı

Nə vaxt istifadə etməli: Qəzəb hiss edib cavab vermək üzrə olanda və ya onu başqasının üzərinə tökdüyünü görəndə. Müddət: Təklif olunan on dəqiqəlik möhlət, sonra sakitləşəndə hadisənin səbəbkarı ilə danışmaq üçün bir vaxt.

İçindəkini dəqiq adlandır: «Qəzəbliyəm» və ya «Yaxşıyam» deməklə kifayətlənmə. Tək bir cümlə yaz: «... olanda ... hiss etdim». Bu qəzəbin içində nə var: təhqir, cavab verə bilməmək, yoxsa qorxu? Dəqiq adlandırma hissin coşqusunu azalda bilər.
Bədəninin vəziyyətini dərhal dəyiş: Ayaqüstəsənsə, əyləş. Qəzəb hələ də artırsa, uzan və ya məkandan bir neçə addım uzaqlaş.
Hissi deyil, sözü təxirə sal: Qəzəblənmək haqqındır; əsəbi halda cavab verməzdən əvvəl özünə vaxt ver. Hər hansı bir mesaj, cümlə və ya qərardan əvvəl özünə on dəqiqə vaxt tanı.
Miqyası səbəbdən ayır: Qəzəbi qarşına çıxan ilk adamın üzərinə tökməzdən əvvəl soruş: bütün bunlar bu kiçik hadisəyə görədirmi? Və buna əslində kim səbəb oldu? Kiçik qardaşın, dostun və ya dərs yoldaşın başqasının yazdığı hesabı ödəməyə layiq deyil.
Hiss üçün doğru qapını aç: Yenidən qiymətləndirmə haqqından keçmək demək deyil. «İşləri mürəkkəbləşdirməyə ehtiyac yoxdur» və ya «Artıq heç nə dəyişməyəcək» əvəzinə bunu sına: «Bu məni narahat etdi və bunun yeri sonradır: sakit bir vaxtda səbəbkarla danışaram, bunu yazaram və ya başqa cür bir gün planlaşdıraram».

Əgər yıxılsan: Qəzəbinin hədəfi olmuş kəsdən aydın şəkildə üzr istəməklə düzəliş qapısını aç.

Əgər əsəbinlə kiməsə zərər vermisənsə, açıq şəkildə üzr istə: «Üzünə qışqırmaqla səhv etdim. Başqa bir şeyə əsəbiləşmişdim və bu, etdiyimə bəraət qazandırmır. Bunun təsirini düzəltməyə çalışacağam».

Növbəti nahar

Səhər Kərim mətbəxin qapısında dayandı, bacısı isə boşqabındakı qırıntıları toplayırdı. «Mən narahat idim…» deyə başladı. Bacısı gözlərini qaldırıb ona baxdı. Kərim dayandı; bu cümlədə günahı yenidən bacısına qaytaran bir yol eşitdi.

Düzəliş qapısını xatırladı və dedi: «Sənin üzünə qışqırmaqla səhv etdim. Qəzəblənməyim sənin günahın deyildi». O biri qapının ağzında atası dayanmışdı. Onlara baxdı, sonra çevrilib bir kəlmə də demədən getdi.

Bacısı kitabı dərhal açmadı. «Dünən uzun bir səhifə seçmişdim» dedi. Kərim onun yanında əyləşdi: «İki dəfəyə oxuyarıq». Bacısı birinci sətri oxudu və bir sözdə ilişdi. Kərim gözlədi.

Növbəti cümə naharında əmisi gecə saat üç əhvalatını yenidən danışdı. Kərim qulaqlarının qızardığını hiss etdi və nə hiss etdiyini adlandırdı: hamının qarşısında təhqir olunmaq. Söz ağzından çıxmazdan əvvəl üzr istəyib mətbəxə keçdi və orada on dəqiqə oturdu. Əmisi maşınına tərəf çıxanda Kərim onunla birlikdə addımlayıb dedi: «O gecənin əhvalatı hamının qarşısında məni utandırır. Xahiş edirəm, bir daha danışma». Əmisi: «Zarafat idi» dedi. Kərim: «Bilirəm. Və bunu bir daha istəmirəm» dedi. Əmisi bir anlıq susdu, sonra: «Necə istəyirsən» dedi. Axşam isə bacısı kitabını Kərimin dizinin üstünə qoydu: «Səhifəni seç». Bu dəfə o, kitaba baxdı, səhifə seçdi və kiçik stulu bacısına tərəf yaxınlaşdırdı.

Qəzəbinin bədəlini kim ödəyir?

Tələsik cavab vermə, vaxt ayır:

Bunda ən az günahı olan şəxs olduğu halda, sənin qəzəbinə hamıdan çox dözən kimdir?
Səsinin sonuncu dəfə ucaldığı andan on dəqiqə əvvələ qayıtsaydın, səni narahat edən və heç kimə demədiyin nə idi?

Həmin axşam Lina bacısının evinin qarşısında maşınından düşməzdən əvvəl telefonu bircə e-poçt bildirişi ilə işıqlandı. Açarını yanındakı oturacağa qoydu və həftələrlə gözlədikdən sonra gələn məktubu açdı.