هغه خبره چې بېرته نه راګرځي

څو ځله دې د یو چا مخې ته خبره تېره کړې او بیا دې پر بل چا راایستلې ده? ښایي په اوږه او ژامه کې خبرداری د جملې تر اورېدو مخکې واورې. غوسه شته; خو خبره یې چېرته ږدې او بیه به یې څوک پرې کوي?

غوسه دښمنه نه ده

غوسه طبیعي احساس دی او کله ناکله ګټوره هم وي. ارام کس هغه نه دی چې هېڅکله نه غوسه کېږي.

امریکايي څېړونکي رایان مارټن خپل کاري ژوند یوازې د غوسې څېړنې ته ځانګړی کړی, د عمومي احساساتو په لړ کې یې د یوې برخې په توګه نه ده څېړلې. په خپل کتاب Why We Get Mad¹ کې تشریح کوي چې غوسه ډېر وخت پیغام راوړونکې وي: درته وایي چې چا له یوه حده پښه اړولې, ظلم شوی, یا یوې اړتیا ته درناوی نه دی شوی.

د غوسې او خبرې تر منځ یوه کړکۍ شته چې ښایي تر یوې دقیقې اوږده نه وي. ځواک دا نه دی چې غوسه نه شې, بلکې دا دی چې دا دقیقه دې په واک کې وي. او ښایي په چیغو, یا د خبرې په تېرولو داسې چې ګنې خبره ختمه شوه, له لاسه دې ووځي.

کله چې سپرغۍ بل ځای ته ځي

ارواپوهنه د غوسې له اصلي لامل څخه بل چا ته لېږدېدو ته بېځایه لېږد وایي. ښایي د هغه چا مخې ته چوپ شې چې ځواب ورکول ورته درته ګران وي. بیا خبره د یو نږدې کس مخې ته راووځي چې غږ پرې پورته کولای شې. د غرمې ارامي دا نه وایي چې غوسه ختمه شوې; داسې دروازه غواړي چې اصلي لامل ته یې ورسېږي.

په دقیقه توګه پوهېدل چې په دننه کې دې څه دي

که له کریمه د احساس پوښتنه شوې وای, ویلي به یې وو: غوسه یم. سم ځواب دی, خو نیمګړی.

ارواپوهه لیزا فېلډمن بارېټ څېړي چې زموږ احساسات څنګه جوړېږي. په خپل کتاب How Emotions Are Made² کې داسې تفسیر وړاندې کوي چې غوسه د یوې چمتو دوسیې په څېر نه ګڼي چې هر ځل په هماغه ډول پرانیستل کېږي. په دې تفسیر کې مغز ستا پخوانۍ تجربې او شاوخوا پېښې کاروي چې د بدن حسونو ته معنا ورکړي. ستا وییپانګه د هغو شیانو برخه ده چې د دغو تجربو توپیرول پرې زده کوې. نو څه مو د یوې لا دقیقې کلمې له لټولو منع کوي?

څوک چې دقیقې کلمې لري, ډېر وخت زیات واک هم لري. «غوسه» یوه کلمه ده چې ګڼ شیان پکې ګډ دي: ښایي سپکاوی وي, د ځواب ورکولو بېوسي وي, یا د درناوي د له لاسه ورکولو وېره. او هر یو یې بېل ځواب غواړي.

څېړونکې سوزن ډېوېډ په خپل کتاب Emotional Agility کې دوه بڼې بیانوي³: «پټوونکی» خپل احساس څنګ ته ټېل وهي او «بیا بیا په فکر کې ګرځوونکی» یې په ذهن کې بیا چلوي, خو ترې نه وځي. هغه درېیمه لاره وړاندیز کوي: خپل احساس په دقیقه توګه ونوموه, په لېوالتیا ورته وګوره, بیا له خپلو ارزښتونو سره سم عمل وکړه. لکه چې ووایې: «اوس سپکاوی راته شوی, خو بیا هم خپله خبره په سوچ کوم».

له کشولو وروسته

انس بن مالک روایت کوي چې له نبي ﷺ سره روان و. پر نبي ﷺ یو نجراني څادر و چې څنډه یې غټه وه. یو کوچي عرب ورورسېد او څادر یې په دومره زور کش کړ چې انس د نبي ﷺ پر اوږه د څادر د څنډې نښه ولیده. بیا یې غوښتنه وکړه چې ورته د مال ورکولو امر وکړي. انس بیانوي چې وروسته څه وشول: نبي ﷺ ورته مخ واړاوه, وخندل او بیا یې د ورکړې امر وکړ⁴.

له کشولو وروسته پېښې ته وګوره. په روایت کې بدني نښه څرګنده ده او غوښتنه ورپسې شوې. خو ځواب د کشولو په څېر نه و. دا دواړه کړنې بېلې لیدلای شو.

هغه لنډ مهلت چې د ځواب تر مخه یې ځان ته ورکوو, د ځواب د غوره کولو فرصت دی. او د هماغه حالت په اړه د خبرو کولو حق دې پر ځای پاتې دی. انس د ځواب بیان په دې پای ته رسوي: «ورته یې مخ واړاوه, ویې خندل او بیا یې امر وکړ چې څه ورکړل شي» (بخاري 3149).

کله چې احساسات پټېږي, چېرته ځي?

د ارواپوهنې څېړونکي جېمز ګروس یوه تجربه وکړه⁵: رضاکارانو ته یې د یوه لاس د پرې کولو ځوروونکې ویډیو وښوده. له یوې ډلې یې وغوښتل چې خپل څرګندېدونکي احساسات پټ کړي. له بلې یې وغوښتل چې ویډیو په داسې بې پرې نظر وګوري چې پارېدنه یې کمه شي. درېیمه ډله یې پرېښوده چې د معمول په څېر یې وګوري.

چا چې د احساس څرګندونه پټه کړه, د عادي کتلو له ډلې یې کرکه کمه نه وه, خو احساس یې لږ څرګنداوه. له بهر ارام ښکارېده, بې له دې چې احساس یې ارام شوی وي.

لا عجیبه دا چې د احساس د څرګندونې پټول په سمپاتېتیک عصبي سیستم کې له زیات فعالیت سره مل وو. نو پټول د احساس درېدل نه دي, بلکې د پټولو هڅه ده او بدني لګښت لري.

خو چا چې صحنه له سره وارزوله, واقعي کرکه یې کمه شوه. د عادي کتلو ډلې په پرتله یې بدني پارېدنه هم زیاته نه شوه. په خپل ژوند کې د حالت بله معنا ولټوه چې له لومړي سخت قضاوت پرته بل احتمال درته پرانیزي.

وروسته ګروس له څېړونکي اولیور جان سره په ورځني ژوند کې د احساساتو تنظیم وڅېړه⁶. د احساساتو د څرګندونې پټولو عادت له ژوند څخه له کم رضایت او کمزورو ټولنیزو اړیکو سره تړاو درلود. دا تړاو نه ثابتوي چې پټول یې یوازینی لامل دی. خو یوې پوښتنې ته دې رابولي: هغه چوپتیا چې ته یې د شاوخوا خلکو ساتنه ګڼې, ایا رښتیا یې درنږدې کوي?

یوازې پټول د هغه څه دروازه نه پرانیزي چې ته یې ځورولی یې. او چاودل ښایي ستا خبره پر داسې چا ورواچوي چې لامل یې نه دی. نو نه چوپېدل بس دي او نه چیغې وهل. درېیمه لاره غواړې.

د ځواب د قابو کولو په معنا کې راغلي: «زورور هغه نه دی چې نور په غېږه کې راپرځوي. زورور هغه دی چې د غوسې پر مهال ځان قابو کوي» (بخاري 6114)⁷.

په هماغه دقیقه کې ګامونه غواړې او داسې دروازه چې احساس وروسته ترې راووځي. دا مهلت اوربند ونوموه, نه تسلیمېدل.

لنډ اوربند او سمه دروازه

که دې په پارېدنه کې څوک ځورولی وي, څرګنده بښنه ترې وغواړه: «غلط مې وکړ چې چیغه مې درباندې وکړه. له بلې خبرې ځورېدلی وم او دا زما کړنه نه توجیه کوي. هڅه به وکړم اغېز یې سم کړم.»

راتلونکې غرمنۍ

ستا د غوسې بیه څوک پرې کوي?

ژر ځواب مه ورکوه. وخت واخله:

1. کوم کس ستا غوسه تر نورو زیاته زغمي, حال دا چې پړه یې تر ټولو کمه ده?
2. که ساعت لس دقیقې د وروستي ځل تر غږ پورته کولو مخکې وخت ته بېرته بوځې, څه دې ځوراوه چې چا ته دې نه وو ویلي?

په هماغه ماښام, مخکې له دې چې لینا د خپلې خور د کور مخې ته له موټره ښکته شي, ټیلیفون یې د یوه برېښنالیک په خبرتیا روښانه شو. کیلي یې پر څنګ څوکۍ کېښوده او هغه پیغام یې پرانیست چې له څو اوونیو انتظار وروسته راغلی و.