Fjala që nuk kthehet mbrapsht — Dorëheqje nga vetvetja

Libri te dera

Karimi u kthye në shtëpinë e prindërve për pushimet e semestrit. Gjatë drekës së të premtes, me gjithë familjen të mbledhur rreth tryezës, xhaxhai e pyeti për konviktin. Para se të dëgjonte përgjigjen, ai u kthye nga të pranishmit: «A ju kujtohet nata para provimit të maturës në matematikë?». Dhe tregoi se si nëna e Karimit ishte zgjuar në orën tre të mëngjesit, kishte parë dritë nën derën e djalit të saj dhe kishte menduar se po mësonte. Kur hapi derën, e gjeti në shtrat me telefonin që e kishte lënë te karikuesi i kuzhinës në dorë, me kufjet në veshë, duke i pëshpëritur ekipit të tij: «Vetëm një raund». Ndërsa libri i matematikës rrinte i mbyllur përtokë.

Të gjithë qeshën, dhe Karimi qeshi bashkë me ta. Pastaj xhaxhai shtoi: «Dhe ky donte të jetonte vetëm! Kush do t'ia fikë ekranin atje?». Të qeshurat u shtuan. Buzëqeshja mbeti në fytyrën e Karimit, ndërsa cepi i bukës iu thye mes gishtave. Për pak sa nuk tha: «Nuk jam më ai djalë». Pastaj iu kujtuan netët në konvikt kur rrinte zgjuar duke luajtur derisa drita hynte nga dritarja, dhe fjala i mbeti pas dhëmbëve.

Në mbrëmje, motra e tij e vogël e solli librin e saj në dhomën e tij. E rrafshoi faqen me anën e pëllëmbës dhe e drejtoi përsëri cepin e palosur. Qëndroi te dera dhe tha: «Zgjidh një faqe». Ai nuk e pa librin. Vështroi ekranin e errët të telefonit të tij, ku iu dukën sytë e pasqyruar.

Ajo filloi t'i shfletonte faqet me një zhurmë të dëgjueshme. Shpatulla e tij u ngrit dhe nofulla iu shtrëngua; e qeshura e drekës i buçiste ende në veshë. Motra e tij e tërhoqi karrigen e vogël pranë tij; ai e njohu zhurmën e fërkimit të saj me pllakat, një zë që e donte para se të nisej për studime. Këtë herë zgjati dorën drejt mbështetëses së karriges për ta ndalur. Ajo vuri gishtin mbi rreshtin e parë dhe nisi të lexonte.

Karimi e tërhoqi karrigen me rrëmbim dhe i bërtiti së motrës: «Më lër vetëm!». Ajo pushoi së lexuari. E mbylli librin me të dyja duart dhe u largua duke fshirë faqen me mëngë.

Doli në kuzhinë dhe piu ujë në këmbë. E ndërroi vendin, por fjalia kishte dalë para tij. Nisi ta justifikonte: ajo nuk kishte pushuar që kur hyri dhe askush nuk e kuptonte se ishte i lodhur. Hapi rubinetin pa nevojë, pastaj e mbylli para se gota të mbushej. Nga dhoma ngjitur i erdhi zëri i së motrës që lexonte qetë. Ajo nuk po i lexonte atij, dhe ai nuk gjente dot asnjë fjalë për të hyrë tek ajo.

Sa herë ke gëlltitur një fjalë para një njeriu, e pastaj ajo ka shpërthyer në fytyrën e dikujt tjetër? Paralajmërimin mund ta ndiesh në shpatull dhe nofull para se ta dëgjosh fjalinë. Zemërimi është i pranishëm; por ku do ta drejtosh fjalën e tij, dhe kush do ta paguajë çmimin?

Zemërimi nuk është armiku

Zemërimi është një ndjenjë e natyrshme, dhe nganjëherë e dobishme. I qetë nuk është ai që nuk zemërohet kurrë.

Studiuesi amerikan Ryan Martin e ka kaluar karrierën e tij duke studiuar zemërimin më vete, jo si një zë në një listë të përgjithshme emocionesh. Në librin e tij Why We Get Mad¹, ai shpjegon se zemërimi shpesh është një lajmëtar: të njofton se dikush ka shkelur një kufi, se ka ndodhur një padrejtësi, ose se një nevojë nuk është respektuar.

Mes zemërimit dhe fjalës ekziston një dritare që mund të mos zgjasë më shumë se një minutë. Fuqia nuk qëndron te moszemërimi, por te zotërimi i asaj minute. Ajo mund të të rrëshqasë përmes britmës, ose përmes gëlltitjes së fjalës sikur çështja të kishte marrë fund.

Kur shkëndija shkon diku tjetër

Psikologjia e quan zhvendosjen e zemërimit drejt dikujt tjetër zhvendosje. Ti mund të heshtësh para dikujt që e ke të vështirë ta kundërshtosh, e pastaj fjala të del para dikujt më të afërt, ndaj të cilit mund ta ngresh zërin. Qetësia e drekës nuk do të thotë se zemërimi mori fund; ai kërkon një derë që të çon te shkaku i tij.

Të dish saktësisht çfarë ke brenda vetes

Sikur ta pyesnin Karimin për ndjenjën e tij, do të thoshte: i zemëruar. Një përgjigje e saktë, por e paplotë.

Psikologia Lisa Feldman Barrett studion mënyrën se si krijohen emocionet tona. Në librin e saj How Emotions Are Made², ajo paraqet një shpjegim që nuk e trajton zemërimin si një dosje të gatshme që hapet në të njëjtën mënyrë çdo herë. Sipas këtij shpjegimi, truri përdor përvojat e tua të mëparshme dhe atë që ndodh rreth teje për t'u dhënë kuptim ndjesive trupore. Dhe fjalori yt është pjesë e mënyrës se si mëson t'i dallosh këto përvoja. Çfarë na pengon pra të kërkojmë një fjalë më të saktë?

Ai që ka një fjalor më të saktë, zakonisht gëzon më shumë kontroll. «I zemëruar» është një fjalë e vetme që bart një përzierje: mund të jetë poshtërim, pamundësi për t'u përgjigjur, ose frikë nga humbja e respektit. Dhe secila prej tyre kërkon një përgjigje të ndryshme nga tjetra.

Studiuesja Susan David përshkruan në librin e saj Emotional Agility dy modele³: «ndrydhësi» e shtyn ndjenjën mënjanë, ndërsa «bluajtësi» e rrotullon atë pa pushim në kokë pa lëvizur prej saj. Ajo propozon një rrugë të tretë: ta emërtosh ndjenjën tënde me saktësi, ta shohësh me kureshtje dhe pastaj të veprosh në përputhje me vlerat e tua. Sikur të thuash: «Ndihem i poshtëruar tani, e megjithatë do t'i zgjedh fjalët e mia».

Pas tërheqjes

Enes ibn Maliku tregon se po ecte me Profetin ﷺ, i cili kishte veshur një mantel nexhranit me buzë të trasha. E arriti një beduin dhe ia tërhoqi mantelin me aq forcë sa Enesi pa gjurmën që buza e mantelit kishte lënë në qafën e Profetit ﷺ. Pastaj beduini kërkoi që të urdhëronte t'i jepeshin para. Enesi përmend atë që ndodhi më pas: Profeti ﷺ u kthye nga ai, buzëqeshi dhe pastaj urdhëroi t'i jepej një dhuratë⁴.

Dhe shiko se çfarë vjen pas tërheqjes. Shenja trupore është e dukshme në rrëfim, dhe kërkesa erdhi pas saj. Megjithatë, reagimi nuk mori formën e vetë tërheqjes. Mund t'i shohim të dyja veprimet si të ndara.

Pushimi i shkurtër që i japim vetes para përgjigjes është një mundësi për të zgjedhur reagimin, duke ruajtur të drejtën tënde për të folur për vetë situatën. Enesi e përmbyll përshkrimin e reagimit: «U kthye nga ai, buzëqeshi dhe pastaj urdhëroi t'i jepej një dhuratë» (El-Buhari 3149).

Kur ndjenjat zhduken, ku shkojnë?

Studiuesi i psikologjisë James Gross kreu një eksperiment⁵: u shfaqi vullnetarëve një video shqetësuese të amputimit të një krahu. Nga një grup kërkoi t'i fshihnin shprehitë e fytyrës, nga një tjetër ta shihnin videon me një qëndrim neutral që do ta reduktonte reagimin e tyre emocional, dhe një grup të tretë e la ta shikonte si zakonisht.

Ata që fshehën shprehitë e tyre nuk ndien më pak neveri sesa grupi që shikonte normalisht, por shfaqën më pak nga ajo që ndienin. Dukeshin më të qetë nga jashtë, pa u qetësuar vetë ndjenja brenda tyre.

Dhe më e çuditshmja është se fshehja e shprehive u shoqërua me një aktivitet më të madh në sistemin nervor simpatik. Ndrydhja nuk është ndalim i ndjenjës, por një përpjekje për ta fshehur atë, dhe kjo ka një kosto fiziologjike.

Ndërsa ata që e rivlerësuan skenën patën një rënie të neverisë së tyre reale, pa ndonjë rritje të ngacmimit fiziologjik krahasuar me grupin që shikonte normalisht. Në jetën tënde, kërko një lexim tjetër të situatës që hap një mundësi përtej gjykimit të parë të ashpër.

Më vonë, bashkë me studiuesin Oliver John, Gross studioi rregullimin e emocioneve në jetën e përditshme⁶. Zakoni i fshehjes së shprehjes së ndjenjave u lidh me një kënaqësi më të ulët nga jeta dhe me marrëdhënie shoqërore më të dobëta. Kjo lidhje nuk provon se ndrydhja e vetme është shkaku, por të fton drejt një pyetjeje: a i afron vërtet me ty heshtja që mendon se i mbron ata që të rrethojnë?

Ndrydhja e vetme nuk hap një derë për atë që të shqetësoi, kurse shpërthimi mund t'i drejtojë fjalët e tua te njeriu i gabuar. Nuk mjafton as të heshtësh dhe as të bërtasësh. Ke nevojë për një rrugë të tretë.

Në kuptimin e vetëpërmbajtjes së reagimit: «Nuk është i fortë ai që i mund të tjerët në mundje, por i fortë është ai që e përmban veten gjatë zemërimit» (El-Buhari 6114)⁷.

Ke nevojë për hapa brenda po asaj minute, dhe për një derë nga e cila ndjenja mund të dalë më vonë. Quaje këtë pushim një armëpushim, jo dorëzim.

Një armëpushim i shkurtër dhe një derë e drejtë

Kur ta përdorësh: Kur ndien zemërim dhe je gati të përgjigjesh, ose vëren se po e shfryn mbi dikë tjetër. Koha e nevojshme: Një pushim i sugjeruar prej dhjetë minutash, pastaj një bisedë me personin përkatës sapo të qetësohesh.

Emërto saktësisht atë që ke brenda: Mos u mjafto me «jam i zemëruar» dhe as me «jam mirë». Shkruaj një fjali të vetme: «U ndjeva… kur…». Çfarë ka në këtë zemërim: poshtërim, pamundësi për t'u përgjigjur, apo frikë? Emërtimi i saktë mund ta qetësojë vlimin e ndjenjës.
Ndrysho menjëherë pozicionin e trupit: Nëse je në këmbë, ulu. Nëse zemërimi vazhdon të rritet, shtrihu, ose ec disa hapa larg vendit.
Shtyje fjalën, jo ndjenjën: Ke të drejtë të zemërohesh, por jepi vetes kohë para se të përgjigjesh në gjaknxehtësi e sipër. Jepi vetes dhjetë minuta para çdo mesazhi, fjalie apo vendimi.
Ndaje përmasën nga shkaku: Para se ta shfrysh zemërimin te personi i parë që sheh, pyet veten: a është e gjithë kjo për shkak të këtij incidenti të vogël? Dhe kush e shkaktoi vërtet? Vëllai yt i vogël, miku yt apo shoku i studimit nuk meritojnë një faturë që e ka krijuar dikush tjetër.
Hapi ndjenjës derën e saj të drejtë: Rivlerësimi nuk do të thotë heqje dorë nga e drejta jote. Në vend të «nuk ka nevojë t'i ndërlikojmë gjërat» ose «asgjë nuk ndryshon tani», provo: «Kjo më mërziti dhe ka vendin e vet më vonë: do të flas me personin përkatës në një moment të qetë, do ta shkruaj, ose do të planifikoj një ditë ndryshe.»

Nëse rrëzohesh: Hape derën e ndreqjes me një ndjesë të qartë ndaj atij që e pësoi nga zemërimi yt.

Nëse lëndove dikë me shpërthimin tënd, kërko falje qartë: «Gabova kur të bërtita. Isha i mërzitur për diçka tjetër dhe kjo nuk e justifikon atë që bëra. Do të përpiqem ta ndreq dëmin.»

Dreka tjetër

Në mëngjes, Karimi qëndroi te dera e kuzhinës, ndërsa e motra mblidhte thërrime në pjatën e saj. Filloi: «Isha i mërzitur…». Ajo ngriti sytë drejt tij. Ai u ndal; dëgjoi në atë fjali një rrugë që ia kthente fajin asaj.

U kujtua për derën e ndreqjes dhe tha: «Gabova kur të bërtita. Zemërimi im nuk ishte faji yt». Te dera tjetër qëndronte i ati. Ai i vështroi të dy, pastaj u kthye dhe u largua pa thënë asnjë fjalë.

E motra nuk e hapi librin menjëherë. Tha: «Dje kisha zgjedhur një faqe të gjatë». Karimi u ul pranë saj: «Do ta lexojmë me dy herë». Ajo lexoi rreshtin e parë dhe ngeci te një fjalë. Ai priti.

Në drekën e së premtes pasuese, xhaxhai e përsëriti përsëri historinë e orës tre të mëngjesit. Karimi ndjeu nxehtësi në veshët e tij dhe e emërtoi atë që po ndiente: poshtërim para të gjithëve. Kërkoi leje dhe shkoi në kuzhinë para se fjala t'i dilte, dhe qëndroi i ulur atje për dhjetë minuta. Kur xhaxhai doli drejt makinës së tij, Karimi eci bashkë me të dhe i tha: «Historia e asaj nate më vë në siklet para të gjithëve. Të lutem, mos e përsërit më». Xhaxhai tha: «Ishte thjesht një shaka». Karimi tha: «E di. Dhe nuk dua ta dëgjoj më». Xhaxhai heshti për një çast, pastaj tha: «Si të duash». Në mbrëmje, e motra i vuri librin mbi gjunjë: «Zgjidh një faqe». Këtë herë ai e pa librin, zgjodhi një faqe dhe ia afroi karrigen e vogël.

Kush e paguan çmimin e zemërimit tënd?

Mos u përgjigj me ngut, merr kohë:

Cili person e duron zemërimin tënd më shumë se të tjerët, megjithëse është më pak fajtori për të?
Sikur ta ktheje orën dhjetë minuta prapa para herës së fundit kur ngrite zërin, çfarë po të mërziste që nuk ia kishe thënë askujt?

Dhe po atë mbrëmje, para se Lina të zbriste nga makina para shtëpisë së motrës së saj, telefoni iu ndez me një njoftim të vetëm me email. Ajo e vuri çelësin mbi sediljen pranë dhe hapi mesazhin që kishte mbërritur pas javësh pritjeje.