Konngol ngol ruttotaako — Woppude Hoore Maa

Deftere Ɗo Damal

Karim ruttii galle ɓesngu makko e sahaa deeƴre jaŋde. E ñaamdu Jumaa, tawa ɓesngu fof e hoore taabal, bappa makko naamnii mo ko faati e suudu almudɓe, caggal ɗuum, hade o nanude jaabawol, o ruttii gite makko e ɓen jooɗiiɓe: «Mbele on siftori jemma ƴeewndo lissaabu e nder lise?». O haali ko inna Karim finnii e waktu tati fajiri, o yi’i annoore les damal ɓiɗɗo makko, o sikki omo jannga. O udditi damal, o tawi mo e ɗaanirde makko, honndu ndu o accunoo ina sarjetee e defirde, e juuɗe makko, nanooje e noppi makko, omo wuuli e fedde makko: «Fijirde gootere tan». Deftere lissaabu ina uddii e leydi.

Fof ceɗi, Karim kadi ceɗi e maɓɓe. Caggal ɗuum bappa makko ɓeydi: «Oo kadi yiɗi wuurde hoore mum! Hol mo uddirta mo fijirde toon?». Ceewe ɓeydi ɓurude. Ceɗugol heddii e yeeso Karim, tawa feccere buuredi ɓatti e juuɗe makko. O ɓadii wi’ude: «Mi wonaa suka oo kadi». Kono o siftori jemmaaji suudu almudɓe ɗi o yiilii e fijirde haa annoore naati e finetere, konngol ngol heddii caggal ñiiɗe makko.

E jemma, miñiiko debbo makko ɓami deftere mum feewde suudu makko. O laɓɓini hello ngo e bangal junngo mum, o yaaɗini kippere mo maɓɓiraa. O dari e damal, o wi’i: «Suɓo hello ngo». Karim ndaaraano deftere ndee. O ndaari e yeeso honndu makko dibbunde, gite makko feeñi heen.

Omo fuɗɗi hellaade hellaaji haa nanee. Kooŋe makko ummii, ñiiɗe makko tiiɗi; ceewe ñaamdu ngu ina heddii e noppi makko. Miñiiko makko ƴetti jooɗorde famɗunde feewde makko; o anndi daande ngal ɓilluki e leydi tigi, tee o yiɗnoo ngal hade o dillude. Nde ɗum, o yaadi juŋngo makko feewde bangal jooɗorde nde ngam haɗde ngal. Debbo ndee waɗi kollere mum e dow diidol aranndeere, o fuɗɗii janngugol.

Karim hirsi jooɗorde nde e tiidal, o hooci e yeeso miñiiko makko: «Accu kam miin tan!». Ndee accitii janngugol. O uddi deftere e juuɗe ɗiɗi, o yahii tawa omo mashoo yeeso mum e ɓorgo mum.

O yaltii feewde defirde, o yari ndiyam omo dari. O waylii nokku, kono kalaamu ngu yaltii hade makko. O fuɗɗi hokkude ngu daliilu: ɗum fotaano gila nde o naati, tee hay gooto faamaaki wonde o tampii. O udditi ndiyam tawa o ɗaɓɓaaki ɗum, caggal ɗuum o uddi ɗum hade kuppu ndu heewude. Gila suudu ɓadiiɗo daande miñiiko makko janngoo, e dow-dow, ari e makko. Omo janngaaki ngam makko, kadi o tawaano konngol ngol o naatata heen e makko.

Laabi marde ɓoo-ɗaa konngol e yeeso gooto, caggal ɗuum ngol yaltii e yeeso goɗɗo? Aɗa waawi nande jeertinol ngol e kooŋe maa e ñiiɗe maa hade maa nanude kalaamu ngu. Tikkere ina woni; kono to ngol wad-ɗaa konngol makko, e hol mo yoɓat njoɓdi mayre?

Tikkere wonaa añɓo

Tikkere ko nanugol sago, e saanga woɗɗa ina nafa. Deeƴɗo ko wonaa mo tikkataa abada.

Wiɗtoowo Amerikaajo Ryan Martin yoɓi golle makko fof o ƴeewi tikkere tan, wonaa nanugol feccere e limgal nanugoji sago. E deftere mum Why We Get Mad¹, o hollii wonde tikkere heewi wonde nelaaɗo: ina anndina ma wonde goɗɗo yaadii dow kaaɗdi, walla tooñal waɗi, walla ko ina ɗaɓɓi nde teddinaaka.

Hakkunde tikkere e konngol woodi finetere ngo mawnataa ɓuri minti gootiji. Semmbe wonaa wonde tikkataa, kono wonde a jogii minti ndin. Ina waawi yaltude e juuɗe maa e hooctude, walla e ñamude konngol hono ko timmi.

Nde yiite yahii nokku goɗngo

Ganndal hakkille innitoo yahugol tikkere to wonaa e joom ɗum waylugol nokku. A waawi deƴƴude e yeeso gooto mo caɗi ma ruttinde, caggal ɗuum konngol yaltoo e yeeso mo ɓadi ma, mo waawi-ɗaa ɓeydude daande e dow makko. Deeƴre ñaamdu ngu wi’aa tikkere timmii; ina ɗaɓɓi damal yaaɗo haa ko waɗi ɗum.

Anndude ko e nder maa tigi

So Karim naamnaama ko nanii, o wi’a: ina tikkii. Jaabawol goonga, kono ɗum ina heddi.

Annduɗo hakkille debbo Lisa Feldman Barrett ƴeewata no nanugoji meeɗen tagiraa. E deftere mum How Emotions Are Made², o hollii ƴeewndo mo tikkere ngoo yi’ataa hono dosiye gaɓɗo udditeteeɗo no feewi saanga kala. E faamu ngoo, hakkille huutortoo ko nji’i-ɗaa ko adii e ko ina waɗa sara maa haa o hokka hoore maana e nanugoji ɓanndu. Konnguɗi maa ina ngoodi feccere e ko janngata-ɗaa ngam seerndude nanugoji ɗii. Ko haɗan en ɗaɓɓude konngol ɓuri ceerude?

Mo jogii konnguɗi ceertuɗi ɓuri ceerude, ɓuri heewude jogaade doole e hoore mum. «Tikkii» ko konngol gootol tawa ina jogii ko heewi: waawi wonde semtinaare, walla waawaade jaabude, walla kulol ngam wonde teddungal mum majji. Kala gootum e majji ina ɗaɓɓi jaabawol ceertuɗo e feere.

Wiɗtoowo debbo Susan David ina sifoo e deftere mum Emotional Agility sifaaji ɗiɗi³: «Suuɗoowo» ina riiwa nanugol mum e dow, «Ruttinoowo» kadi ina ruttina ɗum e hoore mum tawa o yaadaaki heen. O ɓeydi laawol tataɓol: inndu nanugol maa no ɗum laaɓi, ndaar ɗum e yiɗde ngam anndude, caggal ɗuum waɗ ko tinndinii ngam ɗum tiiɗi e maa. Hono wi’ude: «Miɗo semtinaama jooni, kono mi suɓat konnguɗi am».

Ko ruttii caggal hirsugol

Anas ibn Malik jaabii wonde omo yaha e Nelaaɗo ﷺ, tawa Nelaaɗo ina ɓami ɓorgo Najraan mo bangal mum tiidi. Aaraabiijo gooto ɓadii mo, o hirsi ɓorgo ngo tiidal haa Anas yi’i maande bangal ɓorgo ngo dow kooŋe Nelaaɗo ﷺ. Caggal ɗuum Aaraabiijo ndaa ɗaɓɓi yo o yamir yo hokkee mo kaalis. Anas ina siftora ko waɗi caggal ɗuum: Nelaaɗo hootii e makko, o heñtii, caggal ɗuum o yamiri yo hokkee mo hokkere⁴.

Ƴeew ko ruttii caggal hirsugol ngol. Maande ɓanndu ina feeñi e haala ndee, ɗaɓɓal ngal kadi arii caggal mum. Kono jaabawol ngol nanndaano hirsugol ngol. En mbaawi yi’ude golle ɗiɗi ɗen ceertuɗe.

Deeƴre famɗunde ndee en hokkata hoore meeɗen hade jaabude ko saanga ngam suɓude no jaaba, tawa hakke maa e dow ko woni ndee heddii. Anas timminii sifaa jaabawol ngol: «O ndaari mo, o heñtii, caggal ɗuum o yamiri yo hokkee mo hokkere» (Al-Bukhari 3149).

Nde nanugoji suuɗaa, to ngoo ngaɗata?

Wiɗtoowo hakkille James Gross waɗi ƴeewndo⁵: o hollii wallitooɓe wideyo bonnungo e dow ɓaadugol junngo. O ɗaɓɓi fedde gootere suuɗude ko feeñata e yeeso maɓɓe, fedde goɗɗere ndaarde wideyo ngo e ndaartugol tawaa e hakkunde ɓoyyinoojo nanugol maɓɓe, o acci fedde tataɓere ndaaratoo ngo no wayi.

Mo suuɗi ko feeñata e yeeso makko nanaano nyiifugol ɓuri famɗude fedde ndaartoo no wayi, kono o holli nanugol makko seeɗa. O feeñi ɓuri deeƴude e yaasi, tawa nanugol ngol deeƴaano ngol tigi.

Ko ɓuri haawnude: suuɗude ko feeñata hawti e gollal ɓuri heewude e yuɓɓo jolleeji sympatik. Suuɗugol ngol wonaa accude nanugol, ko tampere ngam suuɗude ɗum, tee ina woodi njoɓdi ɓanndu.

Kono mo wayli ko miijaa e dow ndaartugol, nyiifugol makko goonga ɓoyi, tawa gollal ɓanndu ɓeydaaki ɓuri fedde ndaartoo no wayi. E nguurndam maa, ɗaɓɓu ndaartugol goɗngol e dow ko waɗi, ngol udditta damal e ko wonaa ñaawoore tiiɗnde aranndeere.

Ɓaawo, e wiɗtoowo Oliver John, Gross ƴeewi no nanugoji ngaɗirtee e nguurndam ñalawma⁶. Wonnde ina suuɗa ko feeñata e yeeso e nanugoji jokkondirii e welo nguurndam famɗo e jokkondiral renndo ɓuri ŋakkude. Jokkondiral ngal holli wonde suuɗugol tan woni sabu, kono ina naamnoo: mbele deƴƴude ndee a sikki ko reenugol ngam ɓen sara maa, ina ɓadanta ɓe e maa ngam goonga?

Suuɗugol udditaa damal e dow ko nyiifi ma, tee yaltinde tikkere ina waawi waylude konngol maa e dow goɗɗo wonaa joom ɗum. Ngam ɗuum deƴƴude tan walla hooctude tan ngonaa nafa. A ɗaɓɓa laawol tataɓol.

E maana yuɓɓugol jaabawol: «Tiiɗɗo wonaa mo foolata yimɓe. Tiiɗɗo ko mo nanngata hoore mum so tikkii» (Al-Bukhari 6114)⁷.

A ɗaɓɓa yaɓɓe e minti gootiji ndin, e damal ngam nanugol ngol yaltoo caggal. Inndu deeƴre ndee deeƴre famɗunde, wonaa jaɓde ko fof.

Deeƴre famɗunde, e damal peewngal

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde nanata-ɗaa tikkere tawa aɗa ɓadii jaabude, walla nde yi’-ɗaa ko aɗa ɗuunga ɗum e goɗɗo goɗɗo. Sahaa kuutoragol: Minti sappo ko ɗum fellitaare ngam deeƴre, caggal ɗuum saanga kaalaade e joom nokku ndun nde deeƴi-ɗaa.

Inndu ko woni e nder maa no ɗum laaɓi: Woto jaɓu «miin tikkii» tan, walla «mi moƴƴi». Winndu konngol gootol: «Mi nani… nde…». Hol woni e tikkere ndee: semtinaare, walla waawaade jaabude, walla kulol? Inndugol laaɓɗo ina waawi jippinde nanugol ngol e wulaare mum.
Wayli ngonka ɓanndu maa jooni: So a dari, jooɗu. So tikkere ina tiiɗude fahin, ɗaanu, walla yaa seeɗa woɗɗa e nokku ndun.
Ɓoyyin konngol, wonaa nanugol: Aɗa waawi tikkude, kono hokku hoore maa sahaa hade jaabude tawa aɗa tikki. Hokku hoore maa minti sappo hade kala ɓataake, walla konngol, walla fellitaare.
Seerndin mawnugol tikkere e sababu mayre: Hade ɗuunga tikkere maa e gooto mo yi’-ɗaa arande, naamno: mbele ko ngam ndee huunde famɗunde tan woni ɗum fof? E hol mo waɗi ɗum goonga? Miñiiko maa famɗo, walla sehil maa, walla gollodiiɗo maa e jaŋde haanaani yoɓde njoɓdi ko goɗɗo winndi.
Udditin nanugol ngol damal ngal peewngal: Waylugol ndaartugol wonaa accude hakke maa. Woto wi’a «alaa ko haani ɓeydude caɗeele» walla «alaa ko waylata jooni»; ƴeewtu: «Ndee tampini kam, tee ina woodi nokku mayre caggal: mi haalan joom ɗum nde deeƴi-mi, walla mi winnda ɗum, walla mi heblana ñalnde goɗnde».

So a yanii: Udditu damal moƴƴinal e yerduye laaɓɗe ngam gooto mo tikkere maa yottii e makko.

So naawni-ɗaa goɗɗo e tikkere maa, yerdu e laaɓal: «Mi luurii nde hooci-mi e yeeso maa. Mi tampaano e huunde goɗngo, tee ɗum wonaa daliilu ngam ko mbaɗ-mi. Mi ɗaɓɓat moƴƴinde ko ɗum bonni».

Ñaamdu garoowu

Subaka Karim dari e damal defirde, miñiiko makko ina tuuga ɗereeji buuredi famɗi e sahan mum. O fuɗɗi: «Mi tampaano…». Ndee ƴetti gite mum feewde makko. O daari; o nani e konngol ngol laawol ruttinoojol ñaawoore e dow maggo.

O siftori damal moƴƴinal ngal, o wi’i: «Mi luurii nde hooci-mi e yeeso maa. Tikkere am wonaano junuba maa». E damal goɗngal baaba makko ina dari. O ndaari ɓe, caggal ɗuum o hootiri o yahii tawa o haalaaki hay konngol.

Miñiiko makko udditaaki deftere ndee yaawngo. Ndee wi’i: «Mi suɓii hello juutndo hanki». Karim jooɗii e bannge makko: «En njannga ngo laabi ɗiɗi». Ndee janngi diidol aranndeere, ndee tampii e konngol gootol. O daari.

E ñaamdu Jumaa garoowu bappa makko ruttini haala waktu tati fajiri. Karim nani wulaare e noppi makko, o inndi ko o nanata: semtinaare e yeeso fof. O ɗaɓɓi yo o yaltu feewde defirde hade konngol ngol yaltude, o jooɗii toon minti sappo. Nde bappa makko yaltii feewde montor mum, o yahii e makko o wi’i: «Haala jemma ndeen ina semtina kam e yeeso fof. Woto ruttin ndee haala, mi ɗaɓɓii». Bappa makko wi’i: «Ko fijirde tan». Karim wi’i: «Mi anndi. Kono mi yiɗaa ɗum kadi». Bappa makko daari seeɗa, caggal ɗuum wi’i: «No yiɗ-ɗaa». Nde jemma ari, miñiiko makko ɓamti deftere mum e dow koyɗe makko: «Suɓo hello ngo». E ndee laabi o ndaari deftere ndee, o suɓi hello, o ɓadini jooɗorde famɗunde feewde makko.

Hol mo yoɓata njoɓdi tikkere maa?

Woto jaabu yaawngo, ƴetta sahaa maa:

Hol mo muñata tikkere maa ɓuri goɗɗo, kono ɓuri famɗude junuba heen?
So ruttini-ɗaa waktu minti sappo, haa hade cakkitiire nde daande maa ɓeydi, hol ko tampini ma tawa kaalaaki ɗum e hay gooto?

E jemma ndeen tigi, hade Lina yaltude e montor mum to suudu miñiiko debbo mum, annoore feeñi e honndu mum e kabaaru ɓataake gootol. O hodi caabi mum dow jooɗorde ɓadiinde, o udditi ɓataake ndee ngartii caggal yontereeji heewɗi ngam daarude.