परत न घेता येणारा शब्द

एका व्यक्तीसमोर गिळलेले शब्द दुसऱ्या व्यक्तीवर तुम्ही किती वेळा काढले आहेत? वाक्य ऐकू येण्याआधी खांदा आणि जबडा तुम्हाला इशारा देऊ शकतात. राग आहेच. पण त्याचे शब्द कुठे टाकणार? त्याची किंमत कोण मोजणार?

राग शत्रू नाही

राग नैसर्गिक भावना आहे. कधी उपयोगीही असते. शांत माणूस म्हणजे कधीच न रागावणारा माणूस नाही.

अमेरिकन संशोधक रायन मार्टिनने आपल्या कारकिर्दीत खास रागाचा अभ्यास केला. सर्वसाधारण भावनांच्या यादीतला एक विषय म्हणून नव्हे. आपल्या Why We Get Mad¹ या पुस्तकात तो सांगतो की राग बहुतेकदा संदेशवाहक असतो. कुणी सीमा ओलांडली आहे, अन्याय झाला आहे, किंवा एखादी गरज दुर्लक्षित झाली आहे, हे तो तुम्हाला सांगतो.

राग आणि शब्द यांच्यामध्ये मिळणारा अवकाश कदाचित एका मिनिटापेक्षाही कमी असेल. राग न येणे ही ताकद नाही. त्या मिनिटावर ताबा असणे ही ताकद आहे. ओरडण्यातून ते मिनिट निसटू शकते. किंवा सगळे संपले अशा थाटात शब्द गिळून टाकण्यातूनही.

ठिणगी दुसरीकडे जाते तेव्हा

ज्याच्यामुळे राग आला त्याऐवजी दुसऱ्यावर तो निघण्याला मानसशास्त्रात विस्थापन म्हणतात. ज्याला प्रत्युत्तर देणे कठीण आहे त्याच्यासमोर तुम्ही गप्प राहू शकता. मग ज्याच्यावर आवाज चढवता येतो अशा जवळच्या व्यक्तीसमोर शब्द बाहेर पडतात. जेवणावेळची शांतता म्हणजे राग संपला असे नाही. त्याच्या कारणापर्यंत पोहोचणारे दार हवे असते.

आत नेमके काय आहे हे ओळखणे

करीमला काय वाटत आहे असे विचारले असते, तर तो म्हणाला असता: राग. उत्तर योग्य होते, पण अपुरे.

मानसशास्त्रज्ञ लिसा फेल्डमन बॅरेट आपल्या भावना कशा तयार होतात याचा अभ्यास करते. आपल्या How Emotions Are Made² या पुस्तकात ती एक स्पष्टीकरण मांडते. त्यात रागाला प्रत्येक वेळी सारखीच उघडणारी तयार फाइल मानलेले नाही. या स्पष्टीकरणानुसार मेंदू तुमचे आधीचे अनुभव आणि आसपास घडणाऱ्या गोष्टी वापरून शारीरिक संवेदनांना अर्थ देतो. ते अनुभव वेगळे ओळखायला तुम्ही जे शिकता, त्यात तुमच्या शब्दसंग्रहाचाही भाग असतो. मग अधिक नेमका शब्द शोधायला आपल्याला काय अडवते?

ज्यांच्याकडे अधिक नेमके शब्द असतात, त्यांच्याकडे बहुतेकदा अधिक नियंत्रणही असते. “राग” या एका शब्दात मिश्रण असते. त्यात अपमान असू शकतो. उत्तर देता न येण्याची असहायता असू शकते. किंवा आदर गमावण्याची भीती असू शकते. प्रत्येकाला वेगळा प्रतिसाद हवा असतो.

संशोधक सुझन डेव्हिड आपल्या Emotional Agility या पुस्तकात दोन प्रकार सांगते³: “दडपणारा” आपली भावना बाजूला ढकलतो. “घोळवणारा” तिच्यातून पुढे न जाता तीच भावना पुन्हा पुन्हा डोक्यात चालवतो. ती तिसरी वाट सुचवते: भावना नेमकी ओळखा. कुतूहलाने तिच्याकडे पाहा. मग तुमच्या मूल्यांशी जुळणारी कृती करा. जसे: “आत्ता मला अपमानित वाटत आहे. तरीही माझे शब्द मी निवडेन.”

हिसक्यानंतर

अनस इब्न मलिक सांगतात की ते प्रेषित ﷺ यांच्याबरोबर चालत होते. प्रेषितांनी जाड काठाची नजरानी चादर पांघरली होती. एका बदूने त्यांना गाठले. चादर इतक्या जोरात ओढली की अनस यांना प्रेषित ﷺ यांच्या खांद्यावर तिच्या काठाचा वळ दिसला. मग त्या बदूने आपल्याला धन देण्याचा आदेश द्यावा अशी मागणी केली. पुढे काय झाले ते अनस सांगतात: प्रेषित ﷺ त्याच्याकडे वळले. हसले. मग त्याला काही देण्याचा आदेश दिला⁴.

हिसक्यानंतर काय झाले ते पाहा. कथनात शरीरावरची खूण स्पष्ट आहे. त्यानंतर मागणी आली. तरी प्रतिसादाने त्या हिसक्याचेच रूप घेतले नाही. या दोन कृती आपण वेगळ्या पाहू शकतो.

उत्तर देण्याआधी आपण स्वतःला दिलेला छोटा अवकाश म्हणजे प्रतिसाद निवडण्याची संधी. मूळ प्रसंगाबद्दल बोलण्याचा तुमचा अधिकार कायम राहतो. प्रतिसादाचे वर्णन अनस असे संपवतात: “ते त्याच्याकडे वळले, हसले, आणि मग त्याला काही देण्याचा आदेश दिला.” (बुखारी 3149).

भावना लपतात तेव्हा कुठे जातात?

मानसशास्त्र संशोधक जेम्स ग्रॉसने एक प्रयोग केला⁵. त्याने स्वयंसेवकांना हात कापून काढण्याचा अस्वस्थ करणारा व्हिडिओ दाखवला. एका गटाला भावनांचा आविर्भाव लपवायला सांगितला. दुसऱ्या गटाला तटस्थ दृष्टिकोनातून व्हिडिओ पाहून भावनिक प्रतिक्रिया कमी करायला सांगितली. तिसऱ्या गटाला नेहमीप्रमाणे पाहू दिले.

आविर्भाव लपवणाऱ्यांना नेहमीप्रमाणे पाहणाऱ्या गटापेक्षा कमी किळस वाटली नाही. पण त्यांची भावना कमी दिसली. भावना स्वतः शांत झाली नसतानाही ते बाहेरून अधिक शांत दिसले.

आणखी आश्चर्य म्हणजे आविर्भाव लपवताना अनुकंपी मज्जासंस्थेची सक्रियता जास्त होती. भावना दडपणे म्हणजे भावना थांबणे नाही. ती लपवण्यासाठी केलेला प्रयत्न आहे. त्याची शारीरिक किंमत असते.

दृश्याचा फेरविचार करणाऱ्यांची प्रत्यक्ष किळस मात्र कमी झाली. नेहमीप्रमाणे पाहणाऱ्या गटाच्या तुलनेत शारीरिक उत्तेजना वाढली नाही. तुमच्या आयुष्यातही प्रसंगाचा वेगळा अर्थ शोधा. पहिल्या कठोर निष्कर्षापलीकडची शक्यता त्यातून खुली होईल.

नंतर संशोधक ऑलिव्हर जॉनबरोबर ग्रॉसने दैनंदिन आयुष्यातल्या भावनांच्या नियमनाचा अभ्यास केला⁶. भावनांचा आविर्भाव लपवण्याची सवय असण्याचा संबंध कमी जीवनसमाधानाशी आणि कमकुवत सामाजिक नात्यांशी आढळला. हा संबंध म्हणजे भावना दडपणे हेच एकटे कारण असल्याचा पुरावा नाही. पण तो तुम्हाला एक प्रश्न विचारायला लावतो: आसपासच्या लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तुम्ही ज्या मौनाचा आधार घेता, त्यामुळे ते खरोखर तुमच्या जवळ येतात का?

नुसते दडपून ठेवण्याने त्रासाच्या कारणाकडे जाणारे दार उघडत नाही. आणि उद्रेकाने शब्द चुकीच्या व्यक्तीवर निघू शकतात. म्हणून गप्प राहणे पुरेसे नाही. ओरडणेही पुरेसे नाही. तिसरी वाट हवी.

प्रतिसादावर नियंत्रण ठेवण्याचा अर्थ सांगताना: “कुस्तीत इतरांना पाडणारा बलवान नसतो. रागाच्या वेळी स्वतःवर ताबा ठेवणारा खरा बलवान असतो.” (बुखारी 6114)⁷.

त्या मिनिटातच उचलता येतील अशी पावले हवीत. नंतर भावना बाहेर पडायला दारही हवे. या अवकाशाला विराम म्हणा. शरणागती नाही.

थोडा विराम, योग्य दार

भावनेच्या भरात कुणाला दुखावले असेल तर स्पष्टपणे माफी मागा: “तुझ्यावर ओरडलो, ही माझी चूक होती. दुसऱ्या गोष्टीमुळे मी अस्वस्थ होतो. पण त्यामुळे माझे वागणे योग्य ठरत नाही. त्याचा परिणाम दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करेन.”

पुढचे जेवण

तुमच्या रागाची किंमत कोण मोजते?

घाईत उत्तर देऊ नका. वेळ घ्या:

1. तुमच्या रागात सर्वांत कमी दोष असतानाही, इतरांपेक्षा जास्त तो कोण सहन करते?
2. शेवटच्या वेळी तुमचा आवाज चढला, त्याआधीच्या दहा मिनिटांत परत जाता आले, तर कोणती गोष्ट तुम्हाला त्रास देत होती, जी तुम्ही कुणाला सांगितली नव्हती?

त्याच संध्याकाळी बहीणीच्या घरासमोर गाडीतून उतरण्याआधी लीनाच्या फोनवर एका ईमेलची सूचना उजळली. तिने शेजारच्या सीटवर किल्ली ठेवली. कित्येक आठवड्यांच्या प्रतीक्षेनंतर आलेला संदेश उघडला.