Ereyga aan dib loo soo celin karin — Ka tanaasulidda naftaada

Buugga albaabka agtiisa yaal

Karim wuxuu ku noqday gurigii reerkooda intii lagu jiray fasaxa simistarka. Qadadii Jimcaha, iyadoo qoyska oo dhammi ay miiska ku wareegsan yihiin, adeerkiis ayaa weydiiyey degaanka ardayda. Ka hor inta aanu maqlin jawaabta, wuxuu u jeestay dadkii fadhiyey: “Ma xusuusataan habeenkii imtixaankii xisaabta ee dugsiga sare?”. Wuxuuna ka sheekeeyey in Karim hooyadiis ay toostay saddexdii habeennimo, ka dibna ay aragtay iftiin ka hoos baxaya albaabka wiilkeeda, waxayna u qaadatay inuu wax baranayo. Waxay furtay albaabkii, waxayna ku aragtay sariirtiisa, isagoo gacanta ku haysta taleefankii uu kaga tagay dabaylaha jikada, sameecaduhuna ay dhegaha ugu jiraan, oo u faqaya kooxdiisa: “Hal wareeg oo keliya.” Buuggii xisaabtuna uu dhulka ku xiran yahay.

Qof kastaa wuu qoslay, Karim-na wuu la qoslay. Dabadeed adeerkiis ayaa raaciyey: “Kanna waa kii rabay inuu keligii noolaado! Yaa shaashadda halkaas uga damin doona?”. Qosolkii ayaa kor u kacay. Dhoollacaddayntii ayaa ku hadhay wejiga Karim, geeskii rootiduna farahiisa dhexdooda ayuu ku jabay. Wuxuu ku sigtay inuu yiraahdo: “Hadda ma ahi wiilkii hore.” Dabadeed wuxuu xusuustay habeenadii degaanka ardayda ee uu ciyaarta u soo jeeday ilaa iftiinku daaqadda ka soo galay, markaasay hadalkii ka hadhay ilkahiisa gadaashooda.

Fiidkii ayay walaashiisa yar buuggeedii u sidatay qolkiisa. Bogga ayay ku toosisay calaacashadeeda geeskeeda, waxayna mar kale kala bixisay geeskii laalaabnaa. Waxay istaagtay albaabka agtiisa waxayna tiri: “Dooro bogga.” Ma eegin buugga. Wuxuu eegay shaashadda madow ee taleefankiisa, waxaana ka muuqday indhihiisa.

Waxay bilowday inay bogagga u rogto cod la maqli karo. Garabkiisu kor buu u kacay, daankiisuna wuu adkaaday; qosolkii qadaduna weli dhegihiisa ayuu ku jiray. Walaashii waxay soo jiidatay kursigii yaraa ee agtiisa; wuxuu gartay codka uu laamiga ku xoqayo, cod uu jeclaan jiray ka hor intii aanu safrin. Markan gacantiisa ayuu u taagay dhabarka kursiga si uu u joojiyo. Farta ayay saartay sadarka koowaad, waxayna bilowday inay akhrido.

Karim wuxuu kursigii u jiiday si qallafsan, wuxuuna ku qayliyey walaashii: “Keligay iga tag!”. Way joojisay akhriskii. Waxay buuggii ku xirtay labada gacmood, wayna tagtay iyadoo dhabankeeda ku tirtiraysa gacanteeda shaadhka.

Wuxuu u baxay jikada oo biyo cabbay isagoo taagan. Goobtii wuu beddelay, laakiin weedhii mar hore ayay ka baxday. Wuxuu bilaabay inuu sababeeyo: ma joojin tan iyo markii ay soo gashay, cidina ma fahmin inuu daallan yahay. Wuxuu furay tubbada biyo isagoon u baahnayn, ka dibna wuu xiray ka hor inta uusan koobku buuxsamin. Qolkii ku xigay waxaa kaga yimid codka walaashii oo si aamusan wax u akhrinaysa. Uma akhrinayn isaga, mana helin erey uu ugu galo.

Immisa jeer ayaad qof hortiisa erey ku liqday, dabadeedna ku qaylisay qof kale wejigiisa? Waxaa laga yaabaa inaad digniinta ka dareento garabkaaga iyo daankaaga ka hor inta aanad maqlin weedha. Caradu way joogtaa; laakiin xaggee ayaad u jeedinaysaa ereygeeda, yaana bixin doona qiimaheeda?

Caradu ma aha cadowga

Caradu waa dareen dabiici ah, marmarna faa'iido leh. Qofka deggani ma aha mid aan waligii caroon.

Cilmi-baadhaha Maraykanka ah ee Ryan Martin wuxuu noloshiisa shaqo ku qaatay barashada carada keligeed, ee ma aha qayb ka mid ah liiska dareennada guud. Buuggiisa Why We Get Mad¹, wuxuu ku sharraxayaa in caradu inta badan tahay farriin-side: waxay kuu sheegaysaa in xad qof ka gudbay, ama caddaalad-darro dhacday, ama baahi aan la ixtiraamin.

Carada iyo ereyga dhexdooda waxaa yaal daaqad laga yaabo inaanay ka badnayn hal daqiiqo. Xooggu ma aha inaadan caroon, ee waa inaad daqiiqaddaas maamuli karto. Waxayna kaa baxsan kartaa qaylo, ama inaad ereyga liqdo sidii wax dhammaaday oo kale.

Markay dhimbiishu meel kale tagto

Cilmi-nafsigu wuxuu wareejinta carada ee loo wareejiyo cid aan sababin ugu yeeraa wareejinta dareenka. Waxaa laga yaabaa inaad ka aamusto qof ay kugu adag tahay inaad u jawaabto, dabadeedna uu ereygu kaaga soo baxo qof kuu dhow oo aad awooddo inaad codkaaga ku kor taagto. Degganaanta qadadu macnaheedu ma aha in caradii dhammaatay; waxay u baahan tahay albaab gaara sababteeda.

Inaad si sax ah u ogaato waxa kugu dhex jira

Haddii Karim la weydiin lahaa dareenkiisa wuxuu dhihi lahaa: waan caraysanahay. Waa jawaab sax ah, laakiin aan dhammaystirnayn.

Cilmi-nafsiyad Lisa Feldman Barrett waxay barataa sida shucuurtu u samaysanto. Buuggeeda How Emotions Are Made², waxay ku soo bandhigaysaa sharraxaad aan carada ula dhaqmin sidii fayl diyaarsan oo mar kasta isku si loo furo. Sharraxaaddan dhexdeeda, maskaxdu waxay isticmaashaa khibradihii hore iyo waxa hareerahaaga ka socda si ay dareenka jirka micno ugu yeesho. Ereyadaaduna waa qayb ka mid ah waxaad ku barato kala saaridda khibradahaas. Maxaa diidaya markaa inaynu raadinno erey ka saxan?

Qofka haysta erayo dareen oo ka saxsan, inta badan wuxuu leeyahay isxakameyn dheeraad ah. “Waan caraysanahay” waa hal erey oo xambaarsan waxyaabo badan oo isku qasan: waxay noqon kartaa dareen xaqiraad, awood-darro jawaab bixin, ama cabsi laga qabo in la waayo ixtiraam. Mid kasta oo kuwan ka mid ahina waxay u baahan tahay falcelin ka duwan tan kale.

Cilmi-baadhe Susan David waxay buuggeeda Emotional Agility ku sharraxaysaa laba qaab³: “kan caburiya” oo dareenkiisa dhinac iska dhiga, iyo “kan ku celceliaya” oo maskaxdiisa kaga dhex wareejiya isagoon ka dhaqaaqin. Waxayna soo jeedinaysaa waddo saddexaad: inaad dareenkaaga si sax ah u magacowdo, ku eegto xiiso, dabadeedna aad u dhaqanto si waafaqsan qiyamkaaga. Sida inaad tiraahdo: “Hadda waxaan dareemayaa xaqiraad, sidaas oo ay tahayna waxaan dooranayaa hadalkayga.”

Jiidashada ka dib

Anas bin Maalik wuxuu werinayaa inuu la socday Nabiga ﷺ, isagoo qabay go' Najraani ah oo hareeruhu ku adag yihiin. Waxaa haleelay nin reer baadiye ah, wuuna jiiday go'ii jiidasho xoog leh ilaa Anas uu arkay raadkii go'a oo ku yaal garabka Nabiga ﷺ. Dabadeed ninkii reer baadiyaha ahaa wuxuu weydiistay in la amro in maal la siiyo. Anas wuxuu xusay wixii dhacay ka dib: Nabigu ﷺ wuxuu u jeestay xaggiisa, wuuna dhoollacaddeeyey, dabadeed wuxuu amray in wax la siiyo⁴.

Bal eeg wixii ka dambeeyey jiidashada. Saamaynta jirka ku dhacday way ka muuqataa werinta, codsiguna wuxuu yimid ka dib. Sidaas oo ay tahayna falcelintu ma qaadan isla sawirkii jiidashada. Waxaynu awoodnaa inaynu labada ficil u aragno kuwo kala gooni ah.

Nasashada gaaban ee aynu nafaheenna siinno ka hor inta aynaan jawaabin waa fursad aynu ku dooranno falcelinta, iyadoo ay kuu hadhayso xuquuqdaada inaad ka hadasho xaaladda lafteeda. Anas-na wuxuu ku soo gunaanadayaa tilmaanta falcelinta: “Dabadeed wuxuu u jeestay xaggiisa, wuuna dhoollacaddeeyey, ka dibna wuxuu amray in wax la siiyo.” (Al-Bukhaari 3149).

Markay dareennadu dhuuntaan, xaggee bay aadaan?

Cilmi-baadhaha cilmi-nafsiga James Gross wuxuu sameeyey tijaabo⁵: wuxuu mutadawiciin tusay muuqaal cabsi leh oo gacanta la goynayo. Koox wuxuu ka codsaday inay qariyaan muujinta dareenkooda, koox kalena inay muuqaalka ku eegaan aragti dhex-dhexaad ah oo yaraynaysa dareenkooda, kooxda saddexaadna wuxuu u daayay inay u daawadaan sidii caadada ahayd.

Kuwii qariyey muujinta dareenkooda ma ay dareemin nacayb iyo yaxyax ka yar kuwii u daawaday si caadi ah, laakiin waxay bannaanka ka muujiyeen dareen ka yar. Waxay u ekaayeen kuwo degan dibadda, iyadoo aanu dareenkii laftiisu degin.

Waxaase ka sii yaab badnaa in qarinta muujinta dareenka ay la socotay firfircooni weyn oo ku timid habdhiska dareenka ee naxariista (sympathetic nervous system). Caburintu ma aha joojinta dareenka, ee waa dadaal lagu qarinayo, waxayna leedahay qiime jireed oo sarreeya.

Kuwii dib u qiimeeyey muuqaalka se, dareenkoodii nacaybka dhabta ahaa hoos buu u dhacay, iyadoo aanay jirin kordhinta kacdoonka jireed marka la barbar dhigo kooxdii u daawatay si caadi ah. Noloshaadana, ka raadi aragti kale oo xaaladda u furaysa fursad ka duwan xukunkii adkaa ee koowaad.

Mar dambe, isagoo la shaqaynaya cilmi-baadhe Oliver John, Gross wuxuu baadhay nidaaminta shucuurta ee nolosha maalinlaha ah⁶. Caadaysiga qarinta muujinta dareenka wuxuu xiriir la lahaa qanaaco nololeed oo hoosaysa iyo xiriir bulsho oo daciif ah. Xiriirkani ma caddaynayo in caburinta keligeed ay sabab u tahay, laakiin wuxuu kugu martiqaadayaa su'aal: aamusnaanta aad u malaynayso inay badbaado u tahay dadka kugu xeeran, ma u soo dhoweysaa iyaga dhab ahaantii?

Caburintu keligeed ma furto albaabka waxa ku dhibay, qaraxuna wuxuu hadalkaaga ku toosin karaa qof aan gelin. Markaa kuma filna inaad aamusto, mana aha inaad qayliso. Waxaad u baahan tahay waddo saddexaad.

Micnaha xakamaynta falcelintana: “Ma aha qofka xoogga badani kan dadka legda, ee qofka xoogga badani waa kan naftiisa celiya markuu caraysan yahay.” (Al-Bukhaari 6114)⁷.

Waxaad u baahan tahay tallaabooyin isla daqiiqaddaas gudaheeda ah, iyo albaab uu dareenku mar dambe ka baxo. Nasashadan u bixi heshiis nabadgelyo, ee ha u bixin is-dhiibid.

Nasasho gaaban iyo albaabka saxda ah

Goorta aad isticmaasho: Markaad dareento caro oo aad qarka u saaran tahay inaad jawaabto, ama aad dareento inaad ku furanayso qof kale. Muddada: Nasasho toban daqiiqo ah oo la soo jeediyey, dabadeed ballan aad kula hadasho qofkii xaaladda lahaa markaad degto.

Si sax ah u magacow waxa kugu jira: Ha ku qancin “Waan caraysanahay,” ama “Waan fiicanahay.” Qor hal weedh: “Waxaan dareemay… markii…” Maxaa ku jira caradan: ma xaqiraad, mise awood-darro jawaab-celineed, mise cabsi? Magacowga saxda ahi wuxuu hoos u dhigi karaa kacdoonka dareenka.
Beddel booska jirkaaga isla markiiba: Haddii aad taagan tahay fariiso. Haddii caradu weli sii kordhayso, jiifso, ama qaad dhowr tallaabo oo aad kaga fogaanayso goobta.
Dib u dhig ereyga, ee ha dib u dhigin dareenka: Xaq baad u leedahay inaad carooto, laakiin naftaada sii waqti ka hor inta aanad ka jawaabin adigoo xanaaqsan. Sii naftaada toban daqiiqo ka hor farriin kasta, weedh kasta, ama go'aan kasta.
Kala saar xaddiga iyo sababta: Ka hor inta aanad carada ku shubin qofka ugu horreeya ee aad aragto, weydii: ma waxaas oo dhammi waxay ka dhasheen dhacdadan yar? Yaase sababay dhab ahaantii? Walaalkaa ka yar, saaxiibkaa, ama qofka aad wax isla barataan uma qalmaan qaansheeg uu qof kale qoray.
U fur dareenka albaabkiisa saxda ah: Dib u qiimayntu macnaheedu ma aha inaad ka tanaasusho xaqaaga. Halkii aad ka dhihi lahayd “Looma baahna in arrimaha la murgiyo” ama “Waxba isma beddelayaan hadda,” isku day: “Arrintani way i dhibtay, waxayna leedahay meel dambe: waxaan qofkii ku lug lahaa kula hadli doonaa waqti deggan, waan qori doonaa, ama waxaan qorshayn doonaa maalin kale.”

Haddii aad dhacdo: Albaabka hagaajinta u fur raalli-gelin cad oo aad siiso qofka caradaadu gaartay.

Haddii aad qof ku dhaawacday xanaaqaaga, ka raalli-geli si cad: “Waan khaldamay markii aan kugu qayliyey. Waxaan ka xumaa arrin kale, taasina cudurdaar uma aha waxaan sameeyey. Waxaan isku dayi doonaa inaan hagaajiyo saamaynteeda.”

Qadadii xigtay

Subaxdii Karim wuxuu istaagay albaabka jikada, walaashiina waxay ururinaysay jajabka cuntada ee saxankeeda ku jiray. Wuxuu bilaabay: “Waan dhibsanaa…”. Indhaha ayay kor ugu taagtay. Wuu joogsaday; wuxuu weedha ka dhex maqlay jid eedda dib ugu celinaya iyada.

Wuxuu xusuustay albaabka hagaajinta, wuxuuna yiri: “Waan khaldamay markii aan kugu qayliyey. Caradaydu ma ahayn khaladkaaga”. Albaabka kale aabbihiis ayaa taagnaa. Wuu eegay labadooda, dabadeed wuu soo jeestay oo tagay isagoon hadal dhihin.

Walaashii isla markiiba ma furin buuggii. Waxay tiri: “Shalay waxaan doortay bog dheer”. Karim wuxuu fariistay agteeda: “Laba jeer ayaan ku akhrinaynaa”. Waxay akhriday sadarkii koowaad, waxayna ku turunturootay erey. Wuu sugay.

Qadadii Jimcaha xigtay adeerkiis wuxuu mar kale soo celiyey sheekadii saddexdii habeennimo. Karim wuxuu dareemay kulayl dhegihiisa ku jira, wuxuuna magacaabay waxa uu dareemayo: xaqiraad dadka oo dhan hortooda ah. Jikada ayuu cudurdaar ku aaday ka hor inta aanu hadalku ka bixin, wuxuuna halkaas fadhiyey toban daqiiqo. Markii adeerkiis u baxay gaarigiisa, Karim wuu la socday wuxuuna ku yiri: “Sheekada habeenkaas waxay igu ceebaysaa dadka oo dhan hortooda. Fadlan ha soo celin mar dambe”. Adeerkiis wuxuu yiri: “Kaftan bay ahayd”. Karim wuxuu yiri: “Waan ogahay. Mar dambena ma rabo”. Adeerkiis cabbaar ayuu aamusay, dabadeed wuxuu yiri: “Sidaad doonto”. Fiidkiina walaashii waxay buuggeedii saartay jilibkiisa: “Dooro bogga”. Markan wuxuu eegay buuggii, wuxuu doortay bog, wuxuuna u soo dhoweeyey kursigii yaraa.

Yaa bixiya qiimaha caradaada?

Ha ku jawaabin si degdeg ah, oo qaado waqtigaaga:

Waa kuma qofka u adkaysta caradaada in ka badan cid kasta, inkastoo uu yahay qofka ugu eedda yar?
Haddii aad saacadda dib u celin karto toban daqiiqo ka hor markii ugu dambaysay ee uu codkaagu kor u kacay, maxaa ku dhibayay oo aanad cidna u sheegin?

Isla fiidkaasna, ka hor inta aysan Lina ka degin gaarigeeda guriga walaasheed hortiisa, waxaa taleefankeeda ku soo dhacay ogeysiis hal iimayl ah. Waxay furaheeda dhigtay kursiga agteeda yaal, waxayna furtay farriintii timid toddobaadyo sugitaan ah ka dib.