Peyva ku venagere — Îstifakirina ji xwe

Pirtûka li ber derî

Karim di bêhnvedana semesterê de vegeriya mala malbata xwe. Û di firavîna roja înê de, dema ku tevahiya malbatê li dora maseyê bû, mamê wî li ser xewgehê pirsî, paşê berî ku bersivê bibihîze berê xwe da rûniştvanan: “Ma şeva ezmûna bîrkariyê ya lîseyê tê bîra we?” Û vegot ku diya Karim di seet sêyê şeveqê de şiyar bûbû, ronahiyek li binê deriyê kurê xwe dîtibû, û guman kiribû ku ew ders dixwîne. Derî vekiribû, û ew di nav doşekê de dîtibû, telefona ku li ser şarjê mitbaxê hiştibû di destê wî de bû, guhildêrk li ser guhên wî bûn, û ji tîma xwe re dipijiqand: “Tenê yek dor.” Û pirtûka bîrkariyê li ser erdê girtî mabû.

Her kes keniya, û Karim jî bi wan re keniya. Paşê mamê wî lê zêde kir: “Û ev ê ku dixwest bi tenê bijî! Li wir kî wê ekranê ji wî re vemirîne?” Dengê kenê bilindtir bû. Bişirîn li ser rûyê Karim ma, û keviya nanê di navbera tiliyên wî de şikest. Hema hema digot: “Ez êdî ne ew kurik im.” Paşê şevên li xewgehê hatin bîra wî ku tê de heta ronahiya ji pencereyê ketibû hundur li ser lîstikê şiyar mabû, lewma gotin li pişt diranên wî ma.

Êvarê xwişka wî ya piçûk pirtûka xwe anî odeya wî. Rûpel bi keviya kefa destê xwe rast kir, û quncika qatkirî dîsa vekir. Li ber derî sekinî û got: “Rûpelê hilbijêre.” Ew li pirtûkê nenihêrî. Li ekrana tarî ya telefona xwe nihêrî, û çavên wî tê de xuya bûn.

Dest pê kir rûpelan bi dengekî bihîstbar wergerand. Milê wî bilind bû, û çeneya wî şidî; kenê firavînê hîn di guhên wî de bû. Xwişka wî kursiya piçûk kişand kêleka wî; wî dengê xişîna wê ya li ser kaxîşan nas kir, ku berî çûyînê jê hez dikir. Vê carê destê xwe dirêjî pişta kursiyê kir da ku wê bisekine. Wê tiliya xwe danî ser rêza yekem, û dest bi xwendinê kir.

Karim kursî bi hêrs kişand, û li ber rûyê xwişka xwe qîriya: “Min bi tenê bihêle!” Wê xwendin rawestand. Pirtûk bi her du destan girt, û dema ku rûyê xwe bi zendê çakêtê xwe paqij dikir, çû.

Derket mitbaxê û li ser piyan av vexwar. Cih guhertibû, lê hevok beriya wî derketibû. Dest bi hincetdîtinê kir: ji dema hatibû nedisekinî, û tu kesî fêm nedikir ku ew westiyaye. Çeşme bê hewcedarî vekir, paşê berî ku qedeh tije bibe girt. Ji odeya kêlekê dengê xwişka wî hat ku bi nizmî dixwend. Ji wî re naxwend, û gotinek nedît ku pê bikeve odeya wê.

Çend caran te gotinek li ber kesekî daqurtand, paşê li ber rûyê kesekî din derket? Dibe ku berî bibihîzîna hevokê, hişyariyê di mil û çeneya xwe de hîs bikî. Hêrs li wir e; lê tuyê gotina wê deynî ku derê, û kî wê berdêla wê bide?

Hêrs ne neyar e

Hêrs hestek sirûştî ye, û carinan jî sûdmend e. Mirovê aram ne ew e ku qet hêrs nabe.

Lêkolînerê amerîkî Ryan Martin temenê xwe yê pîşeyî di lêkolîna li ser hêrsê bi serê xwe derbas kir, ne wekî xalek di lîsteya hestên gelemperî de. Di pirtûka xwe Why We Get Mad de¹, rave dike ku hêrs piranî peyamber e: ji te re dibêje ku yekî sînorek derbas kiriye, an neheqiyek qewimiye, an pêdiviyek nehatiye rêzgirtin.

Di navbera hêrs û gotinê de derfeteke biçûk heye ku dibe ku ji deqeyekê zêdetir nebe. Hêz ne ew e ku tu qet hêrs nebî, lê ew e ku tu wê deqeyê bi kar bînî. Û dibe ku ew bi qîrînê, an bi daqurtandina gotinê mîna ku mesele xilas bûbe, ji destê te derkeve.

Dema ku pêt diçe cihekî din

Derûnnasî ji veguheztina hêrsê bo ser yekî din re dibêje veguhestin. Dibe ku tu li ber kesekî ku bersivdana wî ji bo te zehmet e bêdeng bimînî, paşê gotin li cem kesekî nêzîktir derkeve, kesekî ku tu dikarî dengê xwe lê bilind bikî. Garantiya bêdengiya firavînê nayê wateya ku hêrs qediya ye; pêdiviya wê bi deriyekî heye ku bigihîje sedema wê.

Ku tu bi tamî bizanî ka çi di hundurê te de heye

Heke ji Karim bihata pirsîn ka çi hîs dike, wî yê bigota: Hêrsbûyî. Bersiveke rast e, lê kêm e.

Derûnnas Lisa Feldman Barrett lêkolînê li ser awayê çêbûna hestên me dike. Di pirtûka xwe How Emotions Are Made de², şiroveyekê pêşkêş dike ku bi hêrsê re mîna dosyeyeke amade ya ku her car bi heman awayî tê vekirin tevnagere. Di vê şiroveyê de, mejî ezmûnên te yên berê û tiştên li dora te diqewimin bi kar tîne da ku wateyê bide hestên laş. Û peyvên te beşek in ji tiştê ku tu pê fêrî cudakirina wan ezmûnan dibî. Nexwe çi rê li ber me digire ku em li peyveke dirusttir bigerin?

Kesê ku xwedî peyvên dirusttir e, piranî xwedî kontrola zêdetir e. “Hêrsbûyî” peyvek tenê ye ku têkiliyek tevlihev hildigire: dibe ku bêrêzî be, an nekarîna bersivdayînê be, an jî tirsa ji windakirina rêzê be. Û her yek ji wan pêdivî bi bertekek cuda ji ya din heye.

Lêkolîner Susan David di pirtûka xwe Emotional Agility de du şêweyan wesif dike³: “vedişêre” hesta xwe davêje aliyekî, û “dêw dikin” wê di serê xwe de dubare dike bêyî ku jê gavek bavêje. Û rêyek sêyem pêşniyar dike: ku tu hesta xwe bi dirustî bi nav bikî, bi meraq lê binêrî, paşê li gorî nirxên xwe tevbigerî. Mîna ku bêjî: “Niha heqaret li min hatiye kirin, lê dîsa jî ez ê gotinên xwe hilbijêrim.”

Piştî kişandinê

Enes kurê Malîk vedigire ku ew bi Pêxember ﷺ re dimeşiya, û li ser wî çakêtekî necranî yê qiraxa wê stûr hebû. Erebekî koçer gihîşt wî, û kiras wisa bi xurtî kişand heta ku Enes şopa qiraxa çakêt li ser milê Pêxember ﷺ dît. Paşê koçer xwest ku ferman bide malekî bidin wî. Enes ya ku piştî wê qewimî tîne ziman: Pêxember ﷺ zivirî balê, keniya, paşê ferman da ku bexşîşek bidinê⁴.

Û li ya piştî kişandinê binêre. Bandora laşî di rîwayetê de eşkere ye, û daxwaz piştî wê hat. Tevî vê yekê bertek nebû heman şiklê kişandinê. Em dikarin her du kiryaran ji hev cuda bibînin.

Bêhnvedana kurt a ku em berî bersivdayînê didin xwe fersendek e ji bo hilbijartina bertekê, tevî ku mafê te yê axaftina li ser bûyerê bixwe dimîne. Enes wesfa bertekê wiha bi dawî dike: “Zivirî balê, keniya û paşê ferman da ku bexşîşek bidinê” (Buxarî 3149).

Dema hest winda dibin, diçin ku derê?

Lêkolînerê derûnnasiyê James Gross ezmûnek pêk anî⁵: vîdyoyeke nerehetker a jêkirina mil nîşanî dilxwazan da. Ji komekê xwest ku derbirîna xwe veşêrin, ji yekî din xwest ku bi helwesteke bêalî ya ku hestiyariya wan kêm dike li dîmenan temaşe bikin, û ya sêyem hişt ku wekî her car lê temaşe bikin.

Yên ku derbirîna xwe veşartin ji koma temaşekirina asayî kêmtir bêzariyê hîs nekirin, lê derbirîneke kêmtir ji hesta xwe nîşan dan. Ji derve aramtir xuya dikirin, bêyî ku hest bixwe aram bibe.

Û ya herî ecêb ew bû ku veşartina derbirînê bi çalakiya mezintir di pergala demarî ya sempatîk de re derbas bû. Veşartin ne rawestandina hestê ye, lê belê kedek e ji bo veşartina wê, û berdêla wê ya fîzyolojîk heye.

Lê yên ku dîmen ji nû ve nirxandin, bêzariya wan a rastîn kêm bû, bêyî ku hişyariya fîzyolojîk li gorî koma temaşekirina asayî zêde bibe. Û di jiyana xwe de, li xwendineke din a bûyerê bigere ku derfetekê ji bilî hukmê hişk ê yekem veke.

Paşê, bi lêkolîner Oliver John re, Gross rêkxistina hestan di jiyana rojane de lêkolîn kir⁶. Hênbûna li ser veşartina derbirîna hestan bi razîbûneke kêmtir ji jiyanê û têkiliyên civakî yên lawaztir ve hat girêdan. Têkiliyek ku îspat nake tenê veşartin sedem e, lê te vedixwîne pirsekê: gelo bêdengiya ku tu difikirî parastina kesên dora te ye, wan bi rastî nêzîkî te dike?

Veşartin bi serê xwe derî li ber tiştê ku tu aciz kirî venake, û teqîn jî dibe ku gotinên te ber bi kesekî neheq ve bibe. Loma ne bes e ku tu bêdeng bimînî, û ne jî ku tu biqîrî. Pêdiviya te bi rêyeke sêyem heye.

Û di wateya kontrolkirina bertekê de: “Mirovê bihêz ne ew e ku di zora mirovan de serbikeve, lê belê mirovê bihêz ew e ku di dema hêrsê de xwe kontrol dike” (Buxarî 6114)⁷.

Pêdiviya te bi gavan di heman deqeyê de heye, û bi deriyekî ku hest paşê jê derkeve. Ji vê rawestanê re bêje agirbest, ne teslîmbûn.

Agirbesteke kurt û deriyekî rast

Kengî tu bi kar tînî: Dema ku tu hêrsê hîs dikî û li ber bersivdayînê yî, an dibînî ku tu wê li ser kesekî din vala dikî. Dem: Pêşniyara dema deh deqeyan, paşê dema axaftinê bi kesê têkildar re gava ku tu aram bibî.

Tiştê di hundurê xwe de bi dirustî bi nav bike: Tenê bi “Ez hêrs im” an bi “Ez baş im” raneweste. Yek hevokê binivîse: “Min hest bi... kir dema ku...”. Çi di vê hêrsê de heye: heqaret, nekarîna bersivdayînê, an tirs? Navlêkirina dirust dibe ku kelandina hestê daxe.
Helwesta laşê xwe di cih de biguhere: Heke tu li ser piyan î rûnê. Û heke hêrs hîn girantir dibe, dirêj bibe, an çend gavan ji wî cihî dûr bikeve.
Gotinê paşve bixe ne hestê: Mafê te heye ku tu hêrs bibî, lê berî ku di heyecanê de bersivê bidî wextekî bide xwe. Berî her peyam, hevok, an biryarekê deh deqeyan bide xwe.
Mezinahiya wê ji sedemê cuda bike: Berî ku tu hêrsa xwe li ser kesê yekem ê ku dibînî vala bikî, bipirse: Ma ev hemû ji ber vê bûyera piçûk e? Û bi rastî kî bû sedema wê? Birayê te yê piçûk, hevalê te, an hevalê te yê xwendinê heq nake fatureya ku yekî din nivîsandiye bide.
Deriyê wî yê rast ji hestê re veke: Ji nû ve nirxandin nayê wateya devjêberdana mafê te. Li şûna “Pêdivî nîne mesele aloz bibe” an “Niha tiştek naguhere”, biceribîne: “Vê yekê ez aciz kirim, û ciyê wê paşê heye: ez ê di wextekî aram de bi xwediyê wê re biaxivim, an wê binivîsim, an planekê ji bo rojek cuda deynim.”

Heke tu ketî: Deriyê sererastkirinê bi lêborîneke eşkere ji kesê ku hêrsa te gihîştiyê re veke.

Heke te bi hêrsa xwe zirar dabê kesekî, bi eşkereyî lêborînê bixwaze: “Ez şaş bûm gava ku li ber rûyê te qîriyam. Ez ji tiştekî din aciz bûbûm, û ev yek tiştê min kir rewa nake. Ez ê hewl bidim bandora wê sererast bikim.”

Firavîna din

Sibehê Karim li ber deriyê mitbaxê sekinî, û xwişka wî zibilên nanê di firaxa xwe de kom dikirin. Dest pê kir: “Ez aciz bûbûm…”. Çavên xwe ber bi wî ve hildan. Sekinî; di hevokê de rêyek bihîst ku tawanbariyê vedigerîne ser wê.

Deriyê sererastkirinê hat bîra wî, û got: “Ez şaş bûm dema ku li ber rûyê te qîriyam. Hêrsa min ne sûcê te bû.” Li ber deriyê din bavê wî sekinîbû. Li wan nihêrî, paşê zivirî û bê gotinek çû.

Xwişka wî pirtûk di cih de venekir. Got: “Doh min rûpeleke dirêj hilbijart.” Karim li kêleka wê rûnişt: “Em ê bi du caran bixwînin.” Rêza yekem xwend, û di peyvekê de asê ma. Li bendê ma.

Di firavîna roja înê ya din de mamê wî dîsa çîroka seet sêyê şeveqê vegot. Karim germahiya di guhên xwe de hîs kir, û navê tiştê hîs dikir danî: heqaret li ber çavên her kesî. Berî ku gotin derkeve destûr xwest û çû mitbaxê, û li wir deh deqeyan rûnişt. Û dema mamê wî derket ber otomobîla xwe, pê re meşiya û got: “Çîroka wê şevê min li ber her kesî şermezar dike. Ji kerema xwe wê dubare neke.” Mamê wî got: “Henek bû.” Karim got: “Ez dizanim. Û ez careke din wê naxwazim.” Mamê wî bîskekê bêdeng ma, paşê got: “Wekî tu dixwazî.” Û êvarê xwişka wî pirtûka xwe danî ser çoka wî: “Rûpelê hilbijêre.” Vê carê li pirtûkê nihêrî, rûpelek hilbijart, û kursiya piçûk nêzîkî wê kir.

Kî berdêla hêrsa te dide?

Zû bersiv nede, û wextê xwe bistîne:

Kî ew kes e ku ji her kesî zêdetir tehemula hêrsa te dike, her çend di nav mirovan de sûcê wî yê herî kêm be?
Heke tu saetê deh deqeyan ber bi paş ve bizivirînî berî cara dawîn a ku dengê te lê bilind bû, çi tişt te aciz dikir ku te ji kesî re negotibû?

Û di heman êvarê de, berî ku Lina ji otomobîla xwe li ber mala xwişka xwe peya bibe, telefona wê bi agahdariya yek e-peyamekê ronî bû. Mifteya xwe danî ser kursiya kêleka xwe, û peyama ku piştî hefteyên bendewariyê hatibû vekir.