Ortga qaytmaydigan so‘z — O‘zingdan iste’fo berish

Eshik oldidagi kitob

Karim semestr ta’tilida ota uyiga qaytdi. Juma tushligida, butun oila dasturxon atrofida jam bo‘lganida, amakisi undan talabalar turar joyi haqida so‘radi, so‘ng javobni eshitmasdanoq o‘tirganlarga o‘girildi: “Bitiruv imtihonlaridagi matematika kechasi esingizdami?”. Va Karimning onasi tonggi soat uchda uyg‘onib, o‘g‘lining eshigi ostidan yorug‘lik ko‘rib, uni dars qilyapti deb o‘ylaganini aytib berdi. Eshikni ochsa, u o‘rnida yotgan, oshxonadagi zaryadlovchida qoldirgan telefoni qo‘lida, qulog‘ida naushnik, jamoasiga shivirlab: “Faqat bir raund”, deyotgan ekan. Matematika kitobi esa yerda yopiq holda yotganmish.

Hamma kuldi, Karim ham ular bilan birga kuldi. So‘ng amakisi qo‘shib qo‘ydi: “Mana shu bola yolg‘iz yashamoqchi bo‘lgan emish! U yerda unga ekranni kim o‘chirib qo‘yarkan?”. Kulgi yanada kuchaydi. Karimning yuzida tabassum qotib qoldi, barmoqlari orasida esa nonning cheti ushalib ketdi. “Men endi o‘sha bola emasman”, deb yuborayozdi. So‘ng turar joyda derazadan tong nuri kirguncha o‘yin o‘ynab bedor o‘tirgan tunlarini esladi-yu, gap tishlari ortida qolib ketdi.

Kechqurun kichik singlisi kitobini ko‘tarib uning xonasiga kirdi. Kaftining qiri bilan sahifani tekisladi, buklangan burchagini to‘g‘riladi. Eshik oldida to‘xtab: “Sahifani tanla”, dedi. U kitobga qaramadi. Telefonining qorong‘i ekraniga qaradi, unda o‘z ko‘zlari aks etib turardi.

U varaqlarni ovoz chiqarib o‘gira boshladi. Karimning yelkasi ko‘tarildi, jag‘i taranglashdi; tushlikdagi kulgi hamon quloqlari ostida jaranglardi. Singlisi kichik stulni uning yoniga tortib keldi; u stulning kafelga ishqalangan tovushini tanidi, safarga ketishidan oldin bu tovushni yaxshi ko‘rardi. Bu safar esa uni to‘xtatish uchun qo‘lini stul suyanchig‘iga cho‘zdi. Singlisi barmog‘ini birinchi satrga qo‘ydi va o‘qiy boshladi.

Karim stulni shiddat bilan tortib oldi va singlisiga baqirib yubordi: “Meni yolg‘iz qo‘y!”. Singlisi o‘qishdan to‘xtadi. Kitobni ikki qo‘llab yopdi va yengiga yuzini artgancha chiqib ketdi.

Oshxonaga chiqib, tik turgancha suv ichdi. Joyni o‘zgartirdi, ammo gap allaqachon og‘zidan chiqib ketgan edi. O‘zini oqlay boshladi: u kirganidan beri tinmayapti, charchaganini hech kim tushunmaydi. Jo‘mrakni keraksiz ochdi, so‘ng piyola to‘lmasidanoq yopdi. Qo‘shni xonadan singlisining sekin o‘qiyotgan ovozi eshitildi. U endi akasiga o‘qib bermayotgan edi, Karim esa uning oldiga qaysi so‘z bilan kirishni topa olmadi.

Necha marta bir kishining oldida gapingni ichingga yutgansan-u, keyin u boshqa birovning yuziga otilib chiqqan? Gapni eshitishdan oldin yelkang va jag‘ingdagi ogohlantirishni sezsang kerak. G‘azab bor; ammo uning so‘zini qayerga yo‘naltirasan va badalini kim to‘laydi?

G‘azab raqib emas

G‘azab — tabiiy, ba’zan esa foydali tuyg‘u. Bosiq inson — aslo g‘azablanmaydigan odam emas.

Amerikalik tadqiqotchi Rayan Martin o‘z faoliyatini umumiy tuyg‘ular ro‘yxatidagi bir band sifatida emas, aynan g‘azabning o‘zini o‘rganishga bag‘ishladi. U o‘zining Why We Get Mad kitobida tushuntirishicha¹, g‘azab ko‘pincha bir elchidir: u kimdir chegarani buzganini, adolatsizlik sodir bo‘lganini yoki biror ehtiyoj hurmat qilinmaganini senga bildiradi.

G‘azab bilan so‘z o‘rtasida bir daqiqadan oshmaydigan fursat bor. Kuchlilik — aslo g‘azablanmaslikda emas, balki ana shu daqiqaga egalik qila olishda. U baqirish bilan yoki go‘yo masala bitgandek so‘zni ichga yutish bilan qo‘ldan chiqib ketishi mumkin.

Uchqun boshqa joyga tushganda

Psixologiya g‘azabning unga sababchi bo‘lmagan boshqa kimsaga ko‘chishini siqib chiqarish deb ataydi. Javob qaytarish qiyin bo‘lgan odam oldida jim turishing, so‘ng esa ovozingni bemalol ko‘tara oladigan yaqinroq bir insoningga gap otilib chiqishi mumkin. Tushlikdagi bosiqlik g‘azabning bitganini anglatmaydi; unga o‘z sababiga yetib boradigan eshik kerak.

Ichingda nima borligini aniq bilish

Karimdan tuyg‘usi haqida so‘ralganda, u “g‘azabdaman” deb javob bergan bo‘lardi. To‘g‘ri javob, ammo chala.

Psixolog Liza Feldman Barrett his-tuyg‘ularimiz qanday shakllanishini o‘rganadi. O‘zining How Emotions Are Made kitobida u g‘azabga har safar bir xil ochiladigan tayyor fayl sifatida qaramaydigan izohni ilgari suradi². Ushbu talqinda miya tana sezgilariga ma’no berish uchun o‘tmishdagi tajribalaring va atrofingda nima sodir bo‘layotganidan foydalanadi. So‘z boyliging esa ana shu tajribalarni farqlashni o‘rganadigan vositangning bir qismidir. Xo‘sh, aniqroq so‘z qidirishimizga nima to‘sqinlik qiladi?

Aniqroq so‘z boyligiga ega bo‘lgan odam ko‘pincha ko‘proq nazoratga ega bo‘ladi. “G‘azablangan” — aralashmani o‘zida jamlagan yagona so‘z: bu kamsitilish, javob qaytarishga ojizlik yoki hurmatni yo‘qotishdan qo‘rqish bo‘lishi mumkin. Ularning har biri boshqasidan farq qiluvchi javobni talab qiladi.

Tadqiqotchi Syuzan Devid o‘zining Emotional Agility kitobida ikki toifani tasvirlaydi³: “ichga yutuvchi” tuyg‘usini chetga suradi, “tinimsiz chaynovchi” esa undan siljimay, xayolida qayta-qayta aylantiraveradi. U uchinchi yo‘lni taklif qiladi: tuyg‘ungni aniq nomla, unga qiziqish bilan boq, so‘ng qadriyatlaringga muvofiq harakat qil. Go‘yo: “Hozir kamsitildim, ammo shunga qaramay so‘zlarimni o‘zim tanlayman”, degandek.

Tortishdan keyingi holat

Anas ibn Molik rivoyat qiladi: u Nabiy ﷺ bilan birga ketayotgan edi, u zotning egnilarida qalin hoshiyali Najron choponi bor edi. Bir a’robiy u zotga yetib oldi va choponlarini qattiq tortdi, hatto Anas chopon hoshiyasining izi Nabiyning ﷺ yelkalarida qolganini ko‘rdi. So‘ng a’robiy o‘ziga mol berishni buyurishlarini so‘radi. Anas bundan keyin nima yuz berganini eslaydi: Nabiy ﷺ unga o‘girilib qaradilar, tabassum qildilar, so‘ng unga in’om berishni buyurdilar⁴.

Tortishdan keyingi holatga qara. Jismoniy asorat rivoyatda ko‘rinib turibdi, talab ham undan keyin keldi. Shunga qaramay, berilgan munosabat tortishning o‘zidek qiyofa olmadi. Biz bu ikki harakatni bir-biridan alohida ko‘ra olamiz.

Javob berishdan oldin o‘zimizga beradigan qisqa fursat — vaziyat haqida gapirish huquqingni saqlab qolgan holda javob tarzini tanlash imkoniyatidir. Anas berilgan javob tavsifini shunday yakunlaydi: “Bas, u zot unga o‘girilib qaradilar, tabassum qildilar, so‘ng unga in’om berishni buyurdilar” (al-Buxoriy 3149).

Tuyg‘ular g‘oyib bo‘lganda, qayerga ketadi?

Psixolog tadqiqotchi Jeyms Gross tajriba o‘tkazdi⁵: ko‘ngillilarga qo‘l kesilishi aks etgan noxush videoni ko‘rsatdi. Bir guruhdan o‘z yuz ifodasini yashirishni, ikkinchisidan hayajonni kamaytiradigan betaraf munosabat bilan videoga qarashni so‘radi, uchinchi guruhga esa odatdagidek tomosha qilishga qo‘yib berdi.

Ifodasini yashirganlar odatdagi tomosha guruhiga qaraganda kamroq jirkanish his qilmadi, ammo o‘z tuyg‘usini kamroq namoyon etdi. Tuyg‘uning o‘zi tinchlanmagan holda, tashqaridan xotirjamroq ko‘rindi.

Eng g‘alatisi, ifodani yashirish simpatik asab tizimida kattaroq faollik bilan kechdi. Demak, ichga yutish — his qilishdan to‘xtash emas, balki uni yashirish uchun sarflangan zo‘riqishdir va buning fiziologik badali bor.

Manzarani qayta baholaganlarda esa, odatdagi tomosha guruhiga nisbatan fiziologik qo‘zg‘alish kuchaymagan holda, haqiqiy jirkanish hissi pasaydi. O‘z hayotingda ham vaziyatga dastlabki qattiq hukmdan boshqa bir ehtimol ochadigan o‘zgacha talqinni izla.

Keyinroq, tadqiqotchi Oliver Jon bilan birgalikda Gross kundalik hayotda his-tuyg‘ularni boshqarishni o‘rgandi⁶. Tuyg‘ular ifodasini yashirishga odatlanish hayotdan kamroq qoniqish va zaifroq ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq bo‘lib chiqdi. Bu bog‘liqlik faqat ichga yutishning o‘zi sabab ekanini isbotlamaydi, ammo seni bir savol ustida o‘ylashga undaydi: atrofdagilarni himoya qiladi deb o‘ylagan sukunating ularni sendan haqiqatan ham yaqinlashtiradimi?

Ichga yutishning o‘zi seni bezovta qilgan narsaga eshik ochib bermaydi, portlash esa gapingni unga aloqasi bo‘lmagan odamga yo‘naltirishi mumkin. Sukut saqlash ham, baqirish ham yetarli emas. Senga uchinchi yo‘l kerak.

Munosabatni jilovlash ma’nosida shunday deyilgan: “Kuchli odam kurashda yengadigan emas, balki g‘azablangan paytda o‘zini tuta biladigan odamdir” (al-Buxoriy 6114)⁷.

Senga o‘sha daqiqaning o‘zida qilinadigan qadamlar va tuyg‘u keyinroq chiqib ketadigan eshik kerak. Ushbu muhlatni taslim bo‘lish emas, sulh deb ata.

Qisqa sulh va to‘g‘ri eshik

Qachon qo‘llaysan: g‘azabni his qilganingda va javob berish arafasida bo‘lganingda, yoki uni boshqa birovga to‘kib solayotganingni payqaganingda. Davomiyligi: o‘n daqiqalik taklif etilgan muhlat, so‘ng tinchlangach vaziyat sababchisi bilan gaplashish vaqti.

Ichingdagini aniq nomla: “G‘azabdaman” yoki “men yaxshiman” bilan cheklanib qolma. Bitta jumla yoz: “... bo‘lganida ... his qildim”. Bu g‘azab ichida nima bor: haqoratmi, javob qaytara olmaslikmi yoki qo‘rquvmi? Aniq nomlash tuyg‘uning shiddatini pasaytirishi mumkin.
Tanang holatini darhol o‘zgartir: agar tik turgan bo‘lsang, o‘tir. Agar g‘azab hamon kuchayayotgan bo‘lsa, yot yoki o‘sha joydan bir necha qadam uzoqroqqa yurib ket.
Tuyg‘uni emas, so‘zni kechiktir: g‘azablanishga haqqing bor, emotsiyaga berilgan paytingda javob qaytarishdan oldin o‘zingga vaqt ber. Har qanday xabar, jumla yoki qarordan oldin o‘zingga o‘n daqiqa muhlat ber.
Kattalikni sababdan ajrat: ko‘zingga ko‘ringan birinchi odamga g‘azabingni to‘kib solishdan oldin so‘ra: bularning bari rostdan ham shu kichik vaziyat tufaylimi? Bunga aslida kim sababchi bo‘ldi? Kichik ukang, do‘sting yoki kursdoshing boshqa birov yozgan hisob-kitobni to‘lashga majbur emas.
Tuyg‘uga to‘g‘ri eshigini och: qayta baholash o‘z haqqingdan voz kechish degani emas. “Ishlarni murakkablashtirishning keragi yo‘q” yoki “endi hech narsa o‘zgarmaydi” deyish o‘rniga shuni sinab ko‘r: “Bu meni xafa qildi va uning o‘rni keyinroq keladi: xotirjam vaqtda egasi bilan gaplashaman, buni yozib qo‘yaman yoki boshqacha kunni rejalashtiraman”.

Agar yiqilsang: g‘azabing yetib borgan kishidan ochiq uzr so‘rab, tuzatish eshigini och.

Agar hissiyotga berilib kimnidir ranjitgan bo‘lsang, ochiq-oydin uzr so‘ra: “Yuzingga baqirib xato qildim. Boshqa narsadan xafa edim, ammo bu qilgan ishimni oqlamaydi. Yetgan zararni tuzatishga harakat qilaman”.

Keyingi tushlik

Ertalab Karim oshxona eshigi oldida to‘xtadi, singlisi esa likopchasidagi ushoqlarni yig‘ayotgan edi. Karim gap boshladi: “Xafa edim…”. Singlisi ko‘zlarini unga qaratdi. To‘xtadi; jumlada aybni yana singlisiga to‘nkaydigan ohangni eshitib qoldi.

Tuzatish eshigini esladi va dedi: “Senga baqirib xato qildim. G‘azabim sening aybing emasdi”. Narigi eshik oldida otasi turgan edi. Ikkalasiga qaradi, so‘ng burilib, bir so‘z demasdan ketdi.

Singlisi kitobni darrov ochmadi. “Kecha uzun sahifani tanlagan edim”, dedi. Karim uning yoniga o‘tirdi: “Ikki bo‘lib o‘qiymiz”. Singlisi birinchi satrni o‘qidi va bir so‘zda duduqlandi. Karim kutib turdi.

Keyingi juma tushligida amakisi yana tonggi soat uchdagi voqeani qaytardi. Karim quloqlarida issiqlikni sezdi va tuyg‘usini aniq nomladi: hamma oldida kamsitilish. Og‘zidan so‘z chiqib ketmasidan oldin oshxonaga ruxsat so‘rab chiqdi va u yerda o‘n daqiqa o‘tirdi. Amakisi mashinasi tomon chiqqanida, u bilan birga yurib bordi va dedi: “O‘sha kechadagi voqea meni hamma oldida xijolatga qo‘yadi. Iltimos, uni boshqa qaytarmang”. Amakisi: “Bu shunchaki hazil edi”, dedi. Karim: “Bilaman. Va uni boshqa eshitishni xohlamayman”, dedi. Amakisi bir lahza jim qoldi, so‘ng: “Xohlaganingdek bo‘lsin”, dedi. Kechqurun esa singlisi kitobini Karimning tizzasiga qo‘ydi: “Sahifani tanla”. Bu safar u kitobga qaradi, sahifani tanladi va kichik stulni singlisiga yaqinroq tortib berdi.

G‘azabingning badalini kim to‘laydi?

Shoshib javob berma, o‘ylab ko‘r:

Bunda eng kam aybdor bo‘lsa-da, g‘azabingni boshqalardan ko‘ra ko‘proq ko‘taradigan inson kim?
Agar soatni oxirgi marta ovozing balandlaganidan o‘n daqiqa oldingi vaqtga qaytarsang, seni nima bezovta qilayotgan edi-yu, uni hech kimga aytmagan eding?

O‘sha oqshomda Lina opasining uyi oldida mashinasidan tushishdan avval, uning telefoni bitta elektron pochta bildirishnomasi bilan yondi. Kalitini yonidagi o‘rindiqqa qo‘ydi va haftalab kutganidan so‘ng yetib kelgan xatni ochdi.